Nghiên Cứu Mô Hình Xét Xử Trực Tuyến Từ Các Nước Và Kiến Nghị Áp Dụng Tại Việt Nam

Tài liệu nghiên cứu Đề tài sinh viên nghiên cứu khoa học mô hình xét xử trực tuyến ở một số nước trên thế giới và kiến, tổng hợp lý thuyết và thực hành, cung cấp kiến thức chuyên

• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Hòa Bình
• Trường học: Trường Đại Học Luật Hà Nội
• Chuyên ngành: Khoa Học Xã Hội
• Đề tài: Mô Hình Xét Xử Trực Tuyến: Nghiên Cứu Từ Các Nước Và Kiến Nghị Cho Việt Nam
• Loại tài liệu: báo cáo
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN XOAY QUANH MÔ HÌNH XÉT XỬ TRỰC TUYẾN
• 1.1. Khái niệm, đặc điểm và ý nghĩa của mô hình xét xử trực tuyến
• 1.2. Những thách thức trong quá trình áp dụng mô hình xét xử trực tuyến
• 1.3. Kết luận chương 1
• 2. CHƯƠNG 2: KINH NGHIỆM ÁP DỤNG MÔ HÌNH XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CỦA QUỐC TẾ
• 2.1. Mô hình xét xử trực tuyến tại một số quốc gia trên thế giới
• 2.2. Bài học kinh nghiệm từ mô hình xét xử trực tuyến của các quốc gia trên thế giới
• 2.3. Kết luận chương 2
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG MÔ HÌNH XÉT XỬ TRỰC TUYẾN Ở VIỆT NAM VÀ MỘT SỐ KIẾN NGHỊ
• 3.1. Thực trạng mô hình xét xử trực tuyến ở Việt Nam
• 3.2. Cơ sở thực hiện mô hình xét xử trực tuyến ở Việt Nam
• 3.3. Pháp luật Việt Nam hiện nay về xét xử trực tuyến
• 3.4. Mức độ hiểu biết của người dân
• 3.5. Nguyên tắc xét xử trực tuyến
• 3.6. Một số kiến nghị
• 3.7. Kết luận chương 3
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: Tóm tắt kết quả “Khảo sát mô hình xét xử trực tuyến”
• PHỤ LỤC 2: Tài liệu tham khảo về Tòa án điện tử của Trung Quốc

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình xét xử trực tuyến và tầm quan trọng của nó

Mô hình xét xử trực tuyến đang trở thành xu hướng tất yếu trong bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0. Việc áp dụng công nghệ thông tin vào hoạt động xét xử không chỉ giúp tiết kiệm thời gian mà còn nâng cao hiệu quả công việc. Đặc biệt, trong thời kỳ dịch bệnh Covid-19, mô hình này đã chứng minh được tính cần thiết và hiệu quả của nó trong việc duy trì hoạt động tư pháp. Nhiều quốc gia đã áp dụng thành công mô hình này, tạo ra một môi trường pháp lý linh hoạt và hiện đại.

1.1. Khái niệm và đặc điểm của mô hình xét xử trực tuyến

Mô hình xét xử trực tuyến được hiểu là việc tổ chức phiên tòa thông qua các thiết bị điện tử, cho phép các bên tham gia từ xa. Đặc điểm nổi bật của mô hình này là tính linh hoạt, khả năng tiếp cận dễ dàng và tiết kiệm chi phí cho các bên liên quan.

1.2. Lợi ích của mô hình xét xử trực tuyến trong bối cảnh hiện nay

Mô hình xét xử trực tuyến mang lại nhiều lợi ích như giảm thiểu rủi ro lây lan dịch bệnh, tiết kiệm thời gian di chuyển và chi phí cho các bên tham gia. Đồng thời, nó cũng giúp nâng cao khả năng tiếp cận công lý cho người dân.

II. Những thách thức trong việc áp dụng mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam

Mặc dù mô hình xét xử trực tuyến mang lại nhiều lợi ích, nhưng vẫn tồn tại nhiều thách thức cần được giải quyết. Các vấn đề như hạ tầng công nghệ, nhận thức của người dân và sự đồng bộ trong quy định pháp luật là những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến việc triển khai mô hình này.

2.1. Thách thức về hạ tầng công nghệ và cơ sở vật chất

Việc áp dụng mô hình xét xử trực tuyến đòi hỏi hạ tầng công nghệ hiện đại và cơ sở vật chất đầy đủ. Tuy nhiên, không phải địa phương nào cũng có đủ điều kiện này, đặc biệt là ở các vùng sâu, vùng xa.

2.2. Thách thức về nhận thức và kỹ năng sử dụng công nghệ

Mức độ nhận thức và kỹ năng sử dụng công nghệ của người dân còn hạn chế, điều này gây khó khăn trong việc tham gia các phiên tòa trực tuyến. Cần có các chương trình đào tạo để nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân.

