phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn được kết cấu thành 3 chương. 6 Chƣơng 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ XÉT XỬ HÀNH CHÍNH VÀ PHÁP LUẬT VỀ XÉT XỬ HÀNH CHÍNH 1. Khái niệm và đặc điểm của xét xử hành chính 1. Tranh chấp hành chính Xét xử hành chính được xem là một dạng của hoạt động tài phán hành chính.
Thuật ngữ “tài phán” có nguồn gốc từ tiếng Latinh là “jurisdictio”, trong tiếng Anh là từ “jurisdiction”. Theo nghĩa rộng thì tài phán được hiểu bao gồm hoạt động giải quyết tranh chấp hành chính của Tòa án và hoạt động giải quyết tranh chấp hành chính thuộc thẩm quyền của cơ quan hành chính [21]. Nên để hiểu rõ khái niệm xét xử hành chính, trước hết cần làm rõ thế nào là tranh chấp hành chính. Tranh chấp là một hiện tượng bình thường phát sinh trong đời sống xã hội, tồn tại cùng xã hội và mang tính xã hội.
Trên thực tế, trong hoạt động của các cơ quan hành chính Nhà nước, cơ quan Nhà nước hoặc người có thẩm quyền trong cơ quan Nhà nước có những quyết định hành chính (QĐHC), hành vi hành chính (HVHC) không phù hợp với quy định của pháp luật, xâm phạm quyền lợi ích hợp pháp của cá nhân, cơ quan, tổ chức dẫn đến những kiến nghị, khiếu nại, kiện tụng. Thực chất đó là những tranh chấp và tranh chấp này là tranh chấp hành chính [38]. Về phương diện khoa học pháp lý, tranh chấp hành chính là các tranh chấp phát sinh từ quan hệ pháp luật hành chính, nẩy sinh từ việc áp dụng các quy phạm pháp luật hành chính. Trong đó, quan hệ pháp luật hành chính là “là những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực chấp hành và điều hành của nhà nước được điều chỉnh bởi quy phạm pháp luật hành chính giữa 7 những chủ thể mang quyền và nghĩa vụ đối với nhau theo quy định của pháp luật hành chính” [54].
Quy phạm pháp luật hành chính “là các quy tắc xử sự chung do cơ quan Nhà nước, các cán bộ nhà nước có thẩm quyền ban hành, chủ yếu điều chỉnh những quan hệ xã hội phát sinh trong lĩnh vực quản lý hành chính Nhà nước (hay còn gọi là hoạt động chấp hành - điều hành của Nhà nước) có hiệu lực bắt buộc thi hành đối với những đối tượng có liên quan” [54]. Trong quá trình thực hiện hoạt động quản lý hành chính nhà nước, các cơ quan quản lý hành chính nhà nước và những người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính có thể ban hành các QĐHC, thực hiện HVHC ảnh hưởng tới quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức là đối tượng của quản lý hành chính nhà nước. Khi các cá nhân, tổ chức phản đối QĐHC, HVHC của cơ quan hành chính Nhà nước thì phát sinh tranh chấp. Tranh chấp này là tranh chấp hành chính bởi nó phát sinh trong hoạt động quản lý nhà nước, giữa một bên là chủ thể quản lý hành chính Nhà nước, một bên chủ thể là đối tượng chịu sự tác động của hoạt động quản lý Nhà nước.
Từ những phân tích trên đây, có thể khái quát rằng tranh chấp hành chính là mâu thuẫn, bất đồng giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước với các đối tượng quản lý thuộc quyền về quyền, lợi ích, nghĩa vụ pháp lý theo quy định của pháp luật. Giải quyết các tranh chấp hành chính là vấn đề được đặt ra với các nhà nước mà không phụ thuộc vào chế độ chính trị hay thiết chế quyền lực. Xuất phát từ thực tiễn khách quan cũng như từ các quy định của pháp luật ở nước ta hiện nay, tranh chấp hành chính được giải quyết theo hai phương thức: một là, cơ chế giải quyết khiếu nại hành chính, nghĩa là giải quyết tranh chấp hành chính bằng cơ quan hành chính nhà nước (cơ chế này cũng bao gồm hoạt động giải quyết khiếu nại của một số cơ quan độc lập giải quyết khiếu nại 8 như: Thanh tra Chính phủ, Thanh tra các Bộ.); hai là, cơ chế giải quyết khiếu kiện hành chính, nghĩa là giải quyết tranh chấp hành chính bằng Tòa án, hay còn gọi là xét xử hành chính. Trong phạm vi nghiên cứu của Luận văn, tác giả chỉ đi sâu vào phân tích và làm rõ khái niệm và các đặc điểm của xét xử hành chính trong các tiểu mục dưới đây.
Khái niệm xét xử hành chính Theo Từ điển Luật học, xét xử được hiểu là“Hoạt động xem xét, đánh giá bản chất pháp lí của vụ việc nhằm đưa ra một phán xét về tính chất, mức độ pháp lí của vụ việc, từ đó nhân danh Nhà nước đưa ra một phán quyết tương ứng với bản chất, mức độ trái hay không trái pháp luật của vụ việc (xét xử vụ án hình sự, dân sự, kinh doanh, thương mại, lao động, hành chính” [93, tr. Theo quy định của pháp luật, chức năng, thẩm quyền xét xử được trao cho cơ quan Tòa án. Tòa án nhân danh Nhà nước để đưa ra phán quyết đối với những vụ án thuộc thẩm quyền xét xử của mình, trên cơ sở tuân thủ các nguyên tắc do phápluật quy định. Xét xử hành chính, hiểu theo nghĩa rộng, là toàn bộ các hoạt động do Tòa án tiến hành nhằm đưa ra phán quyết đối với tranh chấp hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của mình bao gồm các hoạt động như thụ lý vụ án hành chính, nghiên cứu hồ sơ, thu thập tài liệu, chứng cứ, chuẩn bị xét xử và xét xử vụ án hành chính theo các thủ tục được pháp luật quy định.
