Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm thực vật thành phần hóa học tác dụng cải thiện trí nhớ trên mô hình ruồi giấm chuyển gen happ của loài viễn chí ba sừng polygala karensium kurz thu hái ở sa pa lào c

Luận án tiến sĩ nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và tác dụng cải thiện trí nhớ của loài viễn chí ba sừng Polygala karensium Kurz thu hái ở Sa Pa, Lào Cai.

• Tác giả: Trần Văn Quang
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thượng Dong
• Trường học: Viện Dược liệu
• Chuyên ngành: Dược liệu - Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học, tác dụng cải thiện trí nhớ trên mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP của loài viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz) thu hái ở Sa Pa, Lào Cai
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ THỰC VẬT HỌC CỦA CHI POLYGALA VÀ LOÀI POLYGALA KARENSIUM KURZ
• 1.1.1. Vài nét về thực vật học của chi Polygala trên thế giới và Việt Nam
• 1.1.2. Vài nét về thực vật học loài Polygala karensium Kurz
• 1.2. TỔNG QUAN VỀ THÀNH PHẦN HÓA HỌC CHI POLYGALA VÀ LOÀI POLYGALA KARENSIUM KURZ
• 1.2.1. Thành phần hóa học chi Polygala
• 1.2.2. Thành phần hóa học của loài Polygala karensium Kurz
• 1.3. TỔNG QUAN VỀ TÁC DỤNG CHỐNG SUY GIẢM TRÍ NHỚ CỦA MỘT SỐ LOÀI THUỘC CHI POLYGALA VÀ TÁC DỤNG SINH HỌC CỦA LOÀI POLYGALA KARENSIUM KURZ
• 1.3.1. Vài nét về trí nhớ và hội chứng suy giảm trí nhớ
• 1.3.2. Một số nghiên cứu về tác dụng chống suy giảm trí nhớ của một số loài thuộc chi Polygala
• 1.3.3. Tác dụng sinh học của loài Polygala karensium Kurz
• 1.3.4. Tổng quan về mô hình nghiên cứu tác dụng chống suy giảm trí nhớ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Nguyên liệu nghiên cứu
• 2.1.2. Động vật thí nghiệm
• 2.1.3. Thuốc thử, hoá chất, dung môi, trang thiết bị nghiên cứu
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Phương pháp nghiên cứu thực vật học
• 2.2.2. Phương pháp nghiên cứu hóa học
• 2.2.3. Phương pháp nghiên cứu tác dụng sinh học
• 2.2.4. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.3. ĐỊA ĐIỂM NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM VÀ KẾT QUẢ
• 3.1. THỰC VẬT HỌC
• 3.1.1. Thẩm định tên khoa học của Viễn chí ba sừng
• 3.1.2. Đặc điểm hình thái thực vật
• 3.1.3. Đặc điểm vi học
• 3.2. THÀNH PHẦN HÓA HỌC
• 3.2.1. Kết quả định tính các nhóm hợp chất
• 3.2.2. Chiết xuất và phân lập các hợp chất
• 3.2.3. Xác định cấu trúc hóa học của các hợp chất phân lập từ rễ Viễn chí ba sừng
• 3.3. TÁC DỤNG SINH HỌC
• 3.3.1. Kết quả đánh giá ảnh hưởng của các phân đoạn cao chiết rễ cây Viễn chí ba sừng đối với hành vi di chuyển của ấu trùng ruồi giấm mang gen bệnh Alzheimer hAPP
• 3.3.2. Kết quả đánh giá ảnh hưởng của các phân đoạn cao chiết rễ cây Viễn chí ba sừng đối với hành vi leo trèo của ruồi giấm trưởng thành mang gen bệnh Alzheimer hAPP
• 3.3.3. Kết quả đánh giá khả năng học tập và ghi nhớ mùi của ấu trùng ruồi giấm mang gen bệnh Alzheimer hAPP của các phân đoạn cao chiết
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. VỀ THỰC VẬT HỌC
• 4.1.1. Kết quả định tính
• 4.1.2. Kết quả phân lập và xác định cấu trúc các chất
• 4.2. VỀ TÁC DỤNG SINH HỌC
• 4.2.1. Về sự phù hợp của việc sử dụng mô hình ruồi giấm chuyển gen mang bệnh Alzheimer trong đánh giá tác dụng sinh học của loài Viễn chí ba sừng
• 4.2.2. Về căn cứ lựa chọn mức liều
• 4.2.3. Về kết quả nghiên cứu tác dụng sinh học
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TIẾN SĨ DƯỢC HỌC
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về Polygala Karensium và viễn chí ba sừng

