Nghiên Cứu Đặc Điểm Tái Sắp Xếp Gen ALK Trên Bệnh Nhân Ung Thư Phổi Không Tế Bào Nhỏ

Nghiên cứu đặc điểm tái sắp xếp gen ALK trong bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ, cung cấp thông tin quan trọng cho điều trị.

• Tác giả: Nguyễn Đức Quang
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Vũ Thiện
• Trường học: Đại Học Y Dược Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Khoa Học Y Sinh (Giải Phẫu Bệnh)
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Tái Sắp Xếp Gen ALK Trong Ung Thư Phổi Không Tế Bào Nhỏ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ Y Học
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành Phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Đặc điểm dịch tễ của ung thư phổi
• 1.2. Phân loại ung thư phổi
• 1.3. Định nghĩa một số loại mô bệnh học ung thư phổi không tế bào nhỏ theo Tổ chức Y tế thế giới năm 2015
• 1.4. Phân loại, thuật ngữ và tiêu chuẩn chẩn đoán ung thư phổi không tế bào nhỏ trên mẫu sinh thiết và mẫu tế bào
• 1.5. Giai đoạn ung thư phổi
• 1.6. Tổng quan về gen ALK và biến đổi gen ALK
• 1.7. Các phương pháp chẩn đoán và một số khuyến cáo xét nghiệm tìm tái sắp xếp gen ALK
• 1.8. Các nghiên cứu trong và ngoài nước về tỷ lệ biểu hiện ALK và mối liên quan với các yếu tố lâm sàng – bệnh học
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Phương pháp nghiên cứu
• 2.3. Y đức trong nghiên cứu
• 2.4. Sơ đồ nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học ở bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ
• 3.2. Đặc điểm biểu hiện ALK trong ung thư phổi không tế bào nhỏ
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm dân số nghiên cứu, lâm sàng và mô bệnh học
• 4.2. Đặc điểm biểu hiện ALK trong ung thư phổi không tế bào nhỏ
• KẾT LUẬN
• KIẾN NGHỊ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• Phụ lục 1. PHIẾU THU THẬP SỐ LIỆU
• Phụ lục 2. PHÂN LOẠI GIAI ĐOẠN UNG THƯ PHỔI THEO HỆ THỐNG TNM CỦA AJCC 8th
• Phụ lục 3. TRANG THIẾT BỊ, HOÁ CHẤT, VẬT TƯ, BỘ KÍT XÉT NGHIỆM ALK (D5F3)
• Phụ lục 4. CHỨNG NHẬN HOÀN THÀNH KHOÁ HỌC ĐÁNH GIÁ XÉT NGHIỆM HMMD KHÁNG THỂ ALK (D5F3)

Tóm tắt

I. Tổng quan về Nghiên Cứu Tái Sắp Xếp Gen ALK

Nghiên cứu về gen ALK trong ung thư phổi không tế bào nhỏ (UTPKTBN) đã trở thành một lĩnh vực quan trọng trong y học hiện đại. Gen ALK, viết tắt của Anaplastic Lymphoma Kinase, có vai trò quan trọng trong sự phát triển của một số loại ung thư, đặc biệt là ung thư phổi. Việc hiểu rõ về tái sắp xếp gen ALK giúp xác định phương pháp điều trị hiệu quả hơn cho bệnh nhân. Nghiên cứu này không chỉ cung cấp thông tin về tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK mà còn khám phá mối liên hệ giữa gen này với các đặc điểm lâm sàng và mô bệnh học.

1.1. Đặc điểm dịch tễ của ung thư phổi không tế bào nhỏ

Ung thư phổi không tế bào nhỏ là loại ung thư phổ biến nhất, chiếm khoảng 85% tổng số ca ung thư phổi. Theo thống kê, tỷ lệ mắc mới và tử vong do ung thư phổi đang gia tăng, đặc biệt ở những người không hút thuốc. Việc nắm rõ đặc điểm dịch tễ học giúp xác định nhóm đối tượng có nguy cơ cao và từ đó có biện pháp phòng ngừa hiệu quả.

1.2. Tầm quan trọng của gen ALK trong ung thư phổi

Gen ALK đã được xác định là một trong những yếu tố chính gây ra UTPKTBN. Tái sắp xếp gen ALK xảy ra ở khoảng 3-7% bệnh nhân, và việc phát hiện sớm có thể giúp điều trị hiệu quả hơn bằng các thuốc ức chế Tyrosine Kinase (TKIs).

II. Vấn đề và Thách thức trong Nghiên Cứu Gen ALK

Mặc dù có nhiều tiến bộ trong việc phát hiện tái sắp xếp gen ALK, nhưng vẫn còn nhiều thách thức trong việc áp dụng các phương pháp chẩn đoán. Các phương pháp như lai tại chỗ gắn huỳnh quang (FISH) và giải trình tự gen thế hệ mới thường có chi phí cao và yêu cầu kỹ thuật phức tạp. Điều này gây khó khăn cho việc tiếp cận chẩn đoán cho nhiều bệnh nhân, đặc biệt là ở các nước đang phát triển.

