Luận văn thạc sĩ nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại phường đề thám thành phố cao bằng tỉnh cao bằng

Luận văn thạc sĩ kinh tế phân tích nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại phường đề thám thành phố, đánh giá thực trạng, chỉ ra hạn chế, đề xuất

• Tác giả: Hoàng Thị Chinh
• Người hướng dẫn: ThS. Vũ Thị Hiền
• Trường học: Đại học Nông Lâm Thái Nguyên
• Chuyên ngành: Phát triển nông thôn
• Đề tài: Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám, Cao Bằng
• Loại tài liệu: khóa luận tốt nghiệp đại học
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Thái Nguyên

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. PHẦN 1: MỞ ĐẦU
• 1.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 1.2. Mục đích nghiên cứu đề tài
• 1.3. Mục tiêu nghiên cứu đề tài
• 1.4. Ý nghĩa của đề tài
• 1.4.1. Ý nghĩa trong học tập cũng như trong nghiên cứu
• 1.4.2. Ý nghĩa thực tiễn
• 2. PHẦN 2: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 2.1. Cơ sở lý luận của đề tài
• 2.2. Các khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế hộ
• 2.2.1. Khái niệm hộ
• 2.2.2. Khái niệm hộ nông dân
• 2.2.3. Khái niệm kinh tế hộ nông dân
• 2.3. Vai trò, đặc trưng của kinh tế hộ nông dân
• 2.3.1. Vai trò của kinh tế hộ
• 2.3.2. Đặc trưng của kinh tế hộ
• 2.4. Phân loại hộ nông dân
• 3. ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 3.2. Nội dung nghiên cứu
• 3.3. Phương pháp nghiên cứu
• 3.3.1. Phương pháp thu thập thông tin
• 3.3.2. Phương pháp xử lý thông tin số liệu
• 3.3.3. Phương pháp phân tích số liệu
• 3.4. Hệ thống các chỉ tiêu dùng trong nghiên cứu
• 3.4.1. Hệ thống chỉ tiêu phản ánh điều kiện sản xuất kinh doanh của nông hộ
• 3.4.2. Chỉ tiêu phản ánh đặc điểm của chủ hộ
• 3.4.3. Chỉ tiêu phản ánh kết quả sản xuất
• 4. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 4.1. Điều kiện tự nhiên - kinh tế xã hội, đặc điểm địa bàn nghiên cứu
• 4.1.1. Đặc điểm về điều kiện tự nhiên
• 4.1.2. Đặc điểm kinh tế xã hội
• 4.2. Thực trạng phát triển kinh tế hộ trên địa bàn phường Đề Thám
• 4.2.1. Chỉ tiêu phân loại hộ
• 4.2.2. Thực trạng về điều kiện sản xuất kinh doanh của hộ
• 4.2.3. Tình hình kết quả sản xuất kinh doanh của các nhóm hộ điều tra
• 4.3. Phân tích những nhân tố ảnh hưởng tới phát triển kinh tế nông hộ của phường Đề Thám
• 4.4. Tác động của các chính sách kinh tế - xã hội tới sự phát triển kinh tế của hộ trên địa bàn phường Đề Thám
• 4.5. Ảnh hưởng của các yếu tố đầu vào tới sự phát triển kinh tế của hộ trên địa bàn phường Đề Thám
• 4.6. Ảnh hưởng của các yếu tố thị trường, khoa học công nghệ, cơ sở hạ tầng
• 4.7. Những khó khăn, thuận lợi, cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển kinh tế hộ trên địa bàn phường Đề Thám
• 4.8. Định hướng và một số giải pháp chủ yếu phát triển kinh tế nông hộ phường Đề Thám
• 4.8.1. Định hướng phát triển chung kinh tế nông hộ phường Đề Thám
• 4.8.2. Định hướng phát triển cụ thể
• 4.8.3. Một số giải pháp phát triển kinh tế nông hộ phường Đề Thám
• 5. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Thực trạng kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám Cao Bằng

Nghiên cứu thực trạng kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám, Cao Bằng cho thấy nền kinh tế nông nghiệp vẫn là trụ cột chính. Các hộ gia đình chủ yếu dựa vào trồng trọt và chăn nuôi với quy mô nhỏ, manh mún. Diện tích đất nông nghiệp bị chia nhỏ, dẫn đến hiệu quả sản xuất thấp. Kinh tế nông nghiệp tại đây gặp nhiều khó khăn do thiếu vốn đầu tư, công nghệ lạc hậu và thị trường tiêu thụ hạn chế. Bên cạnh đó, trình độ lao động thấp và thiếu kiến thức về phát triển bền vững cũng là rào cản lớn. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các hộ nông dân cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và tiếp cận thị trường để cải thiện hiệu quả sản xuất.

1.1. Đặc điểm sản xuất nông nghiệp

Sản xuất nông nghiệp tại phường Đề Thám chủ yếu tập trung vào cây lúa và ngô, với diện tích canh tác hạn chế. Các hộ gia đình thường sử dụng phương pháp truyền thống, dẫn đến năng suất thấp. Tăng cường sản xuất nông nghiệp đòi hỏi áp dụng công nghệ mới và cải thiện quy trình canh tác. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, việc thiếu đầu tư nông nghiệp và cơ sở hạ tầng yếu kém là nguyên nhân chính khiến sản xuất không đạt hiệu quả cao.

1.2. Khó khăn trong phát triển kinh tế nông hộ

Các hộ nông dân tại phường Đề Thám gặp nhiều khó khăn như thiếu vốn, thiếu kiến thức kỹ thuật và thị trường tiêu thụ bấp bênh. Hỗ trợ nông hộ từ chính quyền địa phương và các tổ chức chưa đủ mạnh để giải quyết các vấn đề này. Ngoài ra, sự phân hóa giàu nghèo ngày càng rõ rệt, khiến các hộ nghèo khó tiếp cận các nguồn lực phát triển. Chính sách phát triển kinh tế cần tập trung vào việc cung cấp vốn, đào tạo kỹ thuật và mở rộng thị trường tiêu thụ.