Polygala Karensium, còn được gọi là viễn chí ba sừng, là một loài thực vật thuộc họ Polygalaceae. Loài này phân bố chủ yếu ở các vùng núi cao như Sa Pa, Lào Cai, Việt Nam. Viễn chí ba sừng được sử dụng trong y học cổ truyền để cải thiện trí nhớ và tăng cường sức khỏe. Nghiên cứu này tập trung vào việc khám phá tác dụng của Polygala trong việc hỗ trợ điều trị các vấn đề liên quan đến trí nhớ và nhận thức.

1.1. Đặc điểm thực vật học

Polygala Karensium là cây thảo sống lâu năm, có lá đơn mọc so le và hoa màu trắng hoặc tím. Loài này thường được tìm thấy ở độ cao trên 1000m, đặc biệt là ở Sa Pa. Đặc điểm hình thái và vi học của viễn chí ba sừng đã được nghiên cứu kỹ lưỡng để xác định chính xác loài và phân biệt với các loài khác trong chi Polygala.

1.2. Thành phần hóa học

Các nghiên cứu về thành phần hóa học của Polygala Karensium đã xác định sự hiện diện của các hợp chất saponin, xanthon và oligosaccharide. Những hợp chất này được cho là có tác dụng thảo dược quan trọng, đặc biệt trong việc cải thiện nhận thức và trí nhớ.

II. Tác dụng cải thiện trí nhớ của Polygala Karensium

Nghiên cứu này sử dụng mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP để đánh giá tác dụng cải thiện trí nhớ của viễn chí ba sừng. Kết quả cho thấy các phân đoạn chiết xuất từ rễ cây có khả năng cải thiện hành vi di chuyển và trí nhớ ngắn hạn ở ruồi giấm mang gen bệnh Alzheimer. Điều này mở ra tiềm năng ứng dụng dược liệu tự nhiên trong điều trị các bệnh liên quan đến suy giảm trí nhớ.

2.1. Mô hình nghiên cứu

Mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP được sử dụng để mô phỏng các triệu chứng của bệnh Alzheimer. Các phân đoạn chiết xuất từ Polygala Karensium được đánh giá về khả năng cải thiện hành vi và trí nhớ của ruồi giấm. Kết quả cho thấy sự cải thiện đáng kể trong khả năng di chuyển và ghi nhớ mùi.

2.2. Kết quả và ứng dụng

Các phân đoạn chiết xuất từ viễn chí ba sừng đã chứng minh hiệu quả trong việc cải thiện trí nhớ và hành vi vận động. Điều này không chỉ củng cố vai trò của thảo dược trong y học cổ truyền mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới trong việc phát triển các loại thuốc từ dược liệu tự nhiên.

III. Ý nghĩa và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về Polygala Karensium không chỉ cung cấp cơ sở khoa học cho việc sử dụng viễn chí ba sừng trong y học cổ truyền mà còn mở ra tiềm năng ứng dụng trong y học hiện đại. Các kết quả nghiên cứu về tác dụng cải thiện trí nhớ và nhận thức của loài cây này có thể dẫn đến việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới từ dược liệu tự nhiên.

