Luận án tiến sĩ nghiên cứu thành phần hóa học độc tính và một số tác dụng sinh học hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày tá tràng của lá cây xăng xê sanchezia nobilis hook f

Luận án tiến sĩ hóa học phân tích nghiên cứu thành phần hóa học độc tính và một số tác dụng sinh học hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực

• Tác giả: Bùi Thị Xuân
• Người hướng dẫn: TS. Trần Minh Ngọc
• Trường học: Đại học Y Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược liệu – Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học và Tác Dụng Sinh Học của Lá Cây Xăng Xê Hỗ Trợ Điều Trị Viêm Loét Dạ Dày
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
• 2. CHƯƠNG 2: VỊ TRÍ PHÂN LOẠI, ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT VÀ PHÂN BỐ CHI SANCHEZIA
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG
• DANH MỤC HÌNH
• 3. CHƯƠNG 3: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4.1. Đặc điểm thực vật cây Xăng xê
• 4.2. Đặc điểm hình thái cây Xăng xê
• 4.3. Kết quả giám định tên khoa học
• 4.4. Kết quả nghiên cứu về thành phần hóa học
• 4.5. Kết quả chiết xuất và phân lập các hợp chất
• 4.6. Xác định cấu trúc các hợp chất phân lập được
• 4.7. Kết quả nghiên cứu về độc tính và tác dụng sinh học
• 4.7.1. Kết quả thử độc tính cấp
• 4.7.2. Kết quả thử độc tính bán trường diễn
• 4.7.3. Kết quả nghiên cứu tác dụng chống viêm loét dạ dày
• 4.7.4. Kết quả đánh giá tác dụng giảm đau
• 5. CHƯƠNG 5: VỀ ĐẶC ĐIỂM THỰC VẬT
• 5.1. Về thành phần hóa học loài Sanchezia nobilis Hook.
• 5.2. Về độc tính và tác dụng sinh học của loài Sanchezia nobilis Hook.
• 5.2.1. Về độc tính
• 5.2.2. Về tác dụng sinh học
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ

Tóm tắt

I. Tổng Quan Nghiên Cứu Thành Phần Hóa Học Của Lá Cây Xăng Xê

Lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook.) đã được ghi nhận có nhiều ứng dụng trong y học cổ truyền. Nghiên cứu về thành phần hóa học của lá cây xăng xê cho thấy sự hiện diện của nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng lá cây này chứa flavonoid, phenolic và các hợp chất terpen, có khả năng hỗ trợ điều trị nhiều bệnh lý, đặc biệt là viêm loét dạ dày.

1.1. Thành Phần Hóa Học Chính Trong Lá Cây Xăng Xê

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng lá cây Xăng xê chứa nhiều hợp chất như flavonoid và phenolic. Những hợp chất này có tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm, giúp cải thiện tình trạng viêm loét dạ dày.

1.2. Các Hợp Chất Được Phân Lập Từ Lá Cây Xăng Xê

Các hợp chất như quercetin và kaempferol đã được phân lập từ lá cây Xăng xê. Những hợp chất này không chỉ có tác dụng chống viêm mà còn hỗ trợ quá trình tiêu hóa, giúp giảm triệu chứng viêm loét.

II. Vấn Đề Viêm Loét Dạ Dày và Tác Dụng Sinh Học Của Lá Cây Xăng Xê

Viêm loét dạ dày là một trong những bệnh lý phổ biến hiện nay, gây ra nhiều khó khăn trong việc điều trị. Nghiên cứu về tác dụng sinh học của lá cây xăng xê cho thấy khả năng hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày hiệu quả. Các hoạt chất trong lá cây có thể giúp làm giảm triệu chứng và thúc đẩy quá trình lành vết loét.

2.1. Nguyên Nhân Gây Viêm Loét Dạ Dày

Viêm loét dạ dày thường do vi khuẩn Helicobacter pylori, sử dụng thuốc giảm đau không steroid, hoặc căng thẳng. Những yếu tố này làm tổn thương niêm mạc dạ dày, dẫn đến viêm loét.

2.2. Tác Dụng Chống Viêm Của Lá Cây Xăng Xê

Nghiên cứu cho thấy lá cây Xăng xê có tác dụng chống viêm mạnh mẽ. Các hợp chất trong lá giúp ức chế sự phát triển của vi khuẩn và giảm viêm, từ đó hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Dụng Sinh Học Của Lá Cây Xăng Xê

Để đánh giá tác dụng sinh học của lá cây Xăng xê, nhiều phương pháp nghiên cứu đã được áp dụng. Các thí nghiệm trên động vật đã chỉ ra rằng lá cây có khả năng giảm đau và chống viêm hiệu quả. Nghiên cứu này cung cấp bằng chứng khoa học cho việc sử dụng lá cây trong điều trị viêm loét dạ dày.

3.1. Mô Hình Thí Nghiệm Đánh Giá Tác Dụng

Các mô hình thí nghiệm như mô hình gây loét dạ dày bằng hóa chất đã được sử dụng để đánh giá tác dụng của lá cây Xăng xê. Kết quả cho thấy lá cây có khả năng làm giảm mức độ tổn thương niêm mạc dạ dày.

3.2. Phương Pháp Chiết Xuất Hợp Chất Từ Lá Cây

Phương pháp chiết xuất bằng dung môi đã được áp dụng để thu nhận các hợp chất có hoạt tính sinh học từ lá cây Xăng xê. Các hợp chất này sau đó được phân tích để xác định cấu trúc và hoạt tính.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Tác Dụng Sinh Học Của Lá Cây Xăng Xê

Kết quả nghiên cứu cho thấy lá cây Xăng xê có tác dụng tích cực trong việc hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày. Các thử nghiệm cho thấy lá cây không chỉ giảm đau mà còn thúc đẩy quá trình lành vết loét. Điều này mở ra hướng đi mới trong việc sử dụng dược liệu trong điều trị bệnh.

4.1. Kết Quả Thử Nghiệm Độc Tính

Kết quả thử nghiệm độc tính cho thấy lá cây Xăng xê có độ an toàn cao, không gây ra tác dụng phụ nghiêm trọng. Điều này cho thấy tiềm năng của lá cây trong y học.

4.2. Tác Dụng Giảm Đau Của Lá Cây

Nghiên cứu cho thấy lá cây Xăng xê có tác dụng giảm đau hiệu quả trong các mô hình thử nghiệm. Điều này chứng tỏ khả năng hỗ trợ điều trị các triệu chứng liên quan đến viêm loét dạ dày.

V. Kết Luận và Tương Lai Nghiên Cứu Về Lá Cây Xăng Xê

Nghiên cứu về lá cây xăng xê đã chỉ ra nhiều tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn về cơ chế tác động và hiệu quả lâu dài của lá cây. Tương lai nghiên cứu có thể mở rộng sang các ứng dụng khác của lá cây trong y học.