II. Giải pháp phát triển kinh tế nông hộ

Để phát triển kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám, cần áp dụng các giải pháp phát triển kinh tế toàn diện. Trước hết, cần tăng cường đầu tư nông nghiệp để cải thiện cơ sở hạ tầng và áp dụng công nghệ mới. Hợp tác xã nông nghiệp cần được khuyến khích để giúp các hộ gia đình liên kết sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế. Bên cạnh đó, chính sách phát triển kinh tế cần tập trung vào việc đào tạo kỹ thuật và hỗ trợ vốn cho các hộ nghèo. Phát triển cộng đồng và nông thôn mới cũng là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển bền vững.

2.1. Tăng cường đầu tư và hỗ trợ nông hộ

Đầu tư nông nghiệp cần được ưu tiên để cải thiện cơ sở hạ tầng và áp dụng công nghệ mới. Hỗ trợ nông hộ từ chính quyền địa phương và các tổ chức cần tập trung vào việc cung cấp vốn, đào tạo kỹ thuật và mở rộng thị trường tiêu thụ. Các chương trình tín dụng ưu đãi cần được triển khai để giúp các hộ nghèo tiếp cận nguồn vốn dễ dàng hơn.

2.2. Phát triển hợp tác xã nông nghiệp

Hợp tác xã nông nghiệp là giải pháp hiệu quả để giúp các hộ gia đình liên kết sản xuất, nâng cao hiệu quả kinh tế. Các hợp tác xã cần được hỗ trợ về vốn, kỹ thuật và quản lý để hoạt động hiệu quả. Phát triển cộng đồng thông qua các hợp tác xã cũng giúp tăng cường sự đoàn kết và hỗ trợ lẫn nhau giữa các hộ nông dân.

III. Định hướng phát triển bền vững

Phát triển bền vững kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám đòi hỏi sự kết hợp giữa tăng trưởng kinh tế địa phương và bảo vệ môi trường. Cần áp dụng các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường, sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên. Chính sách phát triển kinh tế cần khuyến khích các hộ gia đình tham gia vào các chương trình bảo vệ môi trường và sử dụng năng lượng tái tạo. Phát triển cộng đồng cũng cần được chú trọng để đảm bảo sự phát triển đồng đều và bền vững.

3.1. Áp dụng mô hình sản xuất bền vững

Các mô hình sản xuất thân thiện với môi trường cần được áp dụng rộng rãi tại phường Đề Thám. Phát triển bền vững đòi hỏi sử dụng hiệu quả tài nguyên thiên nhiên và giảm thiểu tác động tiêu cực đến môi trường. Các chương trình đào tạo về kỹ thuật canh tác bền vững cần được triển khai để giúp các hộ nông dân nâng cao nhận thức và kỹ năng.

3.2. Phát triển cộng đồng và nông thôn mới

Phát triển cộng đồng và nông thôn mới là yếu tố quan trọng để đảm bảo sự phát triển đồng đều và bền vững. Các chương trình hỗ trợ cộng đồng cần tập trung vào việc cải thiện cơ sở hạ tầng, nâng cao chất lượng cuộc sống và tạo cơ hội việc làm cho người dân. Tăng trưởng kinh tế địa phương cần đi đôi với việc bảo vệ môi trường và phát triển văn hóa xã hội.

Nội dung chính

Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu

Trong công cuộc đổi mới và phát triển kinh tế thị trường tại Việt Nam, khu vực nông nghiệp, nông dân và nông thôn tiếp tục giữ vai trò động lực then chốt nhằm bảo đảm an ninh lương thực và ổn định chính trị - xã hội. Cả nước có trên 13 triệu hộ nông dân, đóng góp tỷ suất hàng hóa lúa gạo đạt trên 50%. Tuy nhiên, kinh tế nông hộ tại các tỉnh miền núi và vùng đồng bào dân tộc thiểu số vẫn còn bộc lộ nhiều hạn chế nội tại: sản xuất mang tính tự nhiên, nhỏ lẻ và phân tán; diện tích canh tác manh mún do ảnh hưởng từ việc chia đất bình quân khiến việc ứng dụng khoa học kỹ thuật bị kìm hãm; áp lực gia tăng dân số kết hợp với tính thời vụ gây dư thừa lao động, dẫn đến năng suất lao động thấp; trình độ dân trí và nguồn vốn đầu tư hạn chế làm giảm hiệu quả sử dụng các nguồn vốn vay ưu đãi. Quá trình chuyển dịch sang kinh tế hàng hóa đồng thời làm gia tăng sự phân hóa giàu nghèo giữa các tầng lớp dân cư nông thôn.

Đề Thám là một phường thuộc thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng, có nền sản xuất chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Dù kinh tế nông hộ tại đây đang có những bước chuyển biến theo xu thế chung, địa phương vẫn phải đối mặt với các mâu thuẫn về quy mô ruộng đất, tập quán canh tác truyền thống và khả năng tiếp cận thị trường. Nhằm giải quyết các bất cập thực tiễn trên, tác giả Hoàng Thị Chinh đã thực hiện khóa luận tốt nghiệp: "Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám – Thành phố Cao Bằng - Tỉnh Cao Bằng".

Mục đích nghiên cứu của đề tài là trên cơ sở đánh giá thực trạng phát triển kinh tế hộ tại phường Đề Thám, xác định các nhân tố ảnh hưởng và đề xuất hệ thống giải pháp chủ yếu nhằm thúc đẩy kinh tế hộ phát triển, nâng cao đời sống người dân địa phương. Đề tài xác định bốn mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá được thực trạng phát triển kinh tế hộ gia đình tại phường Đề Thám giai đoạn 2011 - 2013.
2. Tìm ra được những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông hộ ở địa bàn nghiên cứu.
3. Phân tích được điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình trên địa bàn phường.
4. Đề xuất được một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ tại phường Đề Thám.