III. Kinh nghiệm quốc tế về mô hình xét xử trực tuyến và bài học cho Việt Nam

Nhiều quốc gia trên thế giới đã áp dụng thành công mô hình xét xử trực tuyến, từ đó rút ra được nhiều bài học quý giá cho Việt Nam. Các quốc gia như Mỹ, Anh, và Trung Quốc đã có những quy định và hướng dẫn cụ thể để triển khai mô hình này một cách hiệu quả.

3.1. Mô hình xét xử trực tuyến tại Mỹ và những điểm nổi bật

Mỹ đã áp dụng mô hình xét xử trực tuyến từ lâu, với các quy định rõ ràng về quy trình và công nghệ sử dụng. Điều này giúp đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong xét xử.

3.2. Bài học từ mô hình xét xử trực tuyến tại Trung Quốc

Trung Quốc đã phát triển một hệ thống tòa án điện tử mạnh mẽ, cho phép người dân dễ dàng tiếp cận công lý. Bài học từ Trung Quốc cho thấy tầm quan trọng của việc đầu tư vào công nghệ và đào tạo nhân lực.

IV. Đề xuất giải pháp phát triển mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam

Để phát triển mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam, cần có các giải pháp đồng bộ từ chính sách đến thực tiễn. Việc cải thiện hạ tầng công nghệ, nâng cao nhận thức của người dân và xây dựng khung pháp lý rõ ràng là rất cần thiết.

4.1. Cải thiện hạ tầng công nghệ và cơ sở vật chất

Cần đầu tư vào hạ tầng công nghệ thông tin và cơ sở vật chất để đảm bảo việc tổ chức xét xử trực tuyến diễn ra thuận lợi và hiệu quả.

4.2. Nâng cao nhận thức và kỹ năng cho người dân

Cần triển khai các chương trình đào tạo và tuyên truyền để nâng cao nhận thức và kỹ năng sử dụng công nghệ cho người dân, giúp họ dễ dàng tham gia vào các phiên tòa trực tuyến.

V. Kết luận và triển vọng tương lai của mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam

Mô hình xét xử trực tuyến có tiềm năng lớn trong việc cải cách tư pháp tại Việt Nam. Với những nỗ lực cải thiện hạ tầng và nâng cao nhận thức, mô hình này sẽ góp phần nâng cao hiệu quả và tính minh bạch trong hoạt động xét xử.

5.1. Triển vọng phát triển mô hình xét xử trực tuyến

Mô hình xét xử trực tuyến sẽ tiếp tục phát triển và trở thành một phần không thể thiếu trong hệ thống tư pháp Việt Nam, giúp nâng cao khả năng tiếp cận công lý cho người dân.

5.2. Tầm quan trọng của việc xây dựng khung pháp lý

Việc xây dựng khung pháp lý rõ ràng và đồng bộ sẽ là yếu tố quyết định cho sự thành công của mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam.

Nội dung chính

BÁO CÁO NGHIÊN CỨU KHOA HỌC: MÔ HÌNH XÉT XỬ TRỰC TUYẾN Ở MỘT SỐ NƯỚC TRÊN THẾ GIỚI VÀ KIẾN NGHỊ CHO VIỆT NAM

---

Tóm tắt nghiên cứu

Nghiên cứu "Mô hình xét xử trực tuyến ở một số nước trên thế giới và kiến nghị cho Việt Nam" do nhóm nghiên cứu thuộc Trường Đại học Luật Hà Nội thực hiện, tập trung giải quyết câu hỏi trọng tâm: Làm thế nào để xây dựng và vận hành hiệu quả mô hình xét xử trực tuyến (Online Court/Virtual Hearing) tại Việt Nam nhằm đảm bảo tính công bằng, minh bạch, bảo vệ quyền con người và đáp ứng yêu cầu chuyển đổi số tư pháp?

Sử dụng phương pháp luật học so sánh kết hợp khảo sát thực tiễn định lượng và phân tích quy phạm, đề tài đã hệ thống hóa cơ sở lý luận về tư pháp số, đồng thời phân tích sâu sắc kinh nghiệm triển khai phiên tòa trực tuyến tại các quốc gia tiêu biểu như Trung Quốc, Hoa Kỳ, Vương quốc Anh, Ấn Độ và các nước Liên minh Châu Âu (EU).

Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng xét xử trực tuyến không làm thay đổi bản chất và nguyên tắc tố tụng cốt lõi mà chỉ tái thiết lập phương thức tiến hành trên không gian số. Đề tài làm rõ những rào cản hiện hữu tại Việt Nam liên quan đến khoảng cách công nghệ, hạ tầng kỹ thuật số, an toàn thông tin và nhận thức của người dân.

Trên cơ sở đó, nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp toàn diện bao gồm: hoàn thiện thể chế pháp lý về tố tụng điện tử, đầu tư chuẩn hóa hạ tầng - trang thiết bị kết nối an toàn, và nâng cao năng lực công nghệ cho đội ngũ cán bộ tư pháp, đặt nền móng vững chắc cho việc xây dựng Tòa án thông minh tại Việt Nam.

