Chương 1 NHUNG VAN DE LÝ LUẬN VE KIEM SÁT XÉT XU HANH CHÍNH 1. Khái niệm, đặc điểm của xét xử hành chính 1. Khái niệm về xét xử hành chính Hoạt động xét xử hành chính đã ra đời từ rất lâu trong lịch sử. Ở thời kỳ Cộng hòa quý tộc Sparta, Hội đồng năm quan sát được thành lập dé đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ, trong đó có chức năng tư pháp.
Còn ở thành bang Aten, Tòa bồi thâm là cơ quan xét xử và giám sát tư pháp cao nhất được bau ra hàng năm băng phương pháp bỏ phiếu ở Hội nghị công dân), Việt Nam trước đời nhà Nguyễn vị chủ tịch pháp đình hàng xã thường là vị xã trưởng, vì trong thời kỳ nay xã trưởng là người có uy tín nhất trong xã. Nhưng tình hình này đã thay đổi han dưới triều Nguyễn kê từ năm 1802 trở đi đó là Tiên chỉ - đệ nhất kì mục là người xét xử?2, Ở Trung Quốc cô đại, dưới vua, tại trung ương bộ Hình có chức năng trông coi hình pháp, xét xử và ngục tung; tại địa phương, các quan quản lý hành chính cũng kiêm nhiệm luôn chức năng xét xử. Trong khoa học pháp lý quốc tế hiện đại, khi nhắc đến cụm từ “xé/ xử” (adjudication), người ta sẽ nghĩ ngay đến phương thức giải quyết tranh chấp băng biện pháp hòa binh® sir dụng một bên thứ ba độc lập dé đưa ra kết luận về vụ tranh chấp. Trong khi ở một số các quốc gia trên thế giới như Anh, Mỹ, Pháp, xét xử là hoạt động pháp lý của cả tổ chức tòa án và trọng tải thì ở Việt Nam hiện nay, xét xử là nghiệp vụ chuyên môn và duy nhất của hệ thống tòa (1) Tran Văn Nam (2009), Về sự hình thành cơ quan công 6 trên thế giới, Nhà nước và pháp luật, SỐ 4(252), tr.
(2) Nguyễn Minh Tuấn (2007), Tòa án và xét xử thời phong kiến, Label: Lịch sử nhà nước và pháp luật Việt Nam, tại địa chỉ http://tuanhsl.com/2007/I 1/xt-x-thi-k-phong- kin. html, ngày truy cập 26/05/2016. (3) Christopher Gorse, Dr. David Johnston and Dr.
Martin Pritchard (2012), Oxford Dictionary of Construction, Surveying and Civil Engineering, Series: Oxford Paperback Reference, Tir can tra: Adjudication. Theo từ điển của trường Đại học Oxford, xét xử là quá trình đưa ra quyết định chính thức về việc ai đúng trong sự bất đồng giữa hai nhóm, tổ chức; các quyết định đó được thực hiện®. Trong hán tự Trung Hoa, xét xử bắt nguồn từ cụm từ: FFE IEEE (thâm lý thử án), tức là xét xử vụ án. Trong bảng giải thích thuật ngữ của văn phòng tiểu bang Washington (Hoa Kỳ), xét xử là quá trình pháp lý mà theo đó cơ quan tài phán sẽ xét chứng cứ và lập luận, bao gồm cả biện hộ pháp lý được đưa ra bởi các bên đương sự dé đi đến một quyết định hoặc ban án mà trong đó xác định quyền và nghĩa vụ giữa các bên liên quanTM.