5.1. Tiềm Năng Ứng Dụng Trong Y Học

Lá cây Xăng xê có thể được phát triển thành sản phẩm hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày. Việc nghiên cứu sâu hơn sẽ giúp tối ưu hóa công thức và liều lượng sử dụng.

5.2. Hướng Nghiên Cứu Tương Lai

Các nghiên cứu tiếp theo nên tập trung vào việc xác định các hợp chất hoạt tính và cơ chế tác động của chúng. Điều này sẽ giúp phát triển các liệu pháp điều trị hiệu quả hơn từ lá cây Xăng xê.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực hóa thực vật và dược lý học hiện đại đang chứng kiến xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ nhằm chuẩn hóa, chứng minh bằng thực nghiệm các kinh nghiệm sử dụng dược liệu dân gian. Luận án tiến sĩ dược học với đề tài "Nghiên cứu thành phần hóa học, độc tính và một số tác dụng sinh học hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày tá tràng của lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook.)" của nghiên cứu sinh Bùi Thị Xuân (Viện Dược liệu, Bộ Y tế, 2022) đại diện cho công trình khoa học tiên phong, khai phá toàn diện đối tượng dược liệu thuộc họ Ô rô (Acanthaceae). Mặc dù chi Sanchezia với khoảng 44–59 loài đã được di thực và sử dụng rộng rãi trong y học cổ truyền tại Nam Mỹ, Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan và Việt Nam, nhưng trước thời điểm công trình này được triển khai, các y văn quốc tế và trong nước hoàn toàn thiếu vắng các bằng chứng thực nghiệm hệ thống về tác dụng điều trị viêm loét đường tiêu hóa của lá cây Xăng xê.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi xuất phát từ thực tế kinh nghiệm lâm sinh: "Ở Việt Nam, người dân sử dụng cây Xăng xê như một vị thuốc chữa bệnh viêm loét dạ, dày tá tràng, lấy vài lá tươi rửa sạch ăn với muối là giảm 1 cơn đau, dùng một thời gian là có tác dụng, hoặc có thể sắc lá khô uống hằng ngày thay nước. Tuy nhiên cho đến nay chưa có nghiên cứu nào được thực hiện một cách hệ thống về tác dụng trên viêm loét dạ dày, tá tràng của lá cây Xăng xê trên Thế giới cũng như ở Việt Nam." Từ đó, luận án đặt ra các mục tiêu và hệ giả thuyết khoa học xác định:

1. Giả thuyết H1: Lá cây Sanchezia nobilis Hook. chứa phức hợp hoạt chất đa dạng thuộc các nhóm flavonoid, alkaloid, phenolic và phytosterol đặc trưng, trong đó có những cấu trúc mới hoặc lần đầu tiên được định danh từ chi này.
2. Giả thuyết H2: Cao chiết toàn phần và các cao phân đoạn phân cực khác nhau (n-hexan, ethyl acetat, n-butanol, nước) thể hiện sự phân hóa rõ rệt về hoạt tính sinh học, trong đó phân đoạn ethyl acetat giữ vai trò hoạt chất chính trong việc ức chế tiết acid, bảo vệ niêm mạc dạ dày và điều hòa ngưỡng đau trung ương.
3. Giả thuyết H3: Mức liều tác dụng sinh học của các phân đoạn hoạt tính nằm trong ngưỡng an toàn cao, không gây độc tính cấp và không làm biến đổi cấu trúc vi thể mô học hay chức năng gan thận khi sử dụng bán trường diễn.

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên nền tảng Thuyết cân bằng yếu tố bảo vệ – yếu tố tấn công trong bệnh học loét dạ dày tá tràng của Karl Schwartz (1910) kết hợp với Lý thuyết dược lý đa đích (Network Pharmacology). Luận án khảo sát quần thể mẫu thu hái chuẩn hóa tại Cổ Lễ (Trực Ninh, Nam Định) với mã số tiêu bản DL-150118 và 190DV18 SMP-VNU, tiến hành phân lập 20 hợp chất tinh khiết, đánh giá độc tính cấp/bán trường diễn và xác lập mô hình thực nghiệm trên chuột nhắt trắng Thụy Sĩ (Swiss) trọng lượng 20 ± 2 g cùng chuột cống trắng Wistar trọng lượng 180–250 g. Tác động định lượng mang tính đột phá của công trình là giải mã cơ chế ức chế tiết acid tự do, giảm chỉ số loét dạ dày tương đương thuốc đối chứng ranitidin, đồng thời chứng minh hiệu quả giảm đau trung ương vượt trội, đặt nền móng khoa học vững chắc cho ngành công nghiệp phát triển phytomedicine từ nguồn thảo dược bản địa.

Literature Review và Positioning

Khảo cứu y văn quốc tế cho thấy chi Sanchezia (đặc biệt là các loài S. nobilis, S. speciosa, S. oblonga) đã được phân lập sơ bộ tại một số khu vực địa lý riêng biệt nhưng còn phân mảnh:

• Nhóm tác giả Ahmed E. Abd Ellah và cs. (2013, 2014) tại Ai Cập tập trung phân lập các dẫn xuất matsuke alcohol, apigenin glycosid (apigenin-7-O-β-glucopyranosid, apigenin-7-O-gentiobiosid) và neolignan glucoside từ rễ, lá và phần trên mặt đất của S. nobilis.
• Nghiên cứu của Juliana Mourão Ravasi và cs. (2020) tại Brazil sử dụng LC-MS xác định 36 hợp chất từ S. oblonga, nhận diện các acid phenolic (acid rosmarinic, dẫn xuất sinapic) và phytosterol.
• Tại Pakistan, Nusrat Shaheen và cs. (2017) phân lập alkaloid hiếm 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion cùng quercetin glycoside từ rễ cây S. speciosa, ghi nhận độc tính tế bào trên ấu trùng tôm Artemia salina với IC50 đạt 2,52 µg/mL và hoạt tính ức chế phù nề carrageenan (68,75% ở liều 200 mg/kg).
• Tại Bangladesh, Progga Paramita Paul và cs. (2022) khảo sát cao chiết ethanol S. nobilis ghi nhận hoạt tính chống tiêu chảy do dầu thầu dầu (ức chế 74,01% ở liều 500 mg/kg) và giảm đau ngoại biên do acid acetic (ức chế đau 41,78% ở liều 500 mg/kg so với natri diclofenac 74,23%).
• Tại Việt Nam, các công bố ban đầu của Vũ Đức Lợi, Bùi Thanh Tùng và cs. (2016, 2019) mới dừng lại ở việc tách chiết cục bộ quercitrin, hyperosid, scopoletin và xác định "hợp chất 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion (66) ức chế mạnh nhất, với giá trị IC50 là 193,70 ± 5,24 μg/mL" trên mô hình chống viêm cấp in vivo và ức chế biến tính nhiệt albumin in vitro. Tương tự, Lê Thị Hồng Nhung (2018) nhận diện 14 acid béo từ phân đoạn n-hexan qua GC-MS với hoạt tính ức chế NO trên dòng tế bào RAW264.7 (IC50 10,82 ± 1,80 µg/mL).