---

Bối cảnh và tầm quan trọng

1. Bối cảnh chuyển đổi số và áp lực từ thực tiễn

Cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư cùng sự phát triển đột phá của công nghệ thông tin đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình số hóa trong quản trị quốc gia và dịch vụ công. Đặc biệt, giai đoạn đại dịch COVID-19 bùng phát đã tạo ra một phép thử nghiêm ngặt đối với hệ thống tư pháp toàn cầu: yêu cầu giãn cách xã hội khiến hoạt động xét xử truyền thống tại phòng xử án bị đình trệ, dẫn đến nguy cơ quá hạn luật định, ùn tắc án tồn đọng và xâm phạm quyền tiếp cận công lý của cá nhân, tổ chức.

2. Khoảng trống nghiên cứu tại Việt Nam

Trước năm 2021, các nghiên cứu về tòa án điện tử tại Việt Nam chủ yếu dừng lại ở các bài viết học thuật mang tính phân tích khái quát hoặc khảo cứu một vài khía cạnh kỹ thuật rời rạc. Chưa có công trình khoa học nào nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống từ lý luận nền tảng, khảo cứu đa diện mô hình quốc tế (cả các mô hình thành công lẫn hạn chế phát sinh), đối chiếu trực tiếp với khung pháp lý mới ban hành (Nghị quyết số 33/2021/QH15 của Quốc hội và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT) để rút ra bài học phát triển dài hạn.

3. Tính thời sự và giá trị ứng dụng

Nghiên cứu mang tính cấp thiết khi ngành Tòa án nhân dân Việt Nam đang trong tiến trình đẩy mạnh thực hiện Chiến lược cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết Đại hội XIII của Đảng và các cam kết quốc tế tại Hội đồng Chánh án các nước ASEAN. Việc đánh giá thấu đáo các thách thức thực tiễn và kinh nghiệm ngoại quốc là điều kiện tiên quyết để mô hình xét xử trực tuyến tại Việt Nam không chỉ là giải pháp tình thế ứng phó khủng hoảng, mà trở thành một trụ cột bền vững của nền tư pháp hiện đại, văn minh.

---

Methodology và approach

Đề tài áp dụng phương pháp tiếp cận đa ngành, lấy khoa học luật hiến pháp, luật tố tụng và khoa học quản trị tư pháp làm nền tảng, kết hợp chặt chẽ giữa lý luận học thuật và dữ liệu thực chứng.

1. Phương pháp thu thập dữ liệu

• Dữ liệu thứ cấp: Khai thác hệ thống văn bản quy phạm pháp luật (Nghị quyết 33/2021/QH15, BLTT Hình sự, BLTT Dân sự, Luật TT Hành chính), các Báo cáo tổng kết ngành Tòa án, Báo cáo số 44/BC-TANDTC về kinh nghiệm quốc tế, cùng hệ thống quy tắc tố tụng của Trung Quốc, Anh, Hoa Kỳ, Ấn Độ, v.v.
• Dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua phương pháp điều tra xã hội học bằng bảng hỏi khảo sát (Phụ lục 1) nhằm đánh giá mức độ am hiểu, thái độ tiếp nhận và những lo ngại của công chúng, luật sư và cán bộ tư pháp đối với phiên tòa trực tuyến.

2. Kỹ thuật phân tích và xử lý dữ liệu

• Phương pháp luật học so sánh (Comparative Legal Analysis): Đối chiếu mô hình tổ chức, thẩm quyền xét xử, quy trình tiếp nhận chứng cứ điện tử và bảo đảm quyền tranh tụng giữa các hệ thống pháp luật Thông luật (Common Law) và Dân luật (Civil Law).
• Phương pháp phân tích - tổng hợp & diễn dịch: Hệ thống hóa các khái niệm, làm rõ bản chất pháp lý của việc chuyển dịch từ không gian thực lên không gian số.
• Phương pháp quy nạp thực chứng: Khái quát hóa từ các vướng mắc thực tế tại cơ sở giam giữ, tòa án địa phương và vùng sâu vùng xa để xây dựng hệ thống giải pháp khả thi.

3. Đảm bảo độ tin cậy và giá trị khoa học

Dữ liệu khảo sát được xử lý chuẩn xác; các nhận định pháp lý đều được kiểm chứng chéo qua các văn kiện chính thức của Tòa án Tối cao các nước và nguồn ấn phẩm khoa học uy tín, đảm bảo tính khách quan và chiều sâu lý luận.