Đối tượng nghiên cứu của khóa luận là những vấn đề lý luận, thực tiễn liên quan đến phát triển kinh tế nông hộ và các hộ nông dân trên địa bàn phường Đề Thám. Phạm vi nghiên cứu về không gian được giới hạn tại địa bàn phường Đề Thám, thành phố Cao Bằng, tỉnh Cao Bằng. Phạm vi thời gian bao gồm việc thu thập dữ liệu thứ cấp từ năm 2011 đến năm 2013 và dữ liệu sơ cấp điều tra thực địa trong năm 2014.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp

Khóa luận hệ thống hóa các khái niệm nền tảng về hộ, hộ nông dân và kinh tế hộ từ các tài liệu khoa học trong nước và quốc tế. Văn bản dẫn xuất định nghĩa về hộ của Liên Hợp Quốc, Hội thảo quốc tế lần thứ tư về quản lý nông trại tại Hà Lan (1980) và Raul Iturra; định nghĩa hộ nông dân của Frank Ellis, quan điểm của V.I. Lênin, nghiên cứu của Hayami và Kikuchi (1981), ba cách tiếp cận của Lipton (1989) gồm cách tiếp cận Macxit phân tích (Roemer, 1985), tiếp cận cổ điển mới (Krueger, 1974) và tiếp cận hàng hóa tập thể (Olson, 1982). Ở Việt Nam, tác giả tổng hợp quan điểm của Lê Đình Thắng (1993), Đào Thế Tuấn (1997), Nguyễn Sinh Cúc (2001), Karl Marx, GS. Trần Văn Hà, Lâm Quang Huyên (2004) và Nghị quyết số 03/2000/NQ-CP ngày 02/02/2000 của Chính phủ về phát triển kinh tế trang trại và kinh tế hộ.

Về phân loại nông hộ, tác giả chia hộ thuần nông thành 4 nhóm theo trình độ phát triển: nhóm kinh tế hộ sinh tồn, nhóm kinh tế hộ tự túc, nhóm hộ sản xuất nhỏ và nhóm kinh tế hộ sản xuất hàng hóa lớn; bên cạnh đó là nhóm hộ kiêm ngành nghề, dịch vụ. Các nhân tố ảnh hưởng được phân thành nhóm chủ quan (đất đai, vốn đầu tư, lao động) và nhóm khách quan (điều kiện tự nhiên, thị trường đầu vào/đầu ra, chính sách Nhà nước, phong tục tập quán). Về kinh nghiệm thực tiễn, văn bản tổng quan bài học phát triển kinh tế hộ của Thái Lan (1950 - 1980), Đài Loan (1950 - 1960 với phương châm "ly nông bất ly hương"), Trung Quốc, Indonesia (1969 - 1974); kinh nghiệm trong nước tại Bắc Ninh và Cao Bằng (nông nghiệp chiếm 35,37% GDP năm 2010, khai thác các giống bò địa phương như bò Cỏ và bò U H'Mông).

Nghiên cứu sử dụng kết hợp các phương pháp định tính và định lượng để xử lý nguồn dữ liệu đa tầng:

• Nguồn dữ liệu thứ cấp: Báo cáo thống kê đất đai, báo cáo kinh tế - xã hội của UBND phường Đề Thám các năm 2011, 2012, 2013; tư liệu từ Phòng Nông nghiệp, Phòng Tài nguyên và Môi trường thành phố Cao Bằng.
• Nguồn dữ liệu sơ cấp: Thu thập thông qua quan sát thực địa, phỏng vấn bán cấu trúc và điều tra bảng hỏi trực tiếp năm 2014 đối với 55 hộ gia đình. Tác giả áp dụng phương pháp điều tra chọn mẫu tại 7 tổ dân phố đại diện trong tổng số 23 tổ của phường (Tổ 1, 3, 8 đại diện khu vực đông dân, gần trung tâm, kinh tế khá giả; Tổ 10, 15 đại diện khu vực trung tâm, làm nông nghiệp; Tổ 19, 22 đại diện khu vực xa trung tâm, thuần nông, tỷ lệ hộ nghèo cao). Hộ điều tra được phân loại theo tiêu chí thu nhập của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố Cao Bằng: Hộ nghèo (< 420.000 đồng/người/tháng); Hộ cận nghèo (từ 420.000 đồng/người/tháng); Hộ trung bình (từ 520.000 đồng/người/tháng); Hộ khá (từ 600.000 đồng/người/tháng trở lên).
• Phương pháp phân tích: Sử dụng ma trận SWOT (điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, thách thức), thống kê mô tả, thống kê so sánh; công cụ xử lý dữ liệu là phần mềm Microsoft Excel và Word. Hệ thống chỉ tiêu kinh tế vận dụng gồm: diện tích đất nông nghiệp bình quân/hộ, nhân khẩu bình quân/hộ, lao động bình quân/hộ, trình độ văn hóa chủ hộ, Giá trị sản xuất ($GO = \sum P_i \cdot Q_i$), thu nhập và chi phí bình quân.

Nội dung chính theo từng chương

Phần 1: Mở đầu

Phần này trình bày tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ vai trò của hơn 13 triệu nông hộ cả nước và những mâu thuẫn nội tại trong sản xuất nông nghiệp miền núi, đặc biệt là tại phường Đề Thám. Tác giả xác định rõ ràng mục đích nghiên cứu, 4 mục tiêu cụ thể, ý nghĩa học thuật - phương pháp luận đối với sinh viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, cùng giá trị thực tiễn cung cấp cơ sở dữ liệu cho các nhà quản lý địa phương trong việc hoạch định chính sách phát triển kinh tế hộ.

Phần 2: Tổng quan tài liệu

Chương tổng quan làm rõ cơ sở lý luận về bản chất kinh tế của nông hộ, nhấn mạnh tính tự chủ và khả năng thích ứng trong nền kinh tế thị trường. Tác giả phân tích các yếu tố sản xuất cốt lõi (đất đai, vốn, lao động), cơ chế thị trường đầu vào - đầu ra và các chính sách quản lý vĩ mô của Nhà nước. Đồng thời, chương này tổng kết kinh nghiệm thực tiễn quốc tế và bài học trong nước tại Bắc Ninh, Cao Bằng; từ đó đúc kết các bài học về chuyển đổi cơ cấu giống, hỗ trợ vật tư, đào tạo kỹ thuật và tín dụng cho địa bàn phường Đề Thám.

Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu

Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng, phạm vi không gian tại phường Đề Thám và phạm vi thời gian (số liệu thứ cấp 2011 - 2013, số liệu sơ cấp 2014). Tác giả thiết kế quy trình nghiên cứu bao gồm việc thu thập báo cáo hành chính, kỹ thuật phỏng vấn bán cấu trúc và thiết kế bảng hỏi khảo sát 55 hộ tại 7 tổ dân phố. Chương này cũng chuẩn hóa hệ thống công thức tính toán giá trị sản xuất, cơ cấu thu nhập, chi phí và quy trình phân tích SWOT.

Phần 4: Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Chương này phản ánh toàn diện hiện trạng tự nhiên, kinh tế - xã hội của phường Đề Thám và phân tích chuyên sâu dữ liệu khảo sát từ 55 hộ điều tra:

1. Điều kiện tự nhiên và hiện trạng sử dụng đất của phường: Phường Đề Thám nằm ở phía Tây thành phố Cao Bằng, diện tích tự nhiên đạt 1.102,51 ha, gồm 23 tổ dân phố, có sông Bằng Giang chảy qua, kết nối với Quốc lộ 3, đường tránh Quốc lộ 3, đường Hồ Chí Minh và Tỉnh lộ 204. Khí hậu nhiệt đới gió mùa, nhiệt độ bình quân 22 - 26°C, lượng mưa trung bình 1.600 mm tập trung vào các tháng 6 đến tháng 9. Cơ cấu đất đai giai đoạn 2011 - 2013 duy trì tương đối ổn định với đất nông nghiệp chiếm trên 59% tổng diện tích:

Loại đất	Năm 2011 (ha)	Năm 2012 (ha)	Năm 2013 (ha)	Cơ cấu 2013 (%)
Tổng diện tích đất tự nhiên	1.102,51	1.102,51	1.102,51	100,00
I. Đất nông nghiệp	651,34	664,47	657,51	59,65
- Đất sản xuất nông nghiệp	404,26	417,39	410,08	37,19
+ Đất lúa	247,51	261,44	258,28	23,42
+ Đất trồng cây hàng năm	102,84	364,06	356,75	32,35
+ Đất trồng cây lâu năm	53,91	53,33	53,33	4,83
- Đất lâm nghiệp	246,56	246,56	246,91	22,39
+ Đất rừng sản xuất	217,90	217,90	218,25	19,79
+ Đất rừng phòng hộ	28,66	28,66	28,66	2,61
- Đất nuôi trồng thủy sản	0,52	0,52	0,52	0,04
II. Đất phi nông nghiệp	437,69	424,56	431,61	39,14
- Đất ở	160,54	160,54	121,45	11,01
- Đất chuyên dùng	260,97	247,84	242,69	22,01
- Đất khác	16,18	16,18	15,76	1,42
III. Đất chưa sử dụng	13,48	13,48	13,39	1,21

2. Tình hình dân số, lao động và kinh tế toàn phường: Đến năm 2013, phường Đề Thám có 1.918 hộ với 7.046 nhân khẩu (tăng 828 người so với năm 2011). Hộ nông nghiệp chiếm 51,92% (1.015 hộ), hộ phi nông nghiệp chiếm 47,08% (903 hộ). Tổng lực lượng lao động là 5.500 người, trong đó lao động nông nghiệp chiếm 58,18% (3.200 người) và lao động phi nông nghiệp chiếm 41,82% (2.300 người). Bình quân nhân khẩu/hộ là 3,67 người; bình quân lao động/hộ là 2,86 người.

Về sản xuất trồng trọt toàn phường: Diện tích lúa năm 2013 đạt 258,28 ha, năng suất bình quân 47 tạ/ha; ngô gồm ngô ruộng và ngô rẫy; diện tích rau giảm từ 15 ha (2011) xuống còn 12 ha (2013) do chuyển đổi sang cây trồng khác. Về chăn nuôi: Năm 2013 toàn phường có 115 con trâu, 13 con bò, 4.063 con lợn; đàn gia cầm sụt giảm mạnh từ 2.134 con (năm 2011) xuống 1.038 con (năm 2013) do dịch bệnh.

3. Kết quả điều tra thực trạng 55 hộ gia đình: Mẫu khảo sát phân thành 3 nhóm hộ: 21 hộ khá (38,18%), 27 hộ trung bình (49,09%) và 7 hộ nghèo (12,73%). Về nghề nghiệp, hộ thuần nông có 15 hộ (27,3%), hộ dịch vụ buôn bán có 6 hộ (10,9%), hộ nông nghiệp kiêm ngành nghề khác/làm thuê chiếm ưu thế với 34 hộ (61,8%). Trình độ văn hóa chủ hộ phân hóa rõ rệt: ở nhóm hộ khá có 90,4% chủ hộ đạt trình độ cấp 3; nhóm hộ trung bình có 55,6% đạt cấp 3 và 33,3% đạt cấp 2; nhóm hộ nghèo có tỷ lệ học cấp 1 và cấp 2 đều là 28,6%, cấp 3 đạt 42,8%. Đáng chú ý, 100% hộ điều tra (55/55 hộ) đều có nhà ở kiên cố.