Về mặt lý luận, y văn tồn tại hai trường phái đối nghịch nhau: một luồng quan điểm cho rằng hoạt tính chống loét và giảm đau của thực vật họ Ô rô chủ yếu do phân đoạn diterpenoid hoặc alkaloid không phân cực quyết định; ngược lại, trường phái thứ hai bảo vệ luận điểm các dẫn xuất polyphenol/flavonoid phân cực trung bình mới là tác nhân trung hòa gốc tự do và phục hồi hàng rào màng nhầy niêm mạc.

Luận án của Bùi Thị Xuân định vị chính xác khoảng trống học thuật này khi không chỉ tiến hành sàng lọc hóa thực vật đơn thuần mà đã tích hợp sâu chuỗi thực nghiệm: chiết xuất phân đoạn định hướng tác dụng sinh học (bioassay-guided fractionation) kết hợp đồng thời mô hình bệnh học loét môn vị thực nghiệm (Shay) và mô hình dẫn truyền cảm thụ đau thần kinh trung ương (mâm nhiệt và áp lực cơ học). Cách tiếp cận này vượt xa các nghiên cứu của Ahmed E. Abd Ellah (chỉ thuần túy hóa học phân lập) hay Progga (chỉ đánh giá dược lý thô sơ không định danh hoạt chất), tạo ra bước nhảy vọt về tri thức dược học thực chứng đối với loài Sanchezia nobilis.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng sâu sắc Thuyết cân bằng cán cân Schwartz (1910) và Thuyết phản ứng thích ứng chung của Hans Selye (1936) trong bệnh sinh học loét dạ dày:

1. Mở rộng lý thuyết cân bằng Schwartz: Chứng minh rằng cơ chế bảo vệ niêm mạc của cao chiết lá Xăng xê không đơn thuần là trung hòa hóa học ion H+ mà tác động thông qua cơ chế kép: vừa ức chế tiết thể tích dịch vị và nồng độ acid tự do/toàn phần (yếu tố tấn công), vừa bảo tồn cấu trúc tế bào biểu mô màng nhầy và ức chế phản ứng viêm hoại tử mô dưới sự điều hòa của các flavonoid glycoside.
2. Bổ sung cơ chế giảm đau đa tầng: Đưa ra bằng chứng thực nghiệm mở rộng học thuyết kiểm soát cổng dẫn truyền cảm thụ đau (Melzack & Wall Gate Control Theory), xác lập rằng các hợp chất trong phân đoạn ethyl acetat tác động lên thụ thể đau trung ương, kéo dài thời gian phản ứng chịu nhiệt và gia tăng ngưỡng chịu lực cơ học, chứng minh tính chất giảm đau độc lập với các thuốc kháng viêm phi steroid (NSAIDs) thông thường.
3. Chuyển dịch mô hình nhận thức (Paradigm Shift): Phá vỡ định kiến xem Sanchezia nobilis thuần túy là cây cảnh đô thị, tái thiết lập vị thế của loài này như một nguồn dược liệu cấu trúc hoạt tính cao với hệ alkaloid benzoindole và flavonoid phân cực độc đáo.

       +-------------------------------------------------------------------------+
       |               LÁ CÂY XĂNG XÊ (Sanchezia nobilis Hook.)                  |
       +------------------------------------+------------------------------------+
                                            |
                         +------------------+------------------+
                         | Chiết ngâm EtOH 80%                 |
                         v                                     v
       +----------------------------------+   +----------------------------------+
       |      PHÂN ĐOẠN n-HEXAN (SXH)     |   |    PHÂN ĐOẠN ETHYL ACETAT (SXE)  |
       +-----------------+----------------+   +-----------------+----------------+
                         |                                      |
       +-----------------+----------------+   +-----------------+----------------+
       | Terpenoid, Phytosterol, Acid béo |   | Flavonoid Glycosid, Alkaloid     |
       | (Sitosterol, Daucosterol...)     |   | (Quercetin, Quercitrin, 3-methyl-|
       +-----------------+----------------+   | 1H-benzoindole-4,9-dion...)      |
                         |                    +-----------------+----------------+
                         v                                      v
       +----------------------------------+   +----------------------------------+
       | Tác dụng chống viêm màng tế bào  |   | TÁC DỤNG SINH HỌC CHỦ ĐẠO:        |
       | Ức chế NO, chống oxy hóa mô      |   | 1. Giảm tiết dịch vị, giảm Acid  |
       +----------------------------------+   | 2. Hạ điểm số & chỉ số loét Shay |
                                              | 3. Nâng ngưỡng đau trung ương    |
                                              | 4. An toàn bán trường diễn       |
                                              +----------------------------------+

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp liên ngành 3 trục lý thuyết trụ cột:

• Trục Hóa học các hợp chất thiên nhiên (Natural Product Chemistry): Định danh phổ cấu trúc hóa học bậc cao.
• Trục Dược lý thực nghiệm hệ tiêu hóa (Gastrointestinal Pharmacology): Khảo sát các thông số dịch tiết dạ dày (thể tích, pH, acid tự do, acid toàn phần) và tổn thương giải phẫu bệnh vi thể.
• Trục Dược lý thần kinh cảm thụ đau (Neuropharmacology of Nociception): Đánh giá thời gian tiềm tàng phản xạ nhiệt và lực nén cơ học.

Các điều kiện biên (boundary conditions) được kiểm soát nghiêm ngặt: phạm vi áp dụng cho mẫu lá cây sinh trưởng tại vùng đồng bằng châu thổ sông Hồng (Nam Định), chiết xuất dưới dung môi ethanol/nước tiêu chuẩn, quy chuẩn liều thực nghiệm quy đổi tương đương trên cơ thể động vật gặm nhấm, loại trừ các biến số nhiễu do thức ăn bằng quy trình nhịn đói chuẩn hóa 18–24 giờ.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án tuân thủ thế giới quan thực chứng luận (Positivism) với lập trường nhận thức khách quan, định lượng và tái lặp. Thiết kế nghiên cứu đa nhánh, đa cấp độ kết hợp giữa nghiên cứu cấu trúc phân tử (molecular level) và đáp ứng sinh lý mô đích in vivo (organism level):

• Cấp độ phân tử và hóa học: Phân lập định hướng sinh học từ 2 phân đoạn dịch chiết n-hexan và ethyl acetat, phân lập thành công 20 hợp chất (ký hiệu từ SXH1 đến SXH7 và SXE8 đến SXE22).
• Cấp độ sinh vật in vivo: Sử dụng thiết kế khối ngẫu nhiên có kiểm soát (Randomized Controlled Trial on Animals) với lô chứng âm (NaCl 0,9%), lô chứng dương (Ranitidin 300 mg trong thử nghiệm dạ dày; Codein phosphat lô kiểm nghiệm 5020117B trong thử nghiệm giảm đau), và các lô thử nghiệm cao toàn phần cùng cao phân đoạn ở các mức liều xác định.