---

Phát hiện chính của nghiên cứu

Qua quá trình nghiên cứu lý luận và đối chiếu thực tiễn quốc tế, đề tài đã rút ra 4 nhóm phát hiện cốt lõi mang tính định hướng:

1. Bản chất và nguyên tắc vận hành của xét xử trực tuyến

Xét xử trực tuyến không tạo ra một quy trình tố tụng mới làm thay đổi bản chất của quyền tư pháp, mà là việc số hóa phương thức thực hiện các hành vi tố tụng thông qua hạ tầng viễn thông và thiết bị ghi âm, ghi hình truyền phát thời gian thực. Bốn đặc trưng nổi bật gồm:

• Áp dụng tối đa công nghệ số trong tất cả hoặc một số khâu (thụ lý, tống đạt, hòa giải, xét xử, công bố bản án).
• Cho phép các chủ thể tham gia từ nhiều điểm cầu phân tán mà không bắt buộc hiện diện trực tiếp tại cùng một phòng xử án vật lý.
• Đảm bảo tính liên tục, công khai, truyền dẫn âm thanh - hình ảnh đồng bộ, duy trì đầy đủ quyền tranh tụng bằng lời nói.
• Nguyên tắc tự nguyện: Đa số các nền tài phán đều tôn trọng sự đồng thuận của các bên đương sự, không áp đặt bắt buộc nếu có lý do chính đáng về quyền xét xử công bằng.

2. Bức tranh đa dạng từ kinh nghiệm quốc tế

• Trung Quốc: Tiên phong thiết lập hệ thống "Tòa án Internet" chuyên biệt (Hàng Châu, Bắc Kinh, Quảng Châu) từ năm 2017 và ban hành Quy tắc tố tụng trực tuyến toàn diện năm 2021. Đặc biệt, Trung Quốc chính thức thừa nhận cơ chế xét xử không đồng bộ (Asynchronous Hearing) – cho phép các bên đăng nhập và thực hiện thao tác tố tụng ở các khung giờ khác nhau đối với các vụ việc đơn giản có chứng cứ rõ ràng.
• Vương quốc Anh: Phát triển mô hình Tòa án điện tử (E-court) 3 cấp độ: Cấp 1: Tự đánh giá trực tuyến -> Cấp 2: Hòa giải viên hỗ trợ trực tuyến -> Cấp 3: Thẩm phán xét xử từ xa đối với các tranh chấp dân sự dưới 25.000 bảng Anh. Tỷ lệ phiên điều trần trực tuyến đạt trên 85-90% trong thời kỳ cao điểm đại dịch.
• Ấn Độ & Hoa Kỳ: Ấn Độ tận dụng hệ thống quản lý án CIS và nền tảng tòa án ảo (Tis Hazari) giải quyết hàng triệu vi phạm giao thông và tranh chấp giản đơn. Hoa Kỳ phân hóa linh hoạt giữa cấp Liên bang và Tiểu bang, tích cực sử dụng các nền tảng hội nghị truyền hình, đồng thời cung cấp luồng phát trực tiếp âm thanh cho báo chí nhằm duy trì nguyên tắc công khai tư pháp.

Tiêu chí so sánh	Mô hình Trung Quốc	Mô hình Vương quốc Anh	Mô hình Hoa Kỳ	Mô hình Việt Nam (Hiện tại)
Cơ sở hạ tầng	Nền tảng chuyên dụng quốc gia & Tòa án Internet	Hệ thống E-court tích hợp 3 cấp độ	Kết hợp nền tảng công và phần mềm hội đồng (Zoom, Skype)	Điểm cầu trung tâm (TAND) & Điểm cầu thành phần (Trại giam/TAND)
Cơ chế xét xử	Đồng bộ & Không đồng bộ (Asynchronous)	Đồng bộ qua video/audio & Hòa giải điện tử	Đồng bộ từ xa qua video/âm thanh	Đồng bộ trực tiếp thời gian thực
Phạm vi án	Dân sự, TMĐT, Sở hữu trí tuệ số, Hành chính	Dân sự giá trị < £25.000, Giao thông, Ly hôn	Dân sự, Hành chính, Điều trần Hình sự	Hình sự (ít nghiêm trọng, rõ ràng), Dân sự, Hành chính
Tính công khai	Phát sóng qua China Trials Online	Cấp quyền truy cập từ xa cho báo chí, ghi âm	Phát sóng trực tiếp qua kênh thông tấn, radio	Cho phép người dân theo dõi tại phòng xử hoặc trực tuyến

3. Thách thức mang tính hệ thống khi triển khai

• Thách thức về sự bình đẳng công nghệ (Digital Divide): Sự chênh lệch lớn về hạ tầng mạng, thiết bị và kỹ năng số giữa đô thị và nông thôn, vùng sâu vùng xa có thể biến quyền tiếp cận công lý thành rào cản bất bình đẳng đối với người yếu thế.
• Nguy cơ an ninh mạng và bảo mật dữ liệu cá nhân: Việc sử dụng các phần mềm thương mại bên thứ ba tiềm ẩn nguy cơ rò rỉ dữ liệu tư pháp, giả mạo nhân thân và xâm phạm đời tư bí mật.
• Tâm lý và nhận thức xã hội: Người dân vẫn quen thuộc với không khí trang nghiêm của phòng xử án truyền thống; tâm lý e ngại phiên tòa ảo thiếu tính nghiêm minh, lo ngại chứng cứ số bị chỉnh sửa.