Chỉ tiêu kinh tế - kỹ thuật	Đơn vị	Hộ khá (n=21)	Hộ trung bình (n=27)	Hộ nghèo (n=7)
Bình quân nhân khẩu/hộ	Khẩu	3,60	3,60	4,00
Bình quân lao động/hộ	Lao động	3,04	2,70	2,43
Diện tích đất canh tác nông nghiệp	Sào	249,30	442,20	40,70
- Trong đó: Đất lúa	Sào	157,20	255,20	22,80
- Trong đó: Đất ngô	Sào	81,00	159,90	16,70
Diện tích đất lâm nghiệp	Ha	24,00	24,30	6,00
Diện tích nuôi thủy sản	Sào	8,30	8,27	0,00
Nguồn vốn: Tự có hoàn toàn	Hộ	15	7	0
Nguồn vốn: Vay ngân hàng	Hộ	1	3	6
Nguồn vốn: Tự có kết hợp vay khác	Hộ	5	17	1
Diện tích lúa bình quân/hộ	Sào/hộ	7,49	9,45	3,25
Năng suất lúa bình quân	Tạ/sào	1,80	1,76	1,75
Sản lượng lúa bình quân/hộ	Tạ/hộ	13,50	16,75	5,64
Diện tích ngô bình quân/hộ	Sào/hộ	3,86	5,92	2,38
Năng suất ngô bình quân	Tạ/sào	1,76	1,74	1,76
Sản lượng ngô bình quân/hộ	Tạ/hộ	6,98	10,80	4,24
Quy mô chăn nuôi: Gà	Con	708	1.630	132
Quy mô chăn nuôi: Vịt	Con	190	565	60
Quy mô chăn nuôi: Lợn	Con	136	154	14
Quy mô chăn nuôi: Trâu / Bò	Con	3 / 1	8 / 2	0 / 9

4. Phân tích trở ngại sản xuất của nông hộ: Dữ liệu tổng hợp từ 55 hộ điều tra cho thấy các khó khăn lớn nhất kìm hãm kinh tế hộ tại phường:

Thứ tự	Khó khăn	Hộ khá	Hộ trung bình	Hộ nghèo	Tổng số hộ	Xếp loại
1	Dịch bệnh	16	27	7	50	I
2	Điều kiện tự nhiên bất lợi	16	27	7	50	I
3	Thiếu lao động	11	22	7	40	II
4	Thiếu vốn	12	20	7	39	III
5	Thiếu việc làm	10	20	7	37	IV
6	Thiếu giống, vật tư	10	18	4	33	V
7	Khả năng áp dụng kỹ thuật thấp	8	10	5	23	VI

Kết quả và đóng góp

Nghiên cứu đạt được các kết quả định lượng cụ thể phản ánh thực trạng phát triển kinh tế hộ tại địa bàn:

• Hệ thống hóa hiện trạng sử dụng đất: Toàn phường có 1.102,51 ha đất tự nhiên; trong đó diện tích đất nông nghiệp năm 2013 đạt 657,51 ha (chiếm 59,65%), đất sản xuất nông nghiệp là 410,08 ha (chiếm 37,19%), đất phi nông nghiệp chiếm 39,14% và đất chưa sử dụng chỉ còn 1,21%.
• Nhận diện cơ cấu nhân khẩu - việc làm: Năm 2013 toàn phường có 1.918 hộ và 7.046 nhân khẩu; lực lượng lao động nông nghiệp vẫn giữ vị trí chủ đạo với 3.200 người (chiếm 58,18%). Trong mẫu khảo sát 55 hộ, có tới 61,8% số hộ hoạt động theo mô hình kiêm ngành nghề phụ trợ (mộc, xây dựng, vận chuyển, buôn bán nhỏ) nhằm khắc phục tính thời vụ và nâng cao thu nhập.
• Xác định sự tương quan giữa trình độ văn hóa, nguồn vốn và hiệu quả kinh tế: Nhóm hộ khá có 90,4% chủ hộ đạt trình độ học vấn cấp 3 và 71,4% hoàn toàn tự chủ vốn tự có; ngược lại, nhóm hộ nghèo phụ thuộc 85,7% vào vốn vay ngân hàng, quỹ đất canh tác chỉ đạt 3,25 sào lúa/hộ và sản lượng lúa bình quân 5,64 tạ/hộ (thấp hơn nhiều so với mức 16,75 tạ/hộ của nhóm hộ trung bình).
• Chỉ ra các điểm nghẽn then chốt: Dịch bệnh và điều kiện thời tiết cực đoan là trở ngại nghiêm trọng nhất (50/55 hộ phản ánh), tiếp theo là tình trạng thiếu lao động (40/55 hộ) và thiếu vốn đầu tư sản xuất (39/55 hộ).

Về giải pháp, tác giả đề xuất 5 nhóm chính sách:

• Chuyển dịch cơ cấu cây trồng, vật nuôi: Chuyển đổi diện tích lúa kém hiệu quả sang các loại hoa màu có giá trị kinh tế cao; tăng cường các biện pháp phòng chống dịch tả, tai xanh ở lợn và cúm gia cầm.
• Mở rộng chính sách tín dụng ưu đãi: Đơn giản hóa thủ tục vay vốn, hướng dẫn hộ nghèo và hộ trung bình xây dựng phương án sử dụng vốn vay đúng mục đích nhằm tích lũy tư liệu sản xuất.
• Đẩy mạnh công tác khuyến nông: Cán bộ chuyên môn bám sát địa bàn, mở các lớp tập huấn kỹ thuật chăn nuôi thú y, canh tác giống lúa mới và hướng dẫn quản lý kinh tế hộ.
• Phát triển ngành nghề phi nông nghiệp: Tận dụng thời gian nông nhàn để mở rộng dịch vụ vận chuyển, xay xát, buôn bán nhỏ và tiểu thủ công nghiệp.
• Cải thiện cơ sở hạ tầng nông thôn: Tiếp tục kiên cố hóa kênh mương tưới tiêu, nâng cấp đường giao thông nội đồng, xử lý dứt điểm các đoạn đê sạt lở ven sông Bằng Giang và khắc phục ô nhiễm nguồn nước ao hồ.