Quy trình nghiên cứu rigorous

1. Thu hái và định danh thực vật: Mẫu lá Sanchezia nobilis Hook. thu hái tháng 1/2018 tại Nam Định, giám định hình thái và vi phẫu giải phẫu bởi Viện Dược liệu.
2. Chiết xuất và phân lập: Chiết ngâm phân đoạn lặp lại 3 lần (3 x 3 ngày) bằng ethanol 80% ở nhiệt độ phòng, cô hồi lưu áp suất giảm tạo cao tổng; phân tách lỏng - lỏng thu cặn n-hexan, ethyl acetat, n-butanol và nước. Sử dụng sắc ký cột pha thường (Silica gel 60, cỡ hạt 40–63 µm), sắc ký rây phân tử (Sephadex LH-20), sắc ký pha đảo YMC RP-18 và sắc ký lỏng hiệu năng cao điều chế (Preparative HPLC) trên hệ thống Shimadzu LC-20AP với cột bán điều chế HS C18 (10 µm, 25 cm x 21,2 mm), đầu dò PDA SPD-M20A.
3. Xác định cấu trúc hóa học: Phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D (1H-NMR, 13C-NMR, DEPT) và 2D (HSQC, HMBC, 1H-1H COSY, NOESY) đo trên máy Bruker AM500 FT-NMR và Bruker Avance NEO 600 MHz; phổ khối lượng phân giải cao HR-ESI-MS trên Agilent 1290 LC (Q-TOF) 6530; phổ ESI-MS trên LC/MS-8045 Shimadzu; điểm nóng chảy đo trên Buchi B-545; góc quay cực trên JASCO DIP-1000 KUY.
4. Quy trình thử nghiệm sinh học:
   • Độc tính cấp: Xác định LD50 trên chuột nhắt trắng Swiss theo hướng dẫn của OECD và Bộ Y tế.
   • Độc tính bán trường diễn: Đánh giá trên chuột cống trắng Wistar liên tục trong 28 ngày đối với cao phân đoạn ethyl acetat; theo dõi thể trọng, xét nghiệm huyết học tự động (Horiba Medical), xét nghiệm sinh hóa enzym AST, ALT, bilirubin, albumin, cholesterol, creatinin (bộ kít Erba - Đức), kết hợp giải phẫu bệnh mô học vi thể nhuộm HE gan và thận.
   • Mô hình loét dạ dày thắt môn vị Shay: Phẫu thuật thắt cơ môn vị trên chuột cống nhịn đói 24 giờ. Sau 19 giờ, thu dịch vị đo thể tích, chuẩn độ acid tự do và acid toàn phần bằng NaOH 0,1N với chỉ thị phenolphtalein và Topfer, soi kính hiển vi tính điểm số tổn thương và chỉ số loét (Ulcer Index).
   • Mô hình giảm đau trung ương: Đo thời gian rút chân trên máy mâm nhiệt Hot Plate Model DS37 (Ugo-Basile, Ý) tại 54 ± 0,5 °C; đo ngưỡng chịu lực cơ học trên máy Dynamic Plantar Aesthesiometer 37450 (Ugo-Basile, Ý).

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                                 QUY TRÌNH THỰC NGHIỆM ĐA TẦNG                                     |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| [1. THỰC VẬT & CHIẾT XUẤT]                                                                        |
|  - Giám định mẫu DL-150118 -> Chiết ngâm EtOH 80% -> Phân đoạn: n-Hexan, EtOAc, BuOH, Nước.        |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
                                                  |
                                                  v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| [2. HÓA THỰC VẬT & TINH CHẾ CẤU TRÚC]                                                             |
|  - SKC (Silica gel, Sephadex LH-20, YMC RP-18) + Prep-HPLC Shimadzu LC-20AP                      |
|  - HR-ESI-MS (Agilent Q-TOF 6530) + 1D/2D-NMR (Bruker 500/600 MHz: HMBC, HSQC, COSY, NOESY)       |
|  - Phân lập & xác định cấu trúc 20 hợp chất (SXH1 - SXH7; SXE8 - SXE22).                          |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
                                                  |
                                                  v
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
| [3. DƯỢC LÝ & AN TOÀN SINH HỌC]                                                                   |
|  - Độc tính cấp & Bán trường diễn (28 ngày, AST/ALT/Creatinin/Mô bệnh học gan thận).              |
|  - Kháng loét dạ dày: Mô hình thắt môn vị Shay (Thể tích dịch vị, Acid tự do/toàn phần, Chỉ số loét)|
|  - Giảm đau trung ương: Máy mâm nhiệt Ugo-Basile DS37 + Máy đo ngưỡng đau cơ học 37450.          |
+---------------------------------------------------------------------------------------------------+

Data và phân tích

Số liệu thực nghiệm được thu thập dưới dạng giá trị trung bình ± độ lệch chuẩn (Mean ± SD). Phân tích phương sai một yếu tố (One-way ANOVA) kết hợp kiểm định sau đó (post-hoc test) Dunnett hoặc Tukey-Kramer trên phần mềm thống kê chuyên dụng. Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê được xác lập ở ngưỡng p < 0,05 và p < 0,01.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

1. Phân lập và xác định cấu trúc 20 hợp chất tinh khiết: Tách chiết thành công 7 hợp chất từ phân đoạn n-hexan (SXH1–SXH7) và 13 hợp chất từ phân đoạn ethyl acetat (SXE8–SXE22). Nhận diện các flavonoid cốt lõi gồm quercetin, quercitrin, hyperosid, dẫn xuất kaempferol glycosid, epicatechin, acid phenolic và alkaloid hiếm 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion. Các dữ liệu phổ 1D và 2D-NMR (HSQC, HMBC, COSY, NOESY) cung cấp bộ thông số cấu trúc chuẩn hóa cho loài.
2. Chứng minh an toàn độc tính vượt trội: Thử nghiệm độc tính cấp đường uống của cao toàn phần và các cao phân đoạn trên chuột nhắt trắng Swiss không gây chết động vật ở mức liều dung nạp tối đa thử nghiệm. Đánh giá độc tính bán trường diễn trong 28 ngày của cao phân đoạn ethyl acetat cho thấy các chỉ số huyết học (số lượng hồng cầu, bạch cầu, công thức bạch cầu, tiểu cầu), chỉ số hủy hoại tế bào gan (AST, ALT), chuyển hóa chức năng gan (bilirubin, albumin, cholesterol toàn phần) và chức năng lọc thận (creatinin) duy trì trong giới hạn sinh lý bình thường (p > 0,05 so với lô đối chứng). Tiêu bản vi thể mô học gan, thận không xuất hiện tổn thương hoại tử hay thoái hóa tế bào.
3. Tác dụng ức chế loét dạ dày thực nghiệm vượt bậc: Trên mô hình thắt môn vị Shay, cao phân đoạn ethyl acetat thể hiện tác dụng bảo vệ niêm mạc rõ rệt nhất: làm giảm có ý nghĩa thống kê tỷ lệ chuột bị loét, hạ thấp chỉ số loét trung bình, giảm thể tích dịch vị ứ trệ, hạ độ acid tự do và acid toàn phần, đồng thời nâng pH dịch vị so với lô chứng bệnh lý (p < 0,01). Kết quả giải phẫu bệnh vi thể niêm mạc dạ dày chuột ở lô dùng cao ethyl acetat cho thấy bề mặt biểu mô nguyên vẹn, giảm thiểu xung huyết và xâm nhiễm tế bào viêm, tiệm cận hiệu quả bảo vệ của hoạt chất kháng tiết chuẩn ranitidin.
4. Hiệu lực giảm đau trung ương rõ rệt: Khác biệt với giả thiết trước đây cho rằng dược liệu chỉ có tác dụng chống viêm tại chỗ, kết quả trên máy mâm nhiệt Ugo-Basile và máy đo ngưỡng đau cơ học xác nhận cao toàn phần và đặc biệt là cao phân đoạn ethyl acetat kéo dài có ý nghĩa thời gian phản ứng chịu nhiệt và gia tăng ngưỡng chịu áp lực cơ học trên chân chuột nhắt trắng so với lô chứng sinh lý, tương đồng với tác dụng nâng ngưỡng đau của codein phosphat.
5. Phân hóa hoạt tính sinh học theo độ phân cực: Nghiên cứu chứng minh phân đoạn ethyl acetat tập trung mật độ cao nhất các hợp chất flavonoid glycoside và alkaloid hoạt tính, tạo ra phản ứng đồng vận ức chế tiết dịch vị và giảm đau vượt trội so với phân đoạn n-hexan hay cặn nước.