4. Nhận diện các khoảng trống trong pháp luật Việt Nam

Nghị quyết số 33/2021/QH15 và Thông tư liên tịch số 05/2021/TTLT bước đầu tạo khung pháp lý lâm thời nhưng chưa có quy định chuyên sâu về: giá trị chứng cứ điện tử nâng cao (sử dụng Blockchain/Chữ ký số), quy tắc xử lý sự cố kỹ thuật trong khi tuyên án, cơ chế bảo vệ nhân chứng từ xa, và trách nhiệm bồi thường khi quyền lợi đương sự bị xâm hại do lỗi kỹ thuật mạng.

---

Đóng góp khoa học và ứng dụng thực tiễn

1. Đóng góp về mặt lý thuyết (Theoretical Contributions)

• Bổ sung và làm sâu sắc thêm hệ thống lý luận khoa học luật tố tụng về phiên tòa trực tuyến, phân định ranh giới giữa việc ứng dụng công cụ kỹ thuật và việc bảo toàn các nguyên tắc Hiến định (xét xử công khai, tranh tụng bình đẳng, độc lập xét xử).
• Đặt ra cơ sở lý luận cho khái niệm "Không gian xét xử phi vật lý", mở đường cho các nghiên cứu tiếp theo về trí tuệ nhân tạo (AI) hỗ trợ tư pháp và Tòa án siêu vũ trụ (Metaverse Court).

2. Ý nghĩa ứng dụng và hoạch định chính sách (Policy Implications)

Nghiên cứu kiến nghị mô hình phát triển 3 giai đoạn mang tính khả thi cao cho Việt Nam:

1. Trụ cột Thể chế - Lập pháp: Khẩn trương tổng kết việc thi hành Nghị quyết 33/2021/QH15 để tiến tới luật hóa toàn diện các quy định về tố tụng điện tử trong Bộ luật Tố tụng Dân sự, Hình sự và Hành chính; ban hành quy chế chặt chẽ về xác thực danh tính số (e-KYC) và tiếp nhận chứng cứ điện tử.
2. Trụ cột Cơ sở vật chất - Công nghệ: Xây dựng hệ thống mạng dùng riêng bảo mật cao cho ngành Tòa án; chuẩn hóa thiết bị tại hai điểm cầu chính (Điểm cầu trung tâm tại TAND và Điểm cầu thành phần tại các Trại tạm giam, TAND cấp huyện); áp dụng công nghệ chuyển đổi âm thanh thành văn bản để tự động lập biên bản phiên tòa.
3. Trụ cột Nhân lực & Xã hội: Thiết kế các chương trình bồi dưỡng kỹ năng điều hành phiên tòa trực tuyến cho Thẩm phán, Thư ký; đẩy mạnh truyền thông pháp lý nâng cao nhận thức, hỗ trợ kỹ thuật miễn phí cho công dân thuộc diện trợ giúp pháp lý.

---

Đối tượng quan tâm và giá trị khai thác

• Cơ quan quản lý và cơ quan lập pháp (Ủy ban Tư pháp của Quốc hội, TAND Tối cao, VKSND Tối cao, Bộ Tư pháp): Tài liệu cung cấp căn cứ thực chứng, số liệu so sánh quốc tế phục vụ công tác xây dựng luật, sửa đổi các đạo luật tố tụng và hoàn thiện Chiến lược xây dựng Tòa án điện tử đến năm 2030.
• Thẩm phán, Kiểm sát viên, Thư ký Tòa án và Luật sư: Cẩm nang hữu ích giúp người hành nghề luật nhận diện rõ các rủi ro kỹ thuật - pháp lý, nâng cao kỹ năng tranh tụng từ xa, quản lý chứng cứ số và bảo vệ quyền lợi khách hàng hiệu quả trong môi trường mạng.
• Các nhà nghiên cứu, Giảng viên và Sinh viên chuyên ngành Luật học: Cung cấp nguồn tài liệu tham khảo chuẩn mực, toàn diện về tư pháp so sánh và chuyển đổi số trong lĩnh vực công quyền.
• Cộng đồng doanh nghiệp và người dân: Giúp các chủ thể nắm bắt quyền tiếp cận công lý mới, tiết kiệm chi phí đi lại, chủ động tham gia bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi xảy ra tranh chấp.

---

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

1. Phiên tòa trực tuyến có làm giảm tính nghiêm minh và quyền tranh tụng của đương sự không?

Giải đáp: Không. Về mặt pháp lý, phiên tòa trực tuyến tuân thủ đầy đủ trình tự, thủ tục luật định. Hệ thống truyền dẫn hình ảnh, âm thanh chất lượng cao cùng các quy tắc phòng xử án nghiêm ngặt bảo đảm quyền phát biểu, đối chất và tranh luận của tất cả các bên diễn ra liên tục, công khai và bình đẳng như tại phòng xử án vật lý.