Tiếp đến, chúng ta cần làm rõ nội dung của thuật ngữ “vụ án”. Xét về mặt tách nghĩa, “vụ” là sự việc không hay, rắc rối xảy ra cần phải giải quyết, “an” là sự kiện liên quan đến pháp luật đã được đưa ra tòa để xét xử. Như Vậy, có thé hiểu một cách cơ bản nhất, vụ án là sự việc không hay, rac Tối, tranh chấp đã xảy ra giữa các chủ thê trong quan hệ pháp luật được đưa ra tòa để giải quyết. Trong khi đó, bản thân khái niệm “hành chính” cũng được giải thích dưới nhiều khía cạnh khác nhau.
Theo từ điển Oxford, hành chính (Administration) là các hoạt động được thực hiện dé lập kế hoạch, tổ chức và điều hành một doanh nghiệp, trường học hoặc tổ chức khacTM, tức là nói đến sự quản lý nội bộ. Hán Việt từ điển cũng đã định nghĩa hành chính (7#) là việc năm giữ chính quyền quốc gia, thi hành chính trị, quản lí sự vụ quốc gia theo lãnh thé như nội chính, ngoại giao, giáo dục, quân sw.” Như vậy, vu án hành chính được đề cập ở đây phải là vụ án liên quan tới hoạt động quản lý (4) Oxfrord University Press, Oxford learner’s dictionary, từ can tra: Adjudication (nguyén van: the process of making an official decision about who is right in a disagreement between two groups or organizations; the decision that is made), tai dia chi: http://www.com, ngày truy cập 26/05/2016. (5) Washington State Office of Administrative Hearings, Glossary for Administrative Hearings, Retrieved 16 July 2015, tai dia chi: http://www.shtml, ngày truy cập: 27/05/2016. (7) Han Việt từ điển, từ cần tra 41, tại địa chỉ: http://nguyendu.fr/hanviet/, ngày truy cập 27/05/2016.
8 hành chính nhà nước, được giải quyết tại tòa án có thâm quyền theo quy định của pháp luật tố tụng hành chính, do cá nhân, tô chức hoặc chính cơ quan nhà nước khởi kiện yêu cầu tòa án bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình. Có thể nói, xét xử hành chính là một trong những giai đoạn của thủ tục tố tụng hành chính. Xét xử hành chính một chuỗi các hoạt động thụ lý, xem xét, kiểm tra, xác minh, thu thập, bổ sung chứng cứ, kiến nghị, yêu cầu, kết luận, ra phán quyết để giải quyết vụ án hành chính chính xác. Có thể định nghĩa xét xử như sau: Xét xử hành chính là việc tòa án nhân dân có thẩm quyên thụ lý và đưa vụ đn ra xét xử công khai tại phiên tòa theo thủ tục 16 tung hanh chinh nham bảo vệ quyên, lợi ich hợp pháp của cá nhân, tổ chức.
Đặc điểm của xét xử hành chính Xét xử hành chính, dưới góc độ nào đó, được nhìn nhận là một biện pháp giải quyết tranh chấp thông qua hệ thống tư pháp có tính tối ưu hơn cả. Đồng thời, nó cũng có những đặc trưng so với việc xét xử các vụ án khác nói riêng và quá trình giải quyết tranh chấp trong quan hệ pháp luật nói chung. Về mục đích, xét xử hành chính là hướng tới xem xét về tính hợp pháp đối với quyết định hành chính, hành vi hành chính, quyết định buộc thôi việc, quyết định giải quyết khiếu nại vụ việc cạnh tranh và danh sách cử tri. Với ý nghĩa cơ bản, việc xét xử hành chính hướng tới các mục đích chung của nhà nước là bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tô chức, cá nhân.