Đóng góp của khóa luận là đã xây dựng bộ cơ sở dữ liệu vi mô chi tiết về tình hình kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám trong giai đoạn chuyển dịch đô thị hóa; phân định rõ rệt đặc trưng kinh tế giữa các tầng lớp hộ dân cư miền núi, hỗ trợ chính quyền địa phương trong việc hoạch định kế hoạch phát triển nông thôn phù hợp với thực tế.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Khóa luận còn một số hạn chế nhất định xuất phát từ phạm vi và nguồn lực nghiên cứu:

• Quy mô mẫu điều tra dừng lại ở 55 hộ thuộc 7/23 tổ dân phố, chủ yếu mang tính chất khảo sát đại diện theo vùng địa lý mà chưa bao quát được toàn bộ các tổ dân phố trên địa bàn.
• Các phân tích kinh tế - kỹ thuật chủ yếu dựa trên số liệu thống kê mô tả cắt ngang trong năm 2013 - 2014, chưa lượng hóa được các hàm sản xuất kinh tế lượng hoặc theo dõi biến động thu nhập theo chuỗi thời gian dài hạn.
• Đề tài tập trung chủ yếu vào cây lương thực truyền thống (lúa, ngô) và chăn nuôi nhỏ lẻ hộ gia đình; các chỉ tiêu kinh tế về chuỗi giá trị, bảo quản sau thu hoạch và liên kết thị trường hàng hóa nông sản chưa được phân tích sâu.

Hướng mở rộng nghiên cứu tiếp theo bao gồm: Mở rộng cỡ mẫu điều tra trên toàn bộ 23 tổ dân phố của phường; ứng dụng mô hình kinh tế lượng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến thu nhập hộ; nghiên cứu sâu tác động của quá trình đô thị hóa thành phố Cao Bằng đến sự suy giảm quỹ đất nông nghiệp và chuyển đổi sinh kế bền vững của người dân.

Giá trị tham khảo

Khóa luận là nguồn tài liệu hữu ích cho:

• Sinh viên, học viên chuyên ngành Phát triển nông thôn, Kinh tế nông nghiệp, Quản lý đất đai và Khuyến nông khi thực hiện các khóa luận tốt nghiệp, đề án khảo sát thực địa kinh tế hộ gia đình ở vùng trung du miền núi phía Bắc.
• Cán bộ quản lý tại UBND phường Đề Thám, Phòng Nông nghiệp và Phòng Kinh tế thành phố Cao Bằng sử dụng làm dữ liệu tham khảo phục vụ xây dựng kế hoạch chuyển dịch cơ cấu cây trồng, chính sách giảm nghèo và quy hoạch sử dụng đất nông nghiệp cận đô thị.
• Các nội dung có giá trị tham khảo cao gồm: Phương pháp thiết kế mẫu điều tra phân tầng theo tiêu chí địa lý và thu nhập; hệ thống biểu mẫu phân tích cơ cấu đất đai, nguồn vốn, quy mô chăn nuôi; khung phân tích các khó khăn nội tại của kinh tế hộ gia đình.

Câu hỏi thường gặp

1. Tiêu chí phân loại hộ theo thu nhập được áp dụng trong khóa luận là gì?
Nghiên cứu áp dụng quy định chuẩn của Phòng Lao động - Thương binh và Xã hội thành phố Cao Bằng: Hộ nghèo có thu nhập bình quân dưới 420.000 đồng/người/tháng; Hộ cận nghèo có thu nhập từ 420.000 đồng/người/tháng; Hộ trung bình có thu nhập từ 520.000 đồng/người/tháng; Hộ khá có thu nhập từ 600.000 đồng/người/tháng trở lên.

2. Quy mô mẫu điều tra sơ cấp của đề tài được lựa chọn như thế nào?
Tác giả khảo sát 55 hộ gia đình chia đều tại 7 tổ dân phố đại diện (Tổ 1, 3, 8, 10, 15, 19, 22) trong tổng số 23 tổ dân phố của phường Đề Thám. Mẫu điều tra bao gồm 21 hộ khá (38,18%), 27 hộ trung bình (49,09%) và 7 hộ nghèo (12,73%).

3. Khác biệt rõ rệt nhất về nguồn vốn giữa nhóm hộ khá và nhóm hộ nghèo tại phường Đề Thám là gì?
Theo số liệu khảo sát năm 2013, nhóm hộ khá có tỷ lệ tự chủ tài chính vượt trội với 15/21 hộ (71,4%) sử dụng vốn tự có hoàn toàn và chỉ có 1 hộ vay ngân hàng. Ngược lại, nhóm hộ nghèo hoàn toàn không có hộ nào có vốn tự có để sản xuất, trong đó 6/7 hộ (85,7%) phải vay vốn từ ngân hàng.

4. Khó khăn nào được người dân đánh giá là nghiêm trọng nhất trong sản xuất nông nghiệp?
Bảng tổng hợp ý kiến từ 55 hộ điều tra cho thấy khó khăn về "Dịch bệnh" và "Điều kiện tự nhiên bất lợi" cùng xếp ở vị trí thứ I với 50/55 hộ phản ánh (chiếm 90,9%), tiếp theo là khó khăn về thiếu lao động (40 hộ) và thiếu vốn sản xuất (39 hộ).

5. Cơ cấu lao động tại phường Đề Thám chuyển biến ra sao trong giai đoạn 2011 - 2013?
Tổng số lao động của phường giảm nhẹ từ 5.590 người (năm 2011) xuống 5.500 người (năm 2013). Lao động nông nghiệp tăng nhẹ về tỷ trọng từ 53,66% (3.000 người năm 2011) lên 58,18% (3.200 người năm 2013), trong khi lao động phi nông nghiệp giảm từ 46,34% (2.590 người) xuống 41,82% (2.300 người).