+---------------------------------------------------------------------------------------------------+
|                     BẢNG TỔNG HỢP CÁC CHỈ SỐ THỰC NGHIỆM ĐỘT PHÁ CỦA LUẬN ÁN                      |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+
| Hạng mục khảo sát        | Kết quả thực nghiệm chính           | Ý nghĩa khoa học                 |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+
| Phân lập hóa thực vật    | 20 hợp chất tinh khiết định danh    | Hoàn thiện bản đồ hóa học loài   |
|                          | cấu trúc (NMR 500/600 MHz, HR-MS)   | Sanchezia nobilis Hook.          |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+
| Độc tính cấp & Bán       | Không gây chết ở liều thử nghiệm;   | Xác lập độ an toàn tiền lâm sàng |
| trường diễn (28 ngày)    | AST/ALT, Creatinin, mô học bình     | cao của phân đoạn Ethyl acetat   |
|                          | thường (p > 0,05 so với chứng)      |                                  |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+
| Chống loét dạ dày        | Giảm thể tích dịch vị, hạ acid tự   | Tương đương hoạt chất đối chứng  |
| (Mô hình Shay)           | do & toàn phần, tăng pH, phục hồi   | chuẩn Ranitidin                  |
|                          | vi thể niêm mạc (p < 0,01)          |                                  |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+
| Giảm đau trung ương      | Tăng thời gian chịu nhiệt (Hot-plate)| Tác động đa cơ chế: Kháng tiết - |
| (Hot-plate & Cơ học)     | và nâng ngưỡng chịu lực cơ học      | Chống loét kết hợp Giảm đau      |
+--------------------------+-------------------------------------+----------------------------------+

Implications đa chiều

• Về mặt học thuật và lý thuyết: Công trình mở rộng lý thuyết dược học cổ truyền về tính vị quy kinh của các cây thuốc họ Ô rô, cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tác dụng đa đích (multi-target mechanism) của phức hợp flavonoid-alkaloid tự nhiên trong việc đồng thời giải quyết hai triệu chứng then chốt của hội chứng dạ dày: tổn thương thực thể niêm mạc và cơn đau quặn thượng vị.
• Về phương pháp luận: Thiết lập quy trình chuẩn hóa từ khâu chọn mẫu, chiết xuất phân đoạn định hướng sinh học đến phối hợp mô hình sàng lọc in vivo kép (tiêu hóa - thần kinh), có khả năng chuyển giao áp dụng cho việc đánh giá các cây thuốc dân gian khác.
• Về ứng dụng thực tiễn và công nghiệp dược: Cung cấp cơ sở khoa học xác đáng cho các doanh nghiệp dược phẩm trong việc tiêu chuẩn hóa nguyên liệu đầu vào, định lượng chất đánh dấu (marker compounds như quercitrin, hyperosid) trong các chế phẩm trà túi lọc, cao lỏng trị dạ dày đang lưu hành trên thị trường.

Limitations và Future Research

Mặc dù đạt được những kết quả xuất sắc, luận án thẳng thắn thừa nhận 4 hạn chế mang tính ranh giới khoa học:

1. Cơ chế phân tử chuyên sâu: Chưa tiến hành các thử nghiệm Western Blot hoặc RT-PCR để định lượng trực tiếp sự biến đổi biểu hiện gen của bơm proton H+/K+-ATPase, thụ thể Histamin H2, cyclooxygenase (COX-1/COX-2), nồng độ Prostaglandin E2 (PGE2) nội sinh tại niêm mạc dạ dày.
2. Khảo sát hoạt tính trên Helicobacter pylori: Chưa thực hiện đánh giá in vitro nồng độ ức chế tối thiểu (MIC) của 20 hợp chất phân lập trên các chủng vi khuẩn Helicobacter pylori lâm sàng kháng thuốc.
3. Đặc tính dược động học (Pharmacokinetics): Chưa khảo sát sinh khả dụng, độ hấp thu, phân bố, chuyển hóa và thải trừ (ADME) của hợp chất đại diện 3-methyl-1H-benzoindole-4,9-dion và các flavonoid glycosid trong huyết thanh động vật.
4. Phạm vi mẫu địa lý: Dược liệu nghiên cứu mới được thu thập tại một thời điểm mùa vụ (tháng 1/2018) và một vùng sinh thái thổ nhưỡng duy nhất (Nam Định).

Chương trình nghiên cứu tiếp nối trong 5–10 năm tới bao gồm:

• Thiết lập quy trình định lượng đồng thời các hoạt chất chính bằng HPLC-DAD/MS-MS phục vụ kiểm nghiệm tiêu chuẩn hóa Dược điển.
• Thử nghiệm lâm sàng pha I/II trên các bệnh nhân viêm loét dạ dày - tá tràng mạn tính và trào ngược dạ dày thực quản (GERD).
• Đánh giá hoạt tính ức chế men urease của H. pylori và khả năng hiệp đồng kháng sinh của các phân đoạn hoạt chất.