Đặc biệt hơn, kết quả của hoạt động xét xử hành chính nhằm hướng tới việc bảo đảm tính ôn định, thông suốt và hiệu lực của nền hành chính quốc gia. Về thấm quyền, xét xử hành chính là thẩm quyền của tòa án nhân dân. Trước đây, tòa án nhân dân cấp huyện không tổ chức phân tòa hành chính mà giao cho các thâm phán hành chính chuyên trách, từ cấp tỉnh trở lên, các tòa án hành chính được thành lập bên cạnh các phân tòa hình sự, dân sự, kinh tế và lao động®) thì theo quy định của Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 62/2014/QH13, tòa án nhân dân cấp huyện đã có thé có Tòa hình sự, Tòa dân sự, Tòa gia đình và người chưa thành niên, Tòa xử lý hành chính”). Bên cạnh tòa án nhân dân cũng có Tòa án quân sự nhưng các tòa này được tô chức trong Quân đội nhân dân Việt Nam dé xét xử những vụ án mà bị cáo là quân nhân tại ngũ và những vụ án khác theo quy định của luậtf®, không xét xử án hành chính.
và pháp luật áp dụng, bên cạnh việc xem xét pháp luật nội dung, việc xét xử hành chính được thực hiện theo trình tự, thủ tục tư pháp do pháp luật tố tụng hành chính quy định. Các văn bản có hiệu lực liên quan đến xét xử vụ án hành chính có thé kế đến như Luật Tố tụng Hành chính năm 2015 và Nghị quyết 104/2015/QH13 về thi hành Luật tố tụng hành chính hướng dẫn việc tố tụng hành chính đối với những vụ án hành chính. Về đối tượng của xét xử hành chính, theo Điều 30 Luật Tố tụng Hành chính số 93/2015/QH13, đối tượng của xét xử hành chính là các quyết định hành chính, hành vi hành chinh); quyết định kỷ luật buộc thôi việc (công chức giữ chức vụ từ Tổng Cục trưởng và tương đương trở xuống); quyết định giải quyết khiếu nại về quyết định xử lý vụ việc cạnh tranh; danh sách cử tri,.2 Có thê thấy răng, đối tượng của xét xử hành chính cũng có sự tương đồng với một số quốc gia trên thế giới, chăng hạn như Trung Quốc. Trong Luật Tố tụng Hành chính Trung Hoa có 12 đối tượng được tòa án hành chính thụ ly, trong đó đáng lưu ý nhất là quy định tại khoản 10 Điều 12 Luật này ghi (8) Xem Mục A, B, chương III Tổ chức Tòa án nhân dân số 33/2002/0H10.
(9) Xem khoản 1 Diéu 45 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 62/2014/QH11. (10) Xem Điều 49 Luật Tổ chức Tòa án nhân dân số 62/2014/QH13. (11) trừ các quyết định hành chính, hành vi hành chính thuộc phạm vi bí mật nhà nước trong các lĩnh vực quốc phòng, an ninh, ngoại giao theo danh mục do Chính phu quy định; các quyết định hành chính, hành vi hành chính mang tính nội bộ của cơ quan, tô chức; và các quyết định, hành vi của Tòa án trong việc áp dụng biện pháp xử lý hành chính, xử lý hành vi can trở hoạt động 16 tụng. (12) Đây cũng là đặc điểm khác biệt so với đối tượng khởi kiện trong vụ án dân sự thường là quyên sở hữu, quyên sử dụng, quyên thừa kế, giao dich dân sự, hợp dong dân sự 10 nhận trường hợp một cơ quan hành chính được cho là đã giải quyết sai trong van dé lương hưu theo luật13, Quy định nay cũng tương đồng với pháp luật Việt Nam, Tòa án Nhân dân tối cao cũng xác định đây là đối tượng của xét xử hành chính), và đương sự tham gia vụ án hành chính, bên bị kiện thường là cơ quan, ca nhân có chức vụ, địa vi và có kha năng chi phối nhất định.
Với tư cách là chủ thể quản ly và điều hành xã hội, những cơ quan, cá nhân này có thẩm quyền trong cơ quan Nhà nước thực hiện các hoạt động của mình thông qua nhiều hình thức khác nhau trong đó chủ yếu là ban hành các quyết định han\ chính và thực hiện hành vi dé tác động đến các cá nhân, cơ quan, tô chức xã hội.