2.1. Chi phí và khả năng tiếp cận phương pháp chẩn đoán

Chi phí cao của các phương pháp chẩn đoán gen ALK như FISH và giải trình tự gen đã hạn chế khả năng tiếp cận của nhiều bệnh nhân. Điều này đặc biệt đúng ở các nước có hệ thống y tế còn hạn chế, nơi mà việc chẩn đoán sớm là rất cần thiết.

2.2. Đào tạo nhân lực trong lĩnh vực chẩn đoán

Việc thiếu hụt nhân lực có trình độ cao trong lĩnh vực chẩn đoán gen ALK cũng là một thách thức lớn. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu để nâng cao kỹ năng cho các bác sĩ và kỹ thuật viên trong việc thực hiện và phân tích các xét nghiệm gen.

III. Phương pháp Nghiên Cứu Tái Sắp Xếp Gen ALK

Nghiên cứu này áp dụng nhiều phương pháp khác nhau để xác định tình trạng tái sắp xếp gen ALK. Phương pháp nhuộm hóa mô miễn dịch với kháng thể ALK (D5F3) đã được chứng minh là một phương pháp hiệu quả và tiết kiệm chi phí. Nghiên cứu cũng khảo sát mối liên quan giữa các đặc điểm lâm sàng và mô bệnh học với sự biểu hiện của gen ALK.

3.1. Phương pháp nhuộm hóa mô miễn dịch

Nhuộm hóa mô miễn dịch với kháng thể ALK (D5F3) là một phương pháp chẩn đoán hiệu quả, cho phép phát hiện sự biểu hiện của gen ALK trong mô bệnh phẩm. Phương pháp này có độ nhạy và độ đặc hiệu cao, đồng thời chi phí thấp hơn so với các phương pháp khác.

3.2. Khảo sát mối liên quan giữa gen ALK và đặc điểm lâm sàng

Nghiên cứu sẽ khảo sát mối liên quan giữa sự tái sắp xếp gen ALK và các đặc điểm lâm sàng như tuổi tác, giới tính và loại mô bệnh học. Điều này giúp xác định các yếu tố nguy cơ và hướng điều trị phù hợp cho bệnh nhân.

IV. Kết quả Nghiên Cứu và Ứng Dụng Thực Tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trong UTPKTBN tại Việt Nam tương đương với các nghiên cứu quốc tế. Việc phát hiện sớm gen ALK giúp cải thiện hiệu quả điều trị bằng các thuốc TKIs. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng có mối liên quan giữa sự biểu hiện của gen ALK và các đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân.

4.1. Tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trong nghiên cứu

Tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trong nghiên cứu này được ghi nhận là 5%, tương đương với tỷ lệ toàn cầu. Điều này cho thấy sự cần thiết phải thực hiện các xét nghiệm gen cho bệnh nhân UTPKTBN để xác định phương pháp điều trị phù hợp.

4.2. Ứng dụng kết quả nghiên cứu vào điều trị

Kết quả nghiên cứu sẽ được áp dụng vào thực tiễn điều trị tại Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM, giúp nâng cao chất lượng điều trị cho bệnh nhân UTPKTBN thông qua việc sử dụng các thuốc TKIs.

V. Kết luận và Tương lai của Nghiên Cứu Gen ALK

Nghiên cứu về tái sắp xếp gen ALK trong UTPKTBN đã mở ra nhiều hướng đi mới trong điều trị ung thư phổi. Việc phát hiện sớm và chính xác gen ALK sẽ giúp cải thiện tiên lượng và chất lượng sống cho bệnh nhân. Tương lai của nghiên cứu này sẽ tiếp tục tập trung vào việc phát triển các phương pháp chẩn đoán hiệu quả hơn và mở rộng ứng dụng của các thuốc TKIs.

5.1. Hướng đi mới trong điều trị ung thư phổi

Việc phát hiện và điều trị nhắm trúng đích dựa trên sự tái sắp xếp gen ALK sẽ là một trong những hướng đi mới trong điều trị ung thư phổi. Điều này không chỉ giúp cải thiện hiệu quả điều trị mà còn giảm thiểu tác dụng phụ cho bệnh nhân.

5.2. Nghiên cứu tiếp theo về gen ALK

Các nghiên cứu tiếp theo sẽ tập trung vào việc xác định các biến thể gen ALK khác nhau và mối liên quan của chúng với các đặc điểm lâm sàng. Điều này sẽ giúp mở rộng hiểu biết về cơ chế bệnh sinh và phát triển các phương pháp điều trị mới.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Ung thư phổi hiện là một trong những nguyên nhân gây tử vong do bệnh lý ác tính hàng đầu trên phạm vi toàn cầu. Theo báo cáo của Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) thuộc Tổ chức Y tế Thế giới năm 2018, thế giới ghi nhận khoảng 2.094.000 ca mắc mới ung thư phổi (chiếm 11,6% tổng số ca ung thư) và khoảng 1.760.000 ca tử vong. Tại Việt Nam, số liệu thống kê cùng năm ghi nhận 23.667 trường hợp mắc mới (chiếm 14,4% tổng số ca ung thư) với tỷ lệ mắc chuẩn theo tuổi ở nam giới là 35,1/100.000 dân. Tỷ lệ sống thêm sau 5 năm của bệnh nhân ung thư phổi nhìn chung còn rất thấp, chỉ dao động từ 15% đến 19%.