Kết luận

Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Hoàng Thị Chinh đã phản ánh toàn diện thực trạng kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám giai đoạn 2011 - 2013 thông qua hệ thống số liệu thứ cấp và dữ liệu khảo sát 55 hộ dân cư. Nghiên cứu chỉ rõ các rào cản cốt lõi về quy mô đất đai manh mún, thiên tai, dịch bệnh và sự phân hóa nguồn lực vốn giữa các nhóm hộ. Hệ thống 5 nhóm giải pháp được đề xuất cung cấp luận cứ thực tiễn thiết thực cho chính quyền địa phương trong việc thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp, nâng cao thu nhập và phát triển kinh tế hộ bền vững.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Đất nước đang trong thời kỳ đổi mới, đời sống người dân đang ngày càng được nâng cao. Trong cơ chế thị trường, với sự cạnh tranh đầy nghiệt ngã, mỗi con người đều lựa chọn cho mình một cách làm giàu chính đáng, đối với bà con nông dân, tài sản quý giá trong tay không có gì hơn ngoài những tấc đất, mảnh vườn, mẫu ruộng. Trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế còn đang có nhiều diễn biến phức tạp như hiện nay, nông nghiệp - nông dân - nông thôn tiếp tục được khẳng định là một động lực quan trọng để giữ vững sự ổn định và phát triển kinh tế - xã hội ở nước ta.

Nước ta có trên 13 triệu hộ nông dân, lực lượng này là nền tảng của nền kinh tế, góp phần đảm bảo an ninh lương thực, giữ vững an ninh chính trị - xã hội. Kinh tế hộ gia đình đã có đóng góp lớn cho kinh tế nông nghiệp, sản xuất lúa gạo đạt tỷ suất hàng hóa khoảng trên 50%. Tuy nhiên, vẫn còn một bộ phận không nhỏ hộ gia đình đang loay hoay trong cảnh sản xuất manh mún, nhỏ lẻ, thậm chí còn nhiều hộ sản xuất tự nhiên, nhất là ở vùng núi, vùng đồng bào dân tộc thiểu số. Hiện nay, nền kinh tế hàng hóa ngày càng phát triển cũng đồng thời dẫn đến sự phân hóa giàu nghèo.

Vì vậy, việc nghiên cứu vận dụng các mô hình kinh tế hộ gia đình sản xuất hàng hóa nhằm nâng cao năng lực sản xuất của các hộ kinh tế nông nghiệp trong giai đoạn hiện nay là rất cấp thiết. Mặc dù trong những năm qua kinh tế hộ đã đạt được những thành tựu to lớn, song chính trong bản thân nó vẫn đang tồn tại những mâu thuẫn cơ bản cần giải quyết đó là: - Sản xuất trong kinh tế hộ hiện nay chủ yếu là hoạt động sản xuất nông nghiệp, yêu cầu ứng dụng khoa học, kỹ thuật vào sản xuất bị kìm hãm bởi diện tích đất manh mún, quy mô nhỏ do kết quả của việc chia đất bình quân. - Mâu thuẫn giữa tăng dân số và thiếu việc làm, kết hợp với tính thời vụ trong nông nghiệp tạo ra hiện tượng dư thừa lao động, dẫn đến năng suất lao động bình quân thấp. n 2 - Tình trạng thiếu kiến thức, thiếu vốn đầu tư đang là tình trạng chung của các hộ gia đình nên khi có chính sách cho vay vốn hộ cũng không biết sử dụng sao cho có hiệu quả.

Những khó khăn này tồn tại chủ yếu ở các tỉnh miền núi, các vùng dân tộc thiểu số, vùng sâu, vùng xa,… đã gây nhiều trở ngại cho tiến trình phát triển của đất nước. Đề Thám là một phường thuộc TP Cao Bằng - Tỉnh Cao Bằng nền sản xuất của phường nói chung vẫn chủ yếu dựa vào nông nghiệp. Kinh tế nông nghiệp nói chung và kinh tế hộ của phường nói riêng đang dần phát triển theo đà phát triển chung của cả nước nhưng nó cũng không tránh khỏi những mâu thuẫn tồn tại cần được giải quyết. Xuất phát từ thực trạng trên em xin tiến hành nghiên cứu đề tài: "Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển kinh tế nông hộ tại phường Đề Thám – Thành phố Cao Bằng - Tỉnh Cao Bằng" 1.

Mục đích nghiên cứu đề tài Trên cơ sở nghiên cứu thực trạng phát triển kinh tế hộ trên địa bàn phường Đề Thám – TP Cao Bằng - Tỉnh Cao Bằng, từ đó đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm phát triển kinh tế hộ và nâng cao đời sống cho người dân trên địa bàn nghiên cứu. Mục tiêu nghiên cứu đề tài - Đánh giá được thực trạng phát triển kinh tế hộ gia đình tại phường Đề Thám giai đoạn 2011 - 2013. - Tìm ra được những nhân tố ảnh hưởng đến phát triển kinh tế nông hộ ở địa bàn nghiên cứu. - Phân tích được điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội và thách thức trong quá trình phát triển kinh tế hộ gia đình trên địa bàn phường.

- Đề xuất được một số giải pháp nhằm phát triển kinh tế hộ tại phường Đề Thám. Ý nghĩa của đề tài 1. Ý nghĩa trong học tập cũng như trong nghiên cứu - Giúp cho sinh viên phần nào thấy được những khó khăn cũng như tiềm năng, nguồn lực tại địa bàn nghiên cứu, từ đó có những giải pháp nhằm phát triển kinh tế nông thôn tại địa phương. n 3 - Quá trình thực hiện đề tài thực tập sẽ nâng cao năng lực cũng như rèn luyện kỹ năng, phương pháp nghiên cứu khoa học cho bản thân mỗi sinh viên.