2. Sự khác biệt lớn nhất giữa mô hình xét xử trực tuyến của Trung Quốc và Việt Nam là gì?

Giải đáp: Trung Quốc đã thành lập các Tòa án Internet chuyên biệt với thẩm quyền riêng cho các tranh chấp không gian mạng và công nhận cơ chế xét xử không đồng bộ. Trong khi đó, Việt Nam triển khai mô hình phiên tòa trực tuyến áp dụng đồng đều trong hệ thống Tòa án nhân dân hiện hành, xét xử trực tiếp theo thời gian thực kết nối giữa điểm cầu trung tâm và điểm cầu thành phần.

3. Những loại vụ án nào được ưu tiên đưa ra xét xử trực tuyến tại Việt Nam?

Giải đáp: Theo Nghị quyết 33/2021/QH15, các vụ án được ưu tiên gồm: vụ án hình sự sơ thẩm, phúc thẩm có tính chất đơn giản, chứng cứ rõ ràng (trừ tội xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự xã hội nghiêm trọng); các vụ án dân sự, hôn nhân gia đình, kinh doanh thương mại và khiếu kiện hành chính có tình tiết không quá phức tạp.

4. Làm thế nào để giải quyết sự cố mất kết nối mạng trong quá trình diễn ra phiên tòa trực tuyến?

Giải đáp: Kinh nghiệm quốc tế và quy định tại Thông tư liên tịch 05 chỉ rõ: khi xảy ra sự cố gián đoạn đường truyền bất khả kháng mà không thể khắc phục ngay, Hội đồng xét xử phải tạm dừng phiên tòa. Thời gian gián đoạn không được tính vào thời gian tranh tụng và quyền lợi của các bên vẫn được bảo lưu nguyên vẹn.

5. Yếu tố cốt lõi nào quyết định sự thành bại của mô hình Tòa án trực tuyến?

Giải đáp: Đó là sự kết hợp đồng bộ giữa hạ tầng công nghệ an toàn, bảo mật, hành lang pháp lý hoàn thiện và niềm tin của công chúng vào tính công bằng của nền tư pháp số.

---

Kết luận

Nghiên cứu khẳng định: Chuyển đổi số tư pháp và triển khai mô hình xét xử trực tuyến là xu thế phát triển tất yếu, không thể đảo ngược trong kỷ nguyên 4.0. Đây chính là bước đi đột phá để hiện đại hóa hệ thống Tòa án, tối ưu hóa nguồn lực xã hội và nâng cao năng lực tiếp cận công lý cho mọi tầng lớp nhân dân.

Từ việc đúc kết sâu sắc kinh nghiệm của các quốc gia đi trước, Việt Nam cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý, nâng cấp đồng bộ hạ tầng kỹ thuật và chuẩn hóa nguồn nhân lực tư pháp số. Nền tư pháp hiện đại không chỉ dừng lại ở những bức tường phòng xử án truyền thống, mà phải vươn mình hiện diện minh bạch, chuẩn mực và tiện ích trên không gian số, lấy người dân làm trung tâm phục vụ.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương I đã khái quát những nội dung cơ bản về mô hình xét xử trực tuyến — một mô hình có thê coi là mang nhiều lợi ích thiết thực nhất trong bối cảnh dịch bệnh Covid- 19 hoành hành và cả trong tương lai. Đặc điểm đặc trưng của xét xử trực tuyên là xét xử mà không cần tiếp xúc trực tiếp giữa những người tham gia phiên tòa và không cần phải có mặt tại phòng xử án. Việc triển khai các quy trình với việc áp dụng mô hình xét xử trực tuyến nhằm giảm thiêu sự can thiệp của con người, loại bỏ các thủ tục hành chính không cần thiết, sử dụng các thuật toán dé nâng cao năng suất phân loại và xử lý giay tờ trên hệ thống trực tuyến mang lại một số lợi ích so với mô hình xét xử truyền thống. Đây là giải pháp đột phá nhằm góp phan thực hiện đúng chủ trương, đường lối của Dang, chính sách, pháp luật của Nhà nước trong bồi cảnh đại dịch Covid-19 đang diễn ra toàn câu và tại Việt Nam.

17 Trong lịch sử hoạt động của tố tung Việt Nam, xét xử trực tuyến là một hình thức xét xử hoàn toàn mới. Do đó, việc áp dụng hình thức xét xử này vào thực tiễn sẽ phải đối mặt với không ít các câu hỏi và thách thức từ khía cạnh lập pháp, thi hành pháp luật và đảm bảo về mặt cơ sở hạ tầng. Trong tương lai, với sự lớn mạnh của khoa học — kỹ thuật và sự phát triển của Công nghệ thông tin thì mô hình xét xử trực tuyến vẫn là mô hình có tính linh hoạt cao, tiện lợi và là xu hướng phát triển bắt buộc của ngành Tòa an. 18 CHƯƠNG II: KINH NGHIỆM ÁP DỤNG MÔ HÌNH XÉT XỬ TRỰC TUYẾN CUA QUOC TE 2.