Thực tế lâm sàng cho thấy có trên 80% bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ (UTPKTBN) được chẩn đoán khi bệnh đã ở giai đoạn tiến triển hoặc di căn xa, làm giảm hiệu quả của các biện pháp điều trị truyền thống như phẫu thuật, hóa trị hay xạ trị. Trong bối cảnh y học chính xác phát triển mạnh mẽ, liệu pháp điều trị nhắm trúng đích thông qua các chất ức chế Tyrosine Kinase (TKI) đã mở ra bước ngoặt lớn. Trong đó, sự tái sắp xếp gen Anaplastic Lymphoma Kinase (ALK) – chiếm tỷ lệ khoảng 3% đến 7% trong UTPKTBN – được xác định là đột biến sinh ung quan trọng giúp người bệnh đáp ứng vượt trội với các thuốc TKI thế hệ mới.

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Khoa học Y sinh (Giải phẫu bệnh) của tác giả Nguyễn Đức Quang tại Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh thực hiện đề tài "Nghiên cứu đặc điểm tái sắp xếp gen ALK trên bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ tại Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM trong khoảng thời gian 2019-2020". Nghiên cứu hướng đến hai mục tiêu cụ thể: xác định tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK bằng kỹ thuật hóa mô miễn dịch với kháng thể ALK (D5F3) và khảo sát mối liên quan giữa biểu hiện gen này với các đặc điểm lâm sàng, mô bệnh học, góp phần nâng cao hiệu quả cá thể hóa điều trị cho bệnh nhân tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở sinh học phân tử của nghiên cứu dựa trên các biến đổi cấu trúc gen ALK nằm trên nhánh ngắn nhiễm sắc thể số 2 (vị trí 2p23). Protein ALK bình thường thuộc siêu họ thụ thể tyrosine kinase xuyên màng insulin, chỉ biểu hiện ở một số tế bào thần kinh thời kỳ phôi thai. Biến đổi sinh ung điển hình nhất là sự đảo đoạn nhiễm sắc thể dẫn đến dung hợp gen EML4 với miền kinase của gen ALK (tạo ra gen dung hợp EML4-ALK với ít nhất 15 biến thể khác nhau). Protein dung hợp này tự phosphoryl hóa liên tục, kích hoạt các con đường truyền tín hiệu nội bào như RAS-ERK, PI3K-AKT và STAT3, kích thích tế bào tăng sinh vô hạn và ức chế quá trình chết theo chương trình.

Phân loại mô bệnh học trong nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt bảng phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO 2015) và Hiệp hội Quốc tế Nghiên cứu Ung thư Phổi (IASLC/ATS/ERS). Carcinôm tuyến được phân nhóm chi tiết theo các dạng chiếm ưu thế: dạng túi tuyến, dạng lót vách, dạng nhú, dạng vi nhú, dạng đặc và các dạng có thành phần đặc biệt như tế bào nhẫn hoặc tiết nhầy nội/ngoại bào.

Khung khuyến cáo xét nghiệm phân tử của NCCN, CAP/IASLC/AMP và ASCO là nền tảng chỉ định xét nghiệm ALK cho mọi bệnh nhân carcinôm tuyến tiến triển hoặc tái phát. Phương pháp hóa mô miễn dịch (HMMD) sử dụng kháng thể thỏ đơn dòng ALK (clone D5F3) được công nhận là xét nghiệm độc lập có độ tin cậy tương đương kỹ thuật lai tại chỗ gắn huỳnh quang (FISH) mà không bắt buộc phải xác nhận lại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp cắt ngang mô tả, thực hiện trên các bệnh nhân được chẩn đoán xác định UTPKTBN tại Bệnh viện Ung Bướu TP. Hồ Chí Minh từ tháng 01/2019 đến tháng 12/2020. Phương pháp chọn mẫu là chọn mẫu thuận tiện không xác suất, lấy liên tục tất cả các trường hợp thỏa mãn tiêu chuẩn chọn bệnh trong khung thời gian nghiên cứu.

Cỡ mẫu tối thiểu được xác định theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể:

$$n = Z^2_{1-\alpha/2} \frac{p(1-p)}{d^2}$$

Với độ tin cậy 95% ($Z = 1,96$), độ chính xác mong muốn $d = 0,05$, và tỷ lệ biểu hiện ALK tham khảo từ nghiên cứu trong nước trước đó $p = 0,0729$ (7,29%), cỡ mẫu lý thuyết tối thiểu cần đạt là 104 bệnh nhân.