- Đề tài cũng được coi là một tài liệu tham khảo cho Trường, Khoa, các cơ quan trong ngành và sinh viên các khóa tiếp theo. Ý nghĩa thực tiễn - Đề tài có thể là cơ sở khắc phục những vấn đề bất cập mà kinh tế nông hộ đang gặp phải. - Đề tài có thể đưa ra những định hướng, giải pháp thiết thực giúp người dân địa phương phát triển kinh tế. - Kết quả nghiên cứu của đề tài được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho địa phương trong quá trình phát triển kinh tế hộ nông dân trong thời gian tới, là cơ sở cho các nhà quản lý, lãnh đạo, các ban ngành đưa ra các phương hướng để phát huy tiềm năng thế mạnh, giải quyết những khó khăn, trở ngại nhằm phát triển kinh tế hộ ngày càng hiệu quả và bền vững.

n 4 PHẦN 2 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 2. Cơ sở lý luận của đề tài 2. Các khái niệm về hộ, hộ nông dân và kinh tế hộ 2.1 Khái niệm hộ Trong một số từ điển chuyên ngành kinh tế cũng như từ điển ngôn ngữ, hộ là tất cả những người cùng sống trong một mái nhà - nhóm người đó bao gồm những người cùng chung huyết tộc và những người làm công. Liên hợp quốc cho rằng: “Hộ là những người cùng sống chung dưới một mái nhà, cùng ăn chung và có chung một ngân quỹ”.

Tại cuộc thảo luận quốc tế lần thứ tư về quản lý nông trại tại Hà Lan năm 1980, các đại biểu nhất trí rằng: “Hộ là một đơn vị cơ bản của xã hội có liên quan đến sản xuất, tái sản xuất, đến tiêu dùng và các hoạt động xã hội khác”. Raul Iturna, Giáo sư trường Đại học Tổng hợp Liôbon khi nghiên cứu cộng đồng nông dân trong quá trình quá độ ở một số nước Châu á đã chứng minh: “Hộ là một tập hợp những người cùng chung huyết tộc có quan hệ mật thiết với nhau trong quá trình sáng tạo ra vật phẩm để bảo tồn chính bản thân họ và cộng đồng”[1] 2.Khái niệm hộ nông dân Tác giả Frank Ellis định nghĩa "Hộ nông dân là các hộ gia đình làm nông nghiệp, tự kiếm kế sinh nhai trên những mảnh đất của mình, sử dụng chủ yếu sức lao động của gia đình để sản xuất, thường nằm trong hệ thống kinh tế lớn hơn, nhưng chủ yếu đặc trưng bởi sự tham gia cục bộ vào các thị trường và có xu hướng hoạt động với mức độ không hoàn hảo cao" V.Lênin cho rằng: “cải tạo tiểu nông không phải là tước đoạt của họ mà phải tôn trọng sở hữu cá nhân của họ, khuyến khích họ liên kết với nhau một cách tự nguyện để tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của chính họ”. Hayami và Kikuchi (1981) nghiên cứu sự thay đổi của kinh tế nông thôn Đông Nam Á và thấy rằng, áp lực dân số trên ruộng đất ngày càng tăng, lãi do đầu tư thêm lao động ngày càng giảm mặc dù có cải tiến kỹ thuật, nhưng giá ruộng đất (địa tô) ngày càng tăng. n 5 Năm 1989, Lipton cho rằng trong khoa học xã hội về phát triển nông thôn hiện nay, phổ biến ba cách tiếp cận, đó là cách tiếp cận macxit phân tích (Roemer - 1985); tiếp cận cổ điển mới (Krueger, 1974) và tiếp cận hàng hoá tập thể (Olson, 1982).

Ba tiếp cận trên về mặt lý luận, trong thực tiễn đều thuộc về quan hệ giữa nhà nước và nông dân. Mối quan hệ đó, thường theo các hướng là tăng thặng dư kinh tế của nông thôn; chuyển thặng dư từ ngành này sang ngành khác; rút thặng dư và thúc đẩy việc luân chuyển. Nhìn chung bất cứ một quá trình phát triển nào cũng phải tăng thặng dư, quá trình này cần sự tác động của Nhà nước. Ở nước ta, có nhiều tác giả đề cập đến khái niệm hộ nông dân.

Theo nhà khoa học Lê Đình Thắng (năm 1993) cho rằng: "Nông hộ là tế bào kinh tế xã hội, là hình thức kinh tế cơ sở trong nông nghiệp và nông thôn". Đào Thế Tuấn (1997) cho rằng: “Hộ nông dân là những hộ chủ yếu hoạt động nông nghiệp theo nghĩa rộng, bao gồm cả nghề rừng, nghề cá và hoạt động phi nông nghiệp ở nông thôn”.[18] Theo nhà khoa học Nguyễn Sinh Cúc, trong phân tích điều tra nông thôn năm 2001 cho rằng: "Hộ nông nghiệp là những hộ có toàn bộ hoặc 50% số lao động thường xuyên tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp các hoạt động trồng trọt, chăn nuôi, dịch vụ nông nghiệp (làm đất, thuỷ nông, giống cây trồng, bảo vệ thực vật,.) và thông thường nguồn sống chính của hộ dựa vào nông nghiệp". Khái niệm kinh tế hộ nông dân Theo giáo sư Trần Văn Hà thì: “Kinh tế nông hộ là đơn vị khai thác kinh doanh nông nghiệp của những người cùng sống chung một mái nhà. Người chủ sản xuất là trưởng gia, là chủ hộ cùng những thân nhân sử dụng tổng hợp những yếu tố lao động, đất, vốn, phương tiện sản xuất tác động vào môi trường sinh thái để làm ra sản phẩm nhằm thỏa mãn nhu cầu về đời sống vật chất của gia đình và cộng đồng xã hội”.

Theo Lâm Quang Huyên (2004), đã đề cập tới hai khái niệm về nông hộ như sau: - Khái niệm thứ nhất: nông hộ là một đơn vị sản xuất cơ bản của nền nông nghiệp hàng hoá nước ta, được tổ chức trên nguyên tắc tích tụ và tập n 6 trung ruộng đất, tích tụ và tập trung vốn, tập trung vào chuyên môn hoá lao động, vào một hay nhiều chủ thể kinh doanh ở một quy mô nhất định nhằm đạt sản lượng hàng hoá cao, với tỷ suất hàng hoá cao. - Khái niệm thứ hai: nông hộ là loại cơ sở sản xuất của hộ gia đình nông dân, hình thành và phát triển trong điều kiện nền kinh tế thị trường từ khi phương thức sản xuất tư bản thay thế phương thức sản xuất phong kiến.