Tác động và ảnh hưởng

• Giá trị học thuật: Công trình đóng góp nguồn dữ liệu phổ NMR và HR-MS chuẩn tắc cho 20 hợp chất tự nhiên, dự kiến là tài liệu tham khảo chất lượng cao cho các công bố chuyên ngành trên các tạp chí Hóa thực vật và Dược học thuộc danh mục ISI/Scopus (Q1/Q2).
• Tác động kinh tế và ngành Dược: Giúp nâng tầm giá trị thương mại của cây Xăng xê từ cây cảnh giá trị thấp thành cây thuốc có giá trị kinh tế cao, tạo tiền đề quy hoạch vùng trồng đạt chuẩn GACP-WHO tại các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ, thúc đẩy phát triển các sản phẩm bảo vệ sức khỏe đạt chuẩn GMP.
• Lợi ích xã hội và y tế cộng đồng: Cung cấp cơ sở khoa học an toàn giúp người dân sử dụng đúng cách bài thuốc dân gian, tránh các độc tính tiềm ẩn do lạm dụng, đồng thời cung cấp thêm giải pháp hỗ trợ điều trị giá thành hợp lý, giảm bớt sự phụ thuộc vào các tân dược ức chế bơm proton dài ngày vốn tiềm ẩn nhiều nguy cơ tác dụng phụ.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học ngành Dược: Tiếp cận phương pháp luận phân lập định hướng tác dụng sinh học và thiết kế mô hình thử nghiệm dược lý in vivo mẫu mực.
• Các nhà nghiên cứu hóa thực vật và dược lý học: Kế thừa hệ thống dữ liệu phổ cấu trúc và định hướng các nghiên cứu chuyên sâu về cơ chế phân tử của hệ alkaloid benzoindole.
• Bộ phận R&D của các công ty Dược phẩm: Ứng dụng quy trình chiết xuất tối ưu hóa phân đoạn ethyl acetat để sản xuất các dạng bào chế hiện đại (viên nang, siro, cốm hòa tan) có hàm lượng hoạt chất chuẩn hóa cao.
• Cơ quan quản lý và hoạch định chính sách y tế: Có luận cứ khoa học để thẩm định hồ sơ đăng ký lưu hành, xây dựng chuyên luận Dược điển Việt Nam cho dược liệu lá Xăng xê.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì và nó mở rộng học thuyết nào?

Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết cân bằng cán cân sinh học Schwartz (1910) bằng cách chứng minh cao phân đoạn ethyl acetat từ lá Sanchezia nobilis thiết lập trạng thái cân bằng nội môi dạ dày qua cơ chế kép: vừa ức chế tiết dịch vị mang tính acid (hạ độ acid tự do và acid toàn phần), vừa phục hồi tế bào biểu mô màng nhầy và nâng ngưỡng chịu đau trung ương, xóa bỏ quan niệm trước đây cho rằng dược liệu họ Ô rô chỉ có tác dụng kháng viêm tại chỗ thông thường.

2. Sự đổi mới về phương pháp luận của luận án khi so sánh với ít nhất 2 nghiên cứu quốc tế trước đây?

So với nghiên cứu của Ahmed E. Abd Ellah và cs. (Ai Cập, 2013/2014) chỉ dừng lại ở hóa học tách chiết tĩnh và nghiên cứu của Progga và cs. (Bangladesh, 2022) chỉ thử nghiệm dịch chiết thô trên các mô hình tiêu chảy/co thắt ngoại biên cơ bản, luận án này đổi mới vượt bậc bằng cách áp dụng phương pháp chiết xuất phân đoạn định hướng tác dụng sinh học (bioassay-guided fractionation). Luận án kết nối trực tiếp cấu trúc phân lập độ phân giải cao (NMR 500/600 MHz, HR-ESI-MS) với mô hình bệnh học thắt môn vị Shay in vivo và hệ thống đo ngưỡng đau tự động (Hot plate DS37 và Dynamic Plantar Aesthesiometer 37450 của Ugo-Basile), tạo ra chuỗi bằng chứng khép kín từ hóa học đến dược lý.

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực nghiệm là gì?

Phát hiện bất ngờ nhất là tác dụng giảm đau trung ương vượt trội của phân đoạn ethyl acetat. Thông thường các cây thuốc chữa dạ dày dân gian chỉ được kỳ vọng có tác dụng bao vết loét hoặc giảm co thắt cơ trơn cục bộ, nhưng thực nghiệm trên máy mâm nhiệt và máy đo áp lực cơ học đã chứng minh cao ethyl acetat kéo dài đáng kể thời gian tiềm tàng phản xạ đau và nâng ngưỡng chịu lực cơ học, chứng tỏ sự hiện diện của các hoạt chất (đặc biệt là nhóm alkaloid benzoindole và flavonoid) có khả năng điều biến dẫn truyền tín hiệu đau lên hệ thần kinh trung ương.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập thực nghiệm (Replication Protocol) chuẩn xác không?

Có. Luận án cung cấp chi tiết toàn bộ điều kiện tái lập: từ thông số dung môi chiết (ethanol 80%, tỷ lệ, thời gian), thông số kỹ thuật cột sắc ký (loại hạt silica 40–63 µm, cột Prep-HPLC HS C18 10 µm kích thước 25 cm x 21,2 mm), các thông số đo phổ (dung môi đo DMSO-d6, MeOH-d4, máy 500/600 MHz), liều lượng động vật chính xác theo thể trọng (chuột Swiss 20 ± 2 g, chuột Wistar 180–250 g) và thời gian phẫu thuật/thu thập dịch vị (19 giờ sau thắt môn vị).

5. Kế hoạch nghiên cứu 10 năm tới được phác thảo như thế nào?

Kế hoạch bao gồm 3 giai đoạn: (1) Nghiên cứu cơ chế tác động ở mức độ thụ thể tế bào và sinh học phân tử (đo biểu hiện H+/K+-ATPase, PGE2, COX-2, các cytokine tiền viêm TNF-α, IL-1β); (2) Đánh giá tác động diệt khuẩn trên các chủng Helicobacter pylori kháng thuốc; (3) Nghiên cứu bào chế công nghệ cao (nano-phytosome, viên giải phóng kéo dài) và tiến hành thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên người.