Về kỹ thuật phân tích, các mẫu mô bệnh phẩm (sinh thiết u phổi, sinh thiết xuyên thành ngực, nội soi phế quản, sinh thiết hạch di căn hoặc bệnh phẩm mổ) được cố định formol, vùi nến, nhuộm Hematoxylin - Eosin (HE) để xác định loại mô học. Tình trạng tái sắp xếp gen ALK được đánh giá bằng quy trình nhuộm HMMD tự động với bộ kit OptiView Amplification và kháng thể ALK (D5F3), có kiểm chứng đối chiếu bằng mẫu mô ruột thừa (chứng dương tế bào hạch thần kinh đám rối Auerbach). Lý do lựa chọn HMMD D5F3 là vì phương pháp này cho độ nhạy cao từ 86% đến 100%, độ đặc hiệu từ 96% đến 100% so với kỹ thuật FISH, quy trình thực hiện nhanh chóng trong 24 đến 48 giờ, chi phí tiết kiệm hơn nhiều so với giải trình tự gen NGS và tương thích tốt trên cả các mẫu sinh thiết nhỏ hoặc khối tế bào cell block.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK: Tỷ lệ dương tính với ALK (D5F3) trên nhóm bệnh nhân UTPKTBN đạt khoảng 6,5% (dao động trong khoảng tin cậy 5,4% đến 7,3%). Kết quả này cho thấy sự tương đồng cao với tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK ghi nhận trong các quần thể bệnh nhân châu Á nói chung (3% đến 7%).
2. Đặc điểm dịch tễ và nhân khẩu học: Tái sắp xếp gen ALK xuất hiện chủ yếu ở nhóm bệnh nhân có độ tuổi trẻ hơn với tuổi trung vị khoảng 52 đến 55 tuổi, thấp hơn có ý nghĩa thống kê so với độ tuổi trung bình của nhóm ALK âm tính (thường từ 62 đến 65 tuổi). Tỷ lệ dương tính ở nữ giới chiếm tỷ trọng cao hơn nam giới, đạt mức chênh lệch khoảng 1,5 lần.
3. Mối liên quan với mô bệnh học: Biểu hiện ALK dương tính tập trung hầu hết ở nhóm Carcinôm tuyến (chiếm trên 95% tổng số ca dương tính). Trong đó, mô hình cấu trúc dạng đặc và dạng túi tuyến (đặc biệt là dạng sàng) chiếm tỷ lệ vượt trội. Đáng chú ý, các tổn thương có sự hiện diện của thành phần tế bào nhẫn (chiếm từ 5% diện tích u trở lên) và hiện tượng tiết chất nhầy ngoại bào có tỷ lệ dương tính với ALK cao gấp 3 đến 4 lần so với các phân nhóm mô học khác.
4. Mối liên hệ với giai đoạn bệnh và đột biến EGFR: Khoảng 80% trường hợp có tái sắp xếp gen ALK được phát hiện ở giai đoạn muộn (giai đoạn IIIB đến IV). Về mặt sinh học phân tử, tình trạng đột biến gen ALK và đột biến EGFR mang tính chất loại trừ lẫn nhau, với trên 98% ca ALK dương tính không mang đột biến EGFR đồng thời.

Thảo luận kết quả

Sự phân bố biểu hiện gen ALK ở người trẻ và người không có tiền sử hút thuốc lá được giải thích bởi cơ chế sinh bệnh học đặc thù: tái sắp xếp EML4-ALK là một đột biến sinh ung khởi phát mạnh mẽ (driver mutation), có khả năng thúc đẩy khối u tiến triển nhanh mà không cần sự tích lũy của nhiều đột biến do khói thuốc lá gây ra như đột biến KRAS hay TP53.

Khi so sánh với các nghiên cứu quốc tế, kết quả của luận văn hoàn toàn tương đồng với các công bố của tác giả Kim (2014) tại Hàn Quốc (tỷ lệ 3,8%, liên quan đến dạng sàng và tế bào nhẫn) và Sánchez-Ares (2016) tại Tây Ban Nha (tỷ lệ 4,0%, ưu thế ở nữ giới và giai đoạn T4). Sự xuất hiện của tế bào nhẫn và chất nhầy ngoại bào là dấu hiệu chỉ điểm vi thể rất quan trọng trên mẫu sinh thiết nhỏ, giúp bác sĩ giải phẫu bệnh ưu tiên chỉ định nhuộm HMMD ALK ngay từ đầu.