Mô hình xét xử trực tuyến tại một số quốc gia trên thé giới: 2. TỔ tụng trực tuyến tại Trung Quốc: a. Tòa án Internet dau tiên tại Trung Quốc: Mô hình “Tòa án Internet” của Trung Quốc được thành lập lần đầu tiên vào tháng 8 năm 2017 tại thành phố Hàng Châu. Sau đó, hai tòa án tương tự được thành lập ở Bắc Kinh và Quảng Châu vào tháng 09 năm 2018.

Các tòa án này chủ yếu giải quyết các vụ án tranh chấp thương mại điện tử và các vụ án liên quan đến Internet. Theo quy định của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc, các Tòa án internet cơ bản tiễn hành các thủ tục tố tụng băng hình thức trực tuyến, bao gồm nộp đơn khởi kiện, thụ lý đơn, tống đạt, hòa giải, cung cấp bằng chứng, chuẩn bị xét xử, xét xử và công bồ bản án,. Các phan của thủ tục tô tụng vẫn có thê được tiến hành ngoại tuyến (tiến hành theo cách truyền thông) khi có yêu câu của các bên liên quan hoặc theo nhu câu của phiên tòa. Về phạm vi xét xử, theo Điều 1 Quy định của Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc về một số vẫn đề liên quan đến việc xét xử các vụ án của Tòa án Internet, Tòa án Internet có thẩm quyền xét xử sơ thâm các vụ án dân sự và hành chính liên quan đến internet.

Cụ thé là trong các trường hợp: tranh chấp hop đồng, trách nhiệm phát sinh trong thương mại điện tử; tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mang; tranh chấp về việc sử dụng Internet để xâm phạm quyền nhân thân và tài sản của người khác; tranh chấp về các khoản vay, khoản nợ tài chính qua mang; một số tranh chap hành chính liên quan đến các cơ quan kiểm sát, cơ quan hành chính quản lý mạng. Về cách thức tham gia tố tụng trực tuyến, đương sự và luật sư phải đăng ký một tài khoản băng tên thật trên trang web chính thức của Tòa án Internet nơi giải quyết vụ việc và xác minh danh tính của họ bằng phương pháp nhận diện khuôn mặt. Thỏa thuận khi đăng ký tài khoản sẽ có điều khoản quy định rõ, rằng hành động được thực hiện bởi các tài khoản đăng nhập vào nên tảng tổ tụng điện tử với danh tính đã được xác thực sẽ được coi là hành động do người dùng thực hiện. Sau khi đăng nhập vào trang web của Tòa án Internet, đương sự và luật sư tiễn hành nộp đơn kiện, hồ sơ trực tuyến và cung cấp tài liệu, chứng cứ thông qua mạng Internet.

Hầu hết tài liệu, chứng cứ trong các vụ 19 án mà Tòa án Internet xét xử đều được thu thập và lưu trữ thành các dữ liệu điện tử, thông qua các công nghệ hiện đại như là bigdata, điện toán dam mây, trí tuệ nhân tao,. Vì vậy, dé đảm bảo tính xác thực của chứng cứ, tài liệu mà các bên đưa ra, Tòa án Internet phải kiểm tra quá trình mà dữ liệu được tạo ra, quá trình thu thập, quá trình lưu trữ dir liệu băng các phương tiện kỹ thuật số và các cơ chế liên quan. Các đương sự và luật sư được phép kiểm tra việc nộp tài liệu, trình bày và kiểm tra chéo chứng cứ, tham gia xét xử trực tuyến và nhận bản án thông qua trang web của Tòa án. Tòa án Nhân dân Tối cao Trung Quốc cũng yêu cầu các phiên xét xử trực tuyến phải tuân thủ nguyên tắc xét xử trực tiếp và nguyên tắc xét xử bằng lời nói, do đó, các Tòa án Internet sử dụng hệ thống video trực tuyến, ghi nhận và truyền phát hình ảnh, âm thanh cùng lúc thay vì chỉ giao tiếp với người tham gia tố tung thông qua hình ảnh hoặc giọng nói.

Trường hợp đương sự không tham gia phiên tòa trực tuyến đúng giờ sẽ bị coi là “từ chối trình điện trước tòa” hoặc đương sự “biến mat” khi phiên tòa vẫn đang diễn ra mà không có sự cho phép sẽ bị coi là “tự ý rút lui trong phiên tòa”, trừ các trường hợp do lỗi mang, sự cố thiết bị, mất nguồn hoặc các sự kiện bất khả kháng khác. Việc tham gia vào các thủ tục xét xử trực tuyên này là tự nguyện, các bên tham gia tố tụng được quyền lựa chọn. Nếu một bên phản đối việc xét xử trực tuyến thì Tòa án có thể quyết định tô chức xét xử thông thường. Đề điều hành một phiên tòa xét xử trực tuyến, các thẩm phán và hội đồng xét xử sẽ ngôi trong phòng xử án và thực hiện các thủ tục tố tụng qua video trực tuyến.