Kết luận

1. Đã giám định chính xác tên khoa học của mẫu nghiên cứu là Sanchezia nobilis Hook., thuộc họ Ô rô (Acanthaceae), thu hái chuẩn hóa tại Nam Định, lưu trữ tiêu bản tại Viện Dược liệu (DL-150118) và Trường Đại học Y Dược - ĐHQGHN (190DV18 SMP-VNU).
2. Phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 20 hợp chất tinh khiết bằng các phương pháp quang phổ hiện đại (1D/2D-NMR, HR-ESI-MS), hoàn thiện bức tranh hóa thực vật chi tiết cho loài.
3. Xác lập độ an toàn tiền lâm sàng cao: xác định độc tính cấp đường uống trong ngưỡng an toàn, chứng minh phân đoạn ethyl acetat không gây độc tính bán trường diễn trên huyết học, chức năng gan thận và cấu trúc vi thể mô học chuột cống sau 28 ngày dùng thuốc.
4. Chứng minh thực nghiệm tác dụng chống loét dạ dày vượt trội của phân đoạn ethyl acetat trên mô hình thắt môn vị Shay thông qua cơ chế giảm tiết dịch vị, hạ nồng độ acid tự do/toàn phần, nâng cao pH và tái tạo biểu mô niêm mạc tương đương thuốc chuẩn ranitidin.
5. Phát hiện tác dụng giảm đau trung ương rõ rệt trên mô hình mâm nhiệt và đo ngưỡng đau cơ học, xác thực tính khoa học của kinh nghiệm dân gian "nhai lá tươi với muối giảm nhanh cơn đau dạ dày".
6. Mở ra 3 nhánh nghiên cứu chuyên sâu mới về dược lý phân tử, phát triển nguồn nguyên liệu đạt chuẩn GACP-WHO và sản xuất các chế phẩm phytomedicine chuẩn hóa phục vụ chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Hiện nay các nhà khoa học trên thế giới đã ghi nhận sự có mặt của khoảng hơn 390.000 loài thực vật, trong đó có ít nhất 30.000 loài được cho là có tác dụng và khoảng 17.810 loài có công dụng làm thuốc [178]. Các loài thực vật chứa khoảng 5 triệu hợp chất hóa học. Ở Việt Nam có khoảng 5.100 loài thực vật dùng làm thuốc [7]. Khu vực Đông Á, Trung Quốc, Nhật Bản và Ấn Độ là các nước có nhiều kinh nghiệm sử dụng cũng như tiêu thụ đông dược hơn cả.

Việt Nam có truyền thống sử dụng đông dược từ lâu đời và đến nay nhu cầu sử dụng đông dược cũng còn rất lớn. Từ khi thuốc hóa dược đầu tiên xuất hiện đến nay đã có vài nghìn hoạt chất được dùng làm thuốc. Sự phát triển này đã mang lại rất nhiều hiệu quả to lớn trong điều trị nhưng nó cũng làm mai một dần kinh nghiệm sử dụng cây thuốc. Việc sử dụng thuốc hóa dược luôn tiềm ẩn nhiều tác dụng không mong muốn, đặc biệt trên các trường hợp mắc đồng thời nhiều bệnh.

Do đó, ngày nay việc nghiên cứu và sử dụng thuốc có nguồn gốc từ dược liệu đang phát triển mạnh mẽ. Việc kết hợp giữa tiến bộ khoa học kĩ thuật với những kinh nghiệm sử dụng cây dược liệu trong nhân dân sẽ tạo ra những thuốc mới an toàn và hiệu quả hơn, cũng như giúp con người thêm hiểu rõ hơn về tự nhiên. Vì thế rất nhiều loài thực vật, động vật và khoáng vật đã được nghiên cứu, nhưng con số này chiếm một tỷ lệ rất nhỏ, và cũng có những loài thực vật dù đã nghiên cứu rất nhiều nhưng khi nghiên cứu sâu hơn còn cho những phát hiện thú vị cần tiếp tục khám phá. Cây Xăng xê có tên khoa học là Sanchezia nobilis Hook.

Cây chưa có nhiều nghiên cứu cả về thành phần hóa học cũng như tác dụng sinh học. Một số loài thuộc chi Sanchezia được sử dụng trong y học dân gian các nước trong điều trị co giật, an thần, ho có đờm, chống lao và chống ung thư [22]. Loại cây này được sử dụng rộng rãi ở Ấn Độ và Bangladesh khi bị rắn cắn, sốt rét, kiết lỵ, tiêu chảy, rối loạn chức năng gan [146]. Ngoài ra, ở Thái Lan, cây Xăng xê được sử dụng như một loại thức ăn có tác dụng an thai, bổ máu, điều trị đau bụng kinh [123]…Ở Việt Nam, người dân sử dụng cây Xăng xê như một vị thuốc chữa bệnh viêm loét dạ, dày tá tràng, lấy vài lá tươi rửa sạch ăn với muối là giảm 1 cơn đau, dùng một thời gian là có tác dụng, hoặc có thể sắc lá khô uống hằng ngày thay nước.

Tuy nhiên cho đến nay chưa có nghiên cứu nào được thực hiện một cách hệ thống về tác dụng trên viêm loét dạ dày, tá tràng của lá cây Xăng xê trên Thế giới cũng như ở Việt Nam. Từ thực tế trên để cung cấp thêm bằng chứng khoa học cho việc sử dụng của người dân, luận án tiến hành đề tài: “Nghiên cứu thành phần hóa học, độc tính và một số tác dụng sinh học hỗ trợ điều trị viêm loét dạ dày, tá tràng của lá cây Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook.)’’ với các mục tiêu: Mục tiêu 1: Phân lập và xác định được cấu trúc hóa học của một số hợp chất từ lá cây Xăng xê. Mục tiêu 2: Đánh giá được độc tính, tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng và giảm đau trung ương của cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê. Để thực hiện được các mục tiêu nêu trên, luận án tiến hành thực hiện 3 nội dung sau: 1.

Về thực vật học - Mô tả đặc điểm hình thái, giám định tên khoa học mẫu nghiên cứu. Về thành phần hóa học - Chiết xuất, phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất theo hướng phân đoạn có tác dụng sinh học của lá Xăng xê. Về độc tính và tác dụng sinh học - Xác định độc tính cấp của cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê. - Xác định độc tính bán trường diễn của cao phân đoạn có tác dụng và có khả năng độc tính cao nhất của lá Xăng xê.

- Đánh giá được tác dụng chống viêm loét dạ dày tá tràng của cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê. - Đánh giá tác dụng giảm đau trung ương của của cao toàn phần và các cao phân đoạn lá Xăng xê. Vị trí phân loại, đặc điểm thực vật và phân bố chi Sanchezia 1.Vị trí phân loại chi Sanchezia Theo “Hệ thống phân loại về ngành Ngọc lan (Magnoliophyta)” của tác giả A.Takhtajan, Sanchezia nobilis Hook. có vị trí phân loại như sau [68]: Giới Thực vật (Plantae), ngành Ngọc lan (Magnolipphyta), phân lớp Mộc lan (Magnoliidae Novák ex Takht), bộ Hoa môi (Lamiales), họ Ô rô (Acanthaceae), chi (Sanchezia), loài Sanchezia nobilis Hook.

Thành phần loài và phân bố của chi Sanchezia Chi Sanchezia chủ yếu phân bố ở phía Tây Nam Mỹ. Trung tâm của sự đa dạng loài thuộc chi nằm ở Peru và Ecuador. Một số ít loài phân bố ở phía bắc và đông của Bắc Mỹ, Trung Mỹ và Caribe. Nhưng ngày nay chi được di thực trồng ở nhiều nơi và được coi như cây bản địa ở một số nơi như Việt Nam, Cuba, Bangladesh…[220].

Chi Sanchezia được mô tả lần đầu tiên bởi Ruiz và Pavón vào năm 1794 với hai loài. Đến năm 1964, chi này được sửa đổi bởi Emery C. Leonard và Lyman B. Smith, với 59 loài trong đó 26 loài được mô tả lần đầu tiên, đồng thời công bố khóa phân loại cho 59 loài này [215].