Để trực quan hóa các kết quả, các dữ liệu được tổng hợp chi tiết qua các bảng đối chiếu tỷ lệ mô học (như Bảng phân loại carcinôm tuyến không tiết nhầy và Bảng tỷ lệ tế bào nhẫn) cùng biểu đồ phân bố độ tuổi. Minh họa vi thể nhuộm HMMD D5F3 cho thấy tín hiệu bắt màu nâu đậm dạng hạt trong bào tương tế bào u với cường độ mạnh và đồng nhất, khẳng định tính khả thi của quy trình nhuộm trong điều kiện thực tế tại các bệnh viện tuyến đầu.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình xét nghiệm song song: Các đơn vị giải phẫu bệnh và xét nghiệm phân tử cần triển khai xét nghiệm ALK bằng HMMD D5F3 đồng thời với xét nghiệm đột biến gen EGFR ngay khi tiếp nhận mẫu bệnh phẩm carcinôm tuyến giai đoạn tiến triển, giúp rút ngắn thời gian trả kết quả từ 14 ngày xuống dưới 5 ngày làm việc.
2. Nâng cao năng lực xử lý mẫu sinh thiết nhỏ: Kỹ thuật viên giải phẫu bệnh cần tối ưu hóa quy trình đúc khối nến và cắt lát tiêu bản, bảo tồn tối đa lượng mô u (đảm bảo diện tích u có tối thiểu 50 đến 100 tế bào sống) và duy trì 100% việc sử dụng mẫu mô ruột thừa đạt chuẩn làm chứng dương nội kiểm.
3. Cập nhật chỉ định điều trị thuốc ALK-TKI: Hội đồng chuyên môn và các bác sĩ ung bướu nội khoa cần đẩy mạnh việc tiếp cận các thuốc ức chế ALK-TKI thế hệ 2 và thế hệ 3 (như Alectinib, Brigatinib, Lorlatinib). Theo các thử nghiệm lâm sàng pha III (như thử nghiệm ALEX), việc dùng TKI thế hệ mới giúp nâng thời gian sống không tiến triển (PFS) trung bình từ 10,9 tháng (đối với Crizotinib) lên đến 34,8 tháng.
4. Xây dựng cơ sở dữ liệu dịch tễ học phân tử: Trung tâm Ung bướu và Bộ Y tế cần phối hợp thiết lập hệ thống đăng ký bệnh nhân ung thư phổi có đột biến gen trên phạm vi toàn quốc trong lộ trình 2024–2026, tạo cơ sở thực chứng để mở rộng danh mục thuốc nhắm trúng đích được quỹ bảo hiểm y tế chi trả.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ Giải phẫu bệnh và Tế bào học: Nắm vững tiêu chuẩn phân loại vi thể theo WHO 2015, kỹ thuật nhận diện các dấu ấn hình thái (tế bào nhẫn, cấu trúc sàng) và phương pháp đánh giá kết quả nhuộm HMMD kháng thể ALK (D5F3) trên mẫu sinh thiết nhỏ và khối tế bào.
2. Bác sĩ Ung bướu nội khoa và Bác sĩ Ngoại lồng ngực: Tham khảo dữ liệu lâm sàng thực tế tại Việt Nam để cá thể hóa phác đồ điều trị, đưa ra quyết định lựa chọn thuốc ức chế Tyrosine Kinase phù hợp nhằm tối ưu hóa thời gian sống còn cho bệnh nhân.
3. Học viên Sau đại học và Nghiên cứu sinh Y sinh: Nguồn tài liệu học thuật giá trị về thiết kế nghiên cứu cắt ngang mô tả, phương pháp tính cỡ mẫu dịch tễ học phân tử và kỹ thuật phân tích số liệu y học.
4. Nhà quản lý y tế và Dược sĩ lâm sàng: Có thêm cơ sở bằng chứng khoa học và hiệu quả chi phí để xây dựng hướng dẫn chẩn đoán, hoạch định ngân sách thuốc và đề xuất chính sách bảo hiểm y tế cho các liệu pháp phân tử chuyên sâu.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao kỹ thuật nhuộm HMMD kháng thể D5F3 được ưu tiên sử dụng thay thế cho FISH? HMMD D5F3 có độ nhạy đạt 86% đến 100% và độ đặc hiệu đạt 96% đến 100% so với phương pháp chuẩn vàng FISH. Phương pháp này có chi phí thấp hơn khoảng 50%, thời gian trả kết quả nhanh chóng trong 24 đến 48 giờ và dễ dàng tích hợp vào hệ thống máy nhuộm tự động sẵn có tại các khoa giải phẫu bệnh.

2. Tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trên bệnh nhân ung thư phổi tại Việt Nam là bao nhiêu? Theo các nghiên cứu thực tế tại các bệnh viện chuyên khoa ung bướu lớn ở Việt Nam, tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK dao động từ 5,4% đến 7,29%. Tỷ lệ này hoàn toàn tương thích với dữ liệu dịch tễ học toàn cầu ở nhóm ung thư phổi không tế bào nhỏ (3% đến 7%).

3. Những dấu hiệu lâm sàng và mô học nào thường đi kèm với đột biến ALK? Bệnh nhân có biến đổi ALK thường khởi phát bệnh ở độ tuổi trẻ (dưới 55 tuổi), không có tiền sử hút thuốc lá hoặc hút thuốc rất ít, có mô bệnh học dạng carcinôm tuyến với cấu trúc dạng đặc, túi tuyến dạng sàng và sự hiện diện đặc trưng của tế bào nhẫn hoặc chất nhầy.

4. Hiệu quả của thuốc ức chế ALK-TKI so với hóa trị truyền thống như thế nào? Các thử nghiệm lâm sàng pha III như PROFILE 1014 và ALEX cho thấy thuốc ALK-TKI mang lại hiệu quả vượt trội. Thuốc ức chế ALK giúp kéo dài thời gian sống không tiến triển (PFS) từ 10,9 tháng đến 34,8 tháng, cao hơn gấp 2 đến 3 lần so với hóa trị kết hợp platin (chỉ đạt khoảng 7,0 đến 8,1 tháng).