Hiểu theo nghĩa hẹp, xét xử hành chính là một giai đoạn của tố tụng hành chính theo đó Tòa án đưa vụ án hành chính thuộc thẩm quyền xét xử của mình xét xử công khai tại phiên tòa khi có đủ căn cứ theo quy định của pháp luật.Với tư cách là một giai đoạn của tố tụng, xét xử hành chính là giai đoạn trung tâm của tố tụng 9 hành chính. Mục đích của xét xử hành chính là xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp của QĐHC, HVHC và xác định có hay không thiệt hại về vật chất do QĐHC, HVHC đó gây ra đối với cá nhân, tổ chức. Các quyết định, bản án hành chính là kết quả của hoạt động xét xử hành chính. Trong Luận văn này, khái niệm xét xử hành chính được sử dụng theo nghĩa rộng như đã nêu ở trên.
Ở nước ta, như đã nêu trên, TAND được chính thức trao thẩm quyền xét xử hành chính kể từ ngày 01/7/1996 và đây cũng là thời điểm Pháp lệnh thủ tục giải quyết các vụ án hành chính chính thức có hiệu lực thi hành. Cùng với thời gian, pháp luật tố tụng hành chính của nước ta cũng dần được hoàn thiện, theo đó nội hàm của các khái niệm cơ bản như khái niệm xét xử hành chính ngày càng được nhận thức đầy đủ và sâu sắc hơn. Đặc điểm xét xử hành chính So với xét xử trong các lĩnh vực khác như hình sự, dân sự, kinh doanh thương mại, lao động, xét xử hành chính có những đặc điểm nổi bật, cụ thể là: Thứ nhất, về người khởi kiện và người bị kiện trong hoạt động xét xử hành chính. Xét xử hành chính là xét xử các tranh chấp giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước và đối tượng bị quản lý phát sinh trong quá trình quản lý hành chính nhà nước khi chủ thể quản lý hành chính nhà nước ban hành quyết định hành chính, thực hiện hành vi hành chính.
Suy cho cùng, xét xử hành chính về bản chất là giải quyết mối quan hệ pháp luật phát sinh giữa hai chủ thể chịu sự điều chỉnh của các quy phạm pháp luật về hành chính. Để bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của cá nhân, tổ chức là đối tượng của quản lý hành chính nhà nước, pháp luật cho phép đối tượng quản lý hành chính nhà nước có quyền khởi kiện chủ thể quản lý hành chính nhà nước. Theo đó, người khởi kiện luôn là đối tượng bị quản lý và người bị kiện luôn là chủ thể quản lý hành 10 chính nhà nước. Nếu như trong quản lý hành chính nhà nước - hoạt động chấp hành - điều hành, có sự bất bình đẳng nhất định giữa chủ thể quản lý hành chính nhà nước với đối tượng bị quản lý thì trong hoạt động xét xử hành chính, người khởi kiện và người bị kiện bình đẳng với nhau về các quyền, nghĩa vụ tố tụng hành chính.
Các chủ thể này đều được tạo điều kiện để tranh tụng công khai, bình đẳng, có đầy đủ các quyền, nghĩa vụ bảo đảm rằng các quyền, lợi ích hợp pháp đều được pháp luật bảo vệ mà không có sự phân biệt giữa người khởi kiện và người bị kiện là cơ quan nhà nước, cơ quan hành chính nhà nước, người có thẩm quyền trong cơ quan hành chính nhà nước. Có thể nói, xét xử hành chính là hoạt động đặc biệt do Tòa án - nhân danh Nhà nước thực hiện nhằm xem xét tính hợp pháp hay không hợp pháp của quyết định, hành vi của một đương sự đặc biệt - bên bị kiện, cũng là một chủ thể nhân danh nhà nước (trong hoạt động quản lý hành chính Nhà nước). Thứ hai, đối tượng của xét xử hành chính. Tranh chấp hành chính nảy sinh từ việc chủ thể quản lý hành chính nhà nước ban hành QĐHC hoặc thực hiện HVHC nhằm giải quyết các vấn đề thuộc thẩm quyền của mình.
Trường hợp QĐHC hoặc HVHC này xâm phạm quyền và lợi ích của đối tượng bị quản lý thì họ có quyền khởi kiện để yêu cầu Tòa án giải quyết. Đối tượng khởi kiện trong vụ án hành chính là các QĐHC, HVHC như đã nêu trên mà không phải là quan hệ tài sản, quan hệ nhân thân phi tài sản như trong các vụ án dân sự. Tuy nhiên, không phải tất cả các QĐHC, HVHC đều có thể trở thành đối tượng xét xử hành chính. Những QĐHC, HVHC đáp ứng đầy đủ các điều kiện được pháp Luật TTHC quy định mới là đối tượng xét xử hành chính.
Thứ ba, về áp dụng pháp luật trong xét xử hành chính. 11 Cũng giống như hoạt động xét xử của Tòa án trong các lĩnh vực khác, hoạt động xét xử hành chính được thực hiện cũng dựa trên cơ sở quy định của pháp luật hình thức và pháp luật luật nội dung. Pháp luật hình thức trong xét xử hành chính quy định các trình tự, thủ tục mà Tòa án và các đương sự phải tuân thủ trong quá trình giải quyết tranh chấp hành chính. Pháp luật nội dung được sử dụng, dẫn chiếu làm căn cứ để xem xét, đánh giá các vấn đề phát sinh trong tranh chấp hành chính.