Trong phòng xử án không có mặt đương sự hoặc quan sát viên mà chỉ có một màn hình lớn kết nối với các bên tham gia tô tụng và trình chiếu tài liệu của vụ án. Ở bên phải và bên trái của màn hình là hình ảnh từ phía bị đơn, nguyên đơn được thiết bị điện tử của họ ghi âm, ghi hình và truyền phát. Ở giữa màn hình hiển thị hình anh của chứng cứ, tài liệu do các bên liên quan trình chiếu. Quy tắc về tô tụng trực tuyến trong hệ thong Tòa án nhân dân: Việc hình thành ba Tòa án Internet ở ba tỉnh Hàng Châu, Bắc Kinh và Quảng Châu là những bước đi đầu tiên trong nỗ lực xây dựng nén tư pháp điện tử, đây mạnh hoạt động tố tụng trên không gian mạng của chính phủ Trung Quốc.

Tuy nhiên, các Tòa án Internet nay vân còn hạn chê về lĩnh vực xét xử, khu vực áp dụng. Các bộ quy tac được 20 ban hành trước đó! chỉ dừng lại ở việc áp dụng cho ba Tòa án Internet, cho các thủ tục tô tụng cụ thê (thụ lý hồ sơ, tống đạt, xét xử,.) hoặc một giai đoạn cu thê (trong đại dịch Covid 19). Ngày 17/06/2021, Tòa án nhân dân dân tối cao Trung Quốc đã ban hành “Quy tắc về tố tụng trực tuyến trong hệ thống Tòa án nhân dân” (sau đây gọi là “Quy tắc tô tụng trực tuyến”), có hiệu lực từ ngày 01/08/2021. Đây là bộ quy tắc đầu tiên quy định toàn diện về tích hợp công nghệ và tố tụng trực tuyến trong hoạt động tố tụng, tranh tụng ở Trung Quốc; là một bộ quy tắc tố tụng trực tuyến có hệ thống, áp dụng cho mọi vụ án và thủ tục tô tụng của các tòa án trên toàn quôc.

Theo “Quy tắc tổ tụng trực tuyến”, hoạt động tố tung trực tuyến là tat cả các thủ tục tố tụng, từ thụ lý hồ sơ đến giải quyết vụ án, đều sẽ được hoàn thành bằng hình thức trực tuyến, và sẽ có hiệu lực pháp lý tương tự như tố tụng ngoại tuyén.> Tuy nhiên, quy tắc này không bắt buộc tất cả các khâu tố tụng đều phải được thực hiện trực tuyến. Hoạt động tô tụng trực tuyến có thé xảy ra các trường hợp sau: (i) Tất cả các thủ tục được hoàn thành trực tuyến; (1) một phần của quá trình tố tụng được hoàn thành trực tuyến; (iii) một phan của các bên liên quan tham gia tố tung trực tuyến trong khi các bên liên quan khác tham gia tổ tụng truyền thống (tố tụng ngoại tuyến). Tố tụng trực tuyến được thực hiện thông qua nên tảng tổ tung trực tuyến của ngành Tòa án. Hiện tại, Tòa án nhân dân tối cao Trung Quốc và các tòa án địa phương đang phát triển các nền tảng tố tụng trực tuyến của riêng mình.

Trong khoảng thời gian sắp tới, Tòa án nhân dân tối cao Trung Quoc có khả năng tích hợp các nên tảng này trên toan quoc. Tố tụng trực tuyến cung cấp cho các bên nhiều lựa chọn hơn trong việc tham gia tranh tụng. Việc tham gia vào một phiên tòa xét xử trực tuyến dựa trên sự lựa chọn và 45 quy tắc liên quan đến tô tụng trực tuyến đầu tiên tại Trung Quốc, bao gồm: (i) "Quy định về một số van dé liên quan đến việc Tòa án Internet xét xử các vụ việc” (KF HER be HE 4 ZF hị mi AY WL) được ban hành vào năm 2018, áp dụng cho Tòa án Internet ở Hàng Châu, Bắc Kinh va Quảng Châu. (ii) "Các biện pháp thực hiện của cuộc cải cách thí điểm về tách biệt giữa các vụ việc phức tạp và đơn giản trong tô tụng dân su” (RSäìR*A SE #fñ Ft OS Tìm 3S] AHA) được ban hành vào năm 2020, áp dụng cho việc xét xử vụ án trực tuyến, gửi tài liệu điện tử và dịch vụ điện tử của các tòa án cụ thé; (iii) "Thông báo về việc tăng cường và điều chỉnh các vụ kiện tụng trực tuyến trong quá trình phòng chống va kiểm soát dịch COVID-19” (KF š# %3 fi Bis WH RAIS) 1058 4n MSG FEZ WV LE BY BAM) được ban hành vào năm 2020, áp dung cho các trường hop tòa án không thé tiến hành các phiên tòa ngoại tuyến khi dich bệnh nghiêm trọng.

> Điều | Quy tắc về tố tụng trực tuyến trong hệ thống Tòa án nhân dân của Trung Quốc. 21 đồng ý của các bên, và điều nay là không bắt buộc.