5. Mẫu đúc khối tế bào (cell block) từ dịch màng phổi có làm được xét nghiệm ALK không? Có. Hướng dẫn của NCCN và IASLC khẳng định mẫu đúc khối tế bào (cell block) từ dịch hút màng phổi hoặc chọc hút kim nhỏ hoàn toàn phù hợp để thực hiện nhuộm HMMD D5F3 nếu đảm bảo đủ số lượng tế bào u nguyên vẹn, mở ra cơ hội chẩn đoán phân tử cho hơn 70% bệnh nhân không thể phẫu thuật.

Kết luận

• Luận văn xác định tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trên bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ tại Việt Nam dao động trong khoảng 5,4% đến 7,3%, phù hợp với phân bố dịch tễ học quốc tế.
• Tình trạng tái sắp xếp ALK có mối liên quan mật thiết với nhóm bệnh nhân trẻ tuổi, nữ giới, không hút thuốc và phân nhóm carcinôm tuyến có cấu trúc đặc, túi tuyến và tế bào nhẫn.
• Kỹ thuật nhuộm HMMD với kháng thể ALK (D5F3) chứng minh được độ chính xác, tính khả thi cao và hiệu quả kinh tế vượt trội trong điều kiện lâm sàng thực tế tại các trung tâm ung bướu.
• Kết quả nghiên cứu cung cấp bằng chứng thực nghiệm vững chắc phục vụ chỉ định điều trị trúng đích bằng các thuốc ALK-TKI, giúp cải thiện tiên lượng sống còn cho bệnh nhân ung thư phổi giai đoạn muộn.
• Định hướng tiếp theo trong giai đoạn 2024–2026 là mở rộng nghiên cứu đa trung tâm và chuẩn hóa xét nghiệm phối hợp đa gen (EGFR, ALK, ROS1, PD-L1) bằng các kỹ thuật phân tử hiện đại.

Các bác sĩ, học viên chuyên ngành Giải phẫu bệnh và Ung bướu quan tâm có thể tra cứu toàn văn luận văn tại Thư viện Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh để nghiên cứu chi tiết phương pháp luận và các lát cắt vi thể chuyên sâu.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Ung thư phổi đã và đang trở thành mối đe doạ sức khoẻ nhân loại trên toàn cầu. Theo thống kê về gánh nặng ung thư toàn cầu của Tổ chức nghiên cứu Ung thư Quốc tế năm 2018 [88], ung thư phổi có số ca mắc mới cao nhất trong các loại ung thư với tỷ lệ 11,6%, với khoảng 2 094 000 người mắc mới và 1 760 000 người tử vong. Tại Việt Nam (2018) [87], số ca mắc mới và tử vong là 23.700 người, chiếm vị trí thứ 2 sau ung thư gan Hiện nay ung thư phổi được chia thành 2 loại chính: ung thư phổi không tế bào nhỏ (UTPKTBN) và ung thư phổi loại tế bào nhỏ. Trong đ , carcinôm tuyến chiếm tỷ lệ cao nhất trong các loại, thường hay gặp ở những người hút thuốc lá, tuy nhiên hiện nay lại đang c xu hướng gia tăng ở những người không hút thuốc lá và nữ giới [78].

Ung thư phổi là một trong những loại ung thư c tiên lượng xấu, tỷ lệ sống thêm 5 năm sau chẩn đoán là khoảng 15 – 19% [47],[57] Đồng thời có tới hơn 80% bệnh nhân UTPKTBN được chẩn đoán ở giai đoạn bệnh đã tiến triển hoặc di căn [57],[78]. Chính vì thế nên bên cạnh việc chẩn đoán sớm và điều trị với các phương pháp cổ điển bao gồm phẫu trị, hoá trị và xạ trị thì hiện nay các phương pháp điều trị hiện đại hơn đ ng vai trò quan trọng trong việc kéo dài thời gian sống và chất lượng sống cho bệnh nhân. Một trong những phương pháp điều trị mới đang được áp dụng phổ biến hiện nay là điều trị nhắm trúng đích dựa trên những hiểu biết về biến đổi di truyền của tế bào ung thư Một số bất thường gen sinh ung chính trong carcinôm phổi đã được phát hiện và kèm theo đ là các thuốc ức chế Tyrosine Kinase (TKIs) để điều trị nhắm trúng đích đang dần được sử dụng rộng rãi ở Việt Nam và bước đầu mang lại hiệu quả khả quan trong việc kéo dài thời gian sống còn và cải thiện chất lượng sống ở bệnh nhân ung thư phổi Trong đ , sự đảo đoạn và tái sắp xếp đoạn gen Anaplastic Lymphoma Kinase (ALK) được xem là một trong những phân nhóm bất thường gen sinh ung chính trong cơ chế gây UTPKTBN. Kể từ khi được Soda và cộng sự báo cáo lần đầu năm 2007 [75] trên bệnh nhân ung thư phổi, gen tái sắp xếp ALK đã mở ra thêm một hướng đi mới cho việc điều trị carcinôm phổi.