Koenemann đã thống kê lại lịch sử phát triển của chi Sanchezia và lập danh lục 55 loài [91]. Trên trang “Plants of the world online” [220] đến ngày 15 tháng 10 năm 2022 thì chi Sanchezia được liệt kê có 70 kết quả bao gồm có 1 tên chi và 69 tên loài, trong đó có 44 loài được chấp nhận. Trong một công bố mới đây của Igor và Pedro [103] đã xác định thêm 11 tên đồng nghĩa, cho rằng chi Sanchezia có 44 loài. Kết quả khóa phân loại theo Igor và Pedro và trang “Plants of the world online” là hoàn toàn trùng nhau.

Trên trang “Plants of the world online” cho thấy Sanchezia oblonga có 11 tên đồng nghĩa: S. hirsuta Pers, Ancylogyne peruviana Nees, S. Như vậy 3 tên loài được nghiên cứu và công bố của chi là S. oblonga thì được xác định là đồng danh.

Thành phần loài và phân bố của chi Sanchezia STT Tên loài Phân bố TLTK 1 Sanchezia arborea Leonard & L. Peru b 2 Sanchezia aurantiaca Leonard & L. Peru a, b, c 3 Sanchezia aurea Leonard & L. Peru a, b, c 4 Sanchezia bicolor Leonard & L.

Peru b 5 Sanchezia capitata (Nees) Lindau Peru b 6 Sanchezia coccinea Leonard & L. Peru a, b, c 7 Sanchezia coleifolia Leonard & L. Ecuador a, b, c 8 Sanchezia conferta Leonard, J.Wash Peru a, b, c 9 Sanchezia cyathibractea Mildbr. Peru b 10 Sanchezia dasia Leonard & L.

Peru a, b, c 11 Sanchezia decora Leonard & L. Peru b 12 Sanchezia ecuadorensis Leonard, J.Wash Ecuador a, b, c 13 Sanchezia ferreyrae Leonard & L. Peru a, b, c 14 Sanchezia filamentosa Lindau Peru a, b, c 15 Sanchezia flava Leonard, J.Wash Peru b 16 Sanchezia fosteri Wassh Peru a, b, c 17 Sanchezia killipii Leonard, J.Wash Peru a, b, c 18 Sanchezia klugii Leonard & L. Peru a, b, c 19 Sanchezia lampra Leonard & L.

Ecuador a, b, c 20 Sanchezia lasia Leonard & L. Peru a, b, c 21 Sanchezia lispa Leonard & L. Peru a, b, c Ecuador, a, b, c 22 Sanchezia longiflora Hook. Peru Peru, a, b, c 23 Sanchezia loranthifolia Lindau Brazil Peru, a, c 24 Sanchezia macrocnemis Nees Wassh Ecuador, Brazil… 25 Sanchezia lutea Leonard Colombia b 26 Sanchezia megalia Leonard & L.

Peru b 27 Sanchezia munita Nees, Planch. Brazil a, b, c Ecuador, a, b, c Sanchezia oblonga Ruiz & Pav. Việt Nam, 28 Sanchezia nobilis Hook.f Bangladesh Brazil,… Peru, a, b, c 29 Sanchezia ovata Ruiz & Pav. Bolivia, Brazil Srilanka, a, b, c 30 Sanchezia parvibracteata Sprague & Hutch Belize, Bolivia… 4 Ecuador, a, b, c 31 Sanchezia parviflora Leonard, J.Wash Colombia 32 Sanchezia pedicellata Leonard & L.

Peru a, b, c 33 Sanchezia pennellii Leonard, J.Wash Colombia b 34 Sanchezia pulchra Leonard, J.Wash Peru a, b, c 35 Sanchezia punicea Leonard & L. Peru a, b, c Colombia, a, b, c Bolivia, 36 Sanchezia putumayensis Leonard Ecuador, Peru 37 Sanchezia rhodochroa Leonard & L. Peru a, b, c 38 Sanchezia rosea Leonard, J.Wash Peru a, b, c 39 Sanchezia rubriflora Leonard Peru a, c Sanchezia sanmartinensis Leonard & L. Peru, razil a, b, c North, 41 Sanchezia scandens Leonard & L.

Colombia, Ecuador 42 Sanchezia sericea Leonard, J.Wash Ecuador a, b, c 43 Sanchezia siraensis Leonard, J.Wash Peru a, b, c 44 Sanchezia skutchii Leonard & L. Ecuador b 45 Sanchezia speciosa Leonard, J.Wash Cuba b 46 Sanchezia sprucei Lindau Peru a, b, c 47 Sanchezia stenantha Leonard, J.Wash Peru b 48 Sanchezia stenomacra Leonard & L. Peru b 49 Sanchezia sylvestris Leonard, J.Wash Peru a, b, c 50 Sanchezia tarapotensis Leonard & L. Peru a, b, c 51 Sanchezia thinophila Leonard Columbia a, b, c 52 Sanchezia tigrina Leonard, J.Wash Peru a, b, c 53 Sanchezia villosa Leonard & L.

Peru a, b, c 54 Sanchezia williamsii Leonard, J.Wash Peru a, b, c 55 Sanchezia woytkowskii Leonard & L. Peru a, b, c 56 Sanchezia wurdackii Wassh Peru a, b, c 57 Sanchezia xantha Leonard & L. Peru a, b, c (a: phân loại theo trang “Plants of the world online”, b: phân loại theo E. Koenemann; c: phân loại theo “Igor và Pedro”) Trong khi đó tại Việt Nam, chi này mới được phát hiện một loài là Xăng xê (Sanchezia nobilis Hook.), loài này còn được gọi với các tên khoa học là Sanchezia speciosa, được Phạm Hoàng Hộ mô tả và được liệt kê trong Danh lục các loài thực vật ở Việt Nam [5].

Theo Trung tâm dữ liệu thực vật Việt Nam [221] các tên khoa 5 học này do các nhà khoa học khác nhau mô tả cây và đặt tên khác nhau, nhưng đến nay đã được xác định đều là của một loài. Cây được trồng ở nhiều tỉnh thành trong cả nước như Tuyên Quang, Nam Định, Thừa Thiên Huế. Cây chủ yếu là được trồng làm cảnh. Cây có nguồn gốc từ Peru, Ecuador nhưng trồng lâu năm đã gần như cây bản địa đã có tên trên bản đồ phân bố của cây ở trang “Plants of the world online” [220].

Đặc điểm thực vật 1. Đặc điểm chung của chi Sanchezia Sanchezia là một chi nhỏ của họ thực vật Acanthaceae (họ Ô rô). Ước tính có khoảng 20 đến 50 loài [215]. Các thành viên của chi này là cây bụi, hiếm khi cây nhỏ hoặc cây thân thảo phân bố ở vùng đất thấp nhiệt đới Nam và Trung Mỹ.