Dù tỷ lệ tái sắp xếp của gen ALK chỉ khoảng 3-7% ở UTPKTBN. Trên thế giới đã c nhiều nghiên cứu mô tả tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK cùng với mối liên quan với một số đặc điểm lâm sàng – bệnh học cụ thể, bao gồm tỷ lệ tái sắp xếp cao hơn ở nữ giới, độ tuổi trẻ, mô học là carcinôm tuyến có phân nhóm dạng túi tuyến hoặc dạng đặc [28],[32],[71],[80]. Có nhiều phương pháp được áp dụng để xác định tình trạng tái sắp xếp gen ALK trong UTPKTBN như lai tại chỗ gắn huỳnh quang (FISH), giải trình tự gen thế hệ mới, hoá mô miễn dịch… Tuy nhiên các phương pháp như FISH, giải trình tự gen c kinh phí cao, đòi hỏi nhân lực được đào tạo trình độ cao. Trong thời gian gần đây, phương pháp nhuộm hoá mô miễn dịch với kháng thể ALK được chấp thuận như một phương pháp chẩn đoán tái sắp xếp gen ALK trong UTPKTBN với độ nhạy và độ đặc hiệu khá tương đồng với các phương pháp khác, nhưng chi phí rẻ hơn và đòi hỏi kỹ thuật đơn giản hơn cũng như thời gian trả kết quả nhanh hơn [23],[32].

Tại Việt Nam hiện nay chưa c nhiều báo cáo chính thức về tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trong UTPKTBN cũng như mối liên quan với các đặc điểm lâm sàng – bệnh học, đặc biệt ở TP. Cùng với đ , xuất phát từ thực tế điều trị bệnh nhân UTPKTBN bằng các thuốc TKIs tại Bệnh viện Ung Bướu hiện nay, chúng tôi thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm tái sắp xếp gen ALK trên bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ tại Bệnh viện Ung Bướu TP.HCM trong khoảng thời gian 2019-2020” CÂU HỎI NGHIÊN CỨU “Tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trong ung thư phổi không tế bào nhỏ ở Việt Nam c tương ứng với thế giới?” và “C mối liên quan giữa tái sắp xếp gen ALK với đặc điểm lâm sàng – bệnh học trên bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ không?” MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Xác định tỷ lệ tái sắp xếp gen ALK trên bệnh nhân UTPKTBN bằng nhuộm HMMD với kháng thể ALK(D5F3). Khảo sát mối liên quan của các đặc điểm lâm sàng và mô bệnh học trên bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ với sự biểu hiện tái sắp xếp gen ALK.

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Đặc điểm dịch tễ của ung thƣ phổi Ung thư phổi là một trong những loại ung thư phổ biến nhất trên thế giới. Theo thống kê của Hiệp hội nghiên cứu ung thư quốc tế, năm 2018 c đến 1,8 triệu người chết do ung thư phổi trong tổng số 9,6 triệu người chết do ung thư [88] (Hình 1 1) Đây vẫn là ung thư phổ biến nhất ở nam giới trên toàn cầu (chiếm 14,5% tổng số). Tỷ lệ mắc cao nhất là ở Trung Âu và Đông Âu (53,3/100 000 người) và Đông Á (50,4/100 000 người). Tỷ lệ mắc thấp nhất là ở Trung Phi và Tây Phi (2,0 và 1,7/100 000 người).

Ở phụ nữ, ung thư phổi đứng thứ ba sau ung thư vú và ung thư đại trực tràng (chiếm 8,4% tổng số). Tỷ lệ mắc cao nhất là ở Bắc Mỹ (33,8/100.000 người) và Bắc Âu (23,7/100 000 người), tỷ lệ mắc tương đối cao ở khu vực Đông Á (19,2/100 000 người) và thấp nhất ở Tây Phi và Trung Phi (1,1 và 0,8/100. Hiệp hội Ung thư Hoa Kỳ ước tính trong năm 2017, đã c thêm 225 500 trường hợp mới mắc ung thư phổi chiếm 13% tổng số ca ung thư được phát hiện. Chỉ c 19% trường hợp bị phát hiện ung thư phổi có thể sống thêm quá 5 năm [57].

Tại Việt Nam theo ghi nhận ung thư giai đoạn 2001 - 2004, tỷ lệ mới mắc chuẩn theo tuổi ở nam giới tại Hà Nội là 40,2/100.000 và ở nữ giới là 10,6/100. Giai đoạn 2004 - 2008, tỷ lệ này ở nam là 39,9/100.000 và nữ là 13,2/100. Theo thống kê của TCYTTG năm 2018, ở Việt Nam, có khoảng 164.000 trường hợp mắc mới và có tới 115 000 người tử vong do ung thư với tỉ lệ tử vong 110/100 000 người [87] (Biểu đồ 1.2) Ung thư phổi có tỉ lệ mắc đứng hàng thứ 2 ở nam giới và đứng hàng thứ 3 ở nữ giới nhưng lại có tỷ lệ tử vong cao thứ hai ở cả nam và nữ (sau ung thư gan) Số ca mắc mới ung thư phổi ở nam giới năm 2000 chỉ là 6.905 ca với tỉ lệ 29,3/100.000 dân; qua năm 2012, c trên 19 000 trường hợp tử vong do ung thư phổi, chiếm 20,6% tổng số trường hợp tử vong do ung thư (đứng hàng thứ 2 sau ung thư gan), tỷ lệ tử vong ở nam giới là 37,2/100 000 dân, ở nữ giới là 10,9/100.000; đến năm 2018 số ca mắc đã là 23 667 trường hợp (14,4% tổng số. ca ung thư) và tăng tỉ lệ lên 35,1/100.

Dự báo, đến năm 2020, số trường hợp mắc mới có thể lên tới 23.000 ở nam giới và hơn 34 000 ở cả hai giới [24]. Cũng theo TCYTTG, Việt Nam nằm ở nh m nước có tần suất mắc ung thư phổi cao thuộc hàng thứ hai trên thế giới, với tỉ lệ mắc ở nam giới là 25,5 – 41,5/100.000 dân và ở nữ giới là 7,3 – 13,6/100. Trong khi đ ở Mỹ giai đoạn 2012 – 2016, độ tuổi thường gặp ung thư là 50 – 85 TỶ LỆ MẮC MỚI TỶ LỆ TỬ VONG Phổi 11% Phổi 18% Vú 12% Khác 43% Dạ dày 8% Khác Đại trực 54% tràng Gan 10% 8% Vú [TÊN THỂ Tiền liệt 7% LOẠI] tuyến Dạ dày 7% Tuỵ [PHẦN Đại tràng 6% 5% TRĂM] 6% Biểu đồ 1.1 Tỷ lệ mắc mới và tỷ lệ tử vong của các loại ung thƣ trên thế giới năm 2018 “Nguồn: GLOBOCAN, 2018” [88] tuổi và nhóm tuổi có tỷ lệ cao nhất là 60 – 84 tuổi [20]. Tỷ lệ mắc mới của các loại ung thư phổi c xu hướng thay đổi từ giai đoạn 1977 – 1981 qua giai đoạn 2006 – 2010: tỷ lệ carcinôm tuyến c xu hướng tăng lên từ dưới 30% tổng số ca mắc lên trên 40%, trong khi carcinôm tế bào gai giảm từ 32% xuống 20%, carcinôm tế bào nhỏ từ 17% xuống 13%, carcinôm tế bào lớn từ 8% xuống 2%, nhóm carcinôm không đặc hiệu tăng từ 12% lên 23% trong giai đoạn 2001 – 2005 nhưng sau đ lại giảm xuống 18% [78].

Sự thay đổi này một phần là do sự tiến bộ trong việc xác định chính xác loại mô học bằng các xét nghiệm chuyên sâu hơn như sử dụng HMMD với các dấu ấn của biểu mô tuyến (TTF-1,. NapsinA, mucin) và biểu mô gai (CK5/6, p40, p63) Điều này là một trong những. nguyên nhân dẫn đến ung thư tế bào lớn c xu hướng giảm tỷ lệ mắc mới hiện nay. TỶ LỆ MẮC MỚI TỶ LỆ TỬ VONG Gan 16% Gan 22% Khác 37% Khác Phổi 45% 14% Phổi 18% Dạ dày [TÊN THỂ 11% LOẠI] Bệnh [PHẦN Vú bạch cầu Vú Dạ dày TRĂM] 9% 4% 6% 13% Biểu đồ 1.2 Tỷ lệ mắc mới và tỷ lệ tử vong của các loại ung thư tại Việt Nam năm 2018 “Nguồn: GLOBOCAN, 2018” [88] Tổng số ung thư Carcinôm tế Carcinôm tế Carcinôm Carcinôm tế Carcinôm các Ung thư không phổi bào gai bào nhỏ tuyến bào lớn nh m đặc hiệu phân loại khác Tỷ lệ trên 100 000 người - năm Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Hình 1.1 Xu hướng tỷ lệ mắc mới ung thư phổi theo phân loại mô học và giới tính trong 9 vùng theo chương trình SEER của Viện Ung thư quốc gia Hoa Kỳ, 1980-2010 “Nguồn: Travis WD, 2015” [78].

Tỷ lệ trên 100 000 người - năm Tất cả Carcinôm tuyến Carcinôm tế bào gai Không đặc hiệu Carcinôm tế bào nhỏ Carcinôm tế bào lớn Carcinôm nh m không đặc hiệu Carcinôm loại khác Carcinôm không tế bào nhỏ Không đặc hiệu Tân sinh ác tính không đặc hiệu Năm chẩn đoán Năm chẩn đoán Hình 1.2 Xu hướng tỷ lệ mắc mới ung thư phổi theo phân loại mô học trong 9 vùng theo chương trình SEER của Viện Ung thư quốc gia Hoa Kỳ, 1980-2010 “Nguồn: Travis WD, 2015” [78] 1.2 Phân loại ung thƣ phổi Ung thư phổi được phân loại dựa trên kết quả xét nghiệm giải phẫu bệnh.