3.1. Giá trị khoa học

Nghiên cứu này đã làm sáng tỏ tác dụng của Polygala trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh liên quan đến trí nhớ. Đây là một bước tiến quan trọng trong việc kết hợp y học cổ truyền và hiện đại, đồng thời cung cấp dữ liệu khoa học có giá trị cho các nghiên cứu tiếp theo.

3.2. Ứng dụng thực tiễn

Các kết quả nghiên cứu có thể được ứng dụng trong việc phát triển các sản phẩm dược phẩm từ viễn chí ba sừng, đặc biệt là các sản phẩm hỗ trợ cải thiện trí nhớ và nhận thức. Điều này không chỉ mang lại lợi ích cho ngành y học mà còn góp phần bảo tồn và phát triển nguồn dược liệu tự nhiên.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình "Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học, tác dụng cải thiện trí nhớ trên mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP của loài Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz) thu hái ở Sa Pa, Lào Cai" do nghiên cứu sinh Trần Văn Quang thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Thượng Dong và PGS. Phạm Thị Nguyệt Hằng. Luận án thuộc chuyên ngành Dược liệu – Dược học cổ truyền (mã số 972.06), được bảo vệ tại Viện Dược liệu vào năm 2022.

Tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu

Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên dược liệu phong phú trong điều kiện khí hậu nhiệt đới gió mùa. Sự kết hợp giữa y học cổ truyền và y học hiện đại đòi hỏi việc làm sáng tỏ cơ sở khoa học về thực vật học, thành phần hóa học và cơ chế tác dụng sinh học của các cây thuốc dân gian. Cây Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz, họ Polygalaceae) từ lâu đã được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian tại Trung Quốc và Việt Nam (đặc biệt là vùng đồng bào dân tộc thiểu số tại Sa Pa, Lào Cai) để làm thuốc bổ tăng cường sinh lực, bổ khí huyết, chữa đau nhức xương khớp và hỗ trợ cải thiện trí nhớ cho người cao tuổi hoặc người ốm lâu ngày.

Mặc dù có lịch sử sử dụng lâu đời, các nghiên cứu chuyên sâu về thực vật học, thành phần hóa học và đặc biệt là tác dụng dược lý chống suy giảm trí nhớ của loài Polygala karensium Kurz còn rất hạn chế, chưa từng có công trình nào đánh giá tác dụng cải thiện trí nhớ của loài này trên mô hình động vật chuyển gen bệnh Alzheimer (Drosophila melanogaster mang gen hAPP) được công bố. Xuất phát từ thực tế đó, luận án được thực hiện nhằm cung cấp dữ liệu khoa học toàn diện, giải thích công dụng cổ truyền và định hướng phát triển nguồn dược liệu này.

Mục tiêu nghiên cứu

Luận án xác định 3 mục tiêu cụ thể:

1. Xác định được đặc điểm thực vật và thẩm định tên khoa học của loài Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz).
2. Xác định được thành phần hóa học từ bộ phận rễ của cây Viễn chí ba sừng.
3. Đánh giá được tác dụng dược lý về khả năng cải thiện trí nhớ ngắn hạn và hành vi vận động trên mô hình ruồi giấm chuyển gen bệnh Alzheimer của rễ cây Viễn chí ba sừng.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

• Đối tượng nghiên cứu thực vật và hóa học: Mẫu cây và rễ loài Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz, tên đồng danh: Polygala tricornis Gagnep.), thu hái tại vùng núi thị trấn Sa Pa, tỉnh Lào Cai (độ cao trên 1000 m) trong năm 2015. Tiêu bản mẫu được lưu giữ tại Viện Dược liệu với mã số NIMM-20123. Bộ phận dùng nghiên cứu hóa học và dược lý là vỏ rễ phơi khô (chế biến từ 25 kg rễ tươi thu được 4 kg vỏ rễ khô).
• Đối tượng thử nghiệm sinh học: Hai dòng ruồi giấm (Drosophila melanogaster):
  • Nhóm chứng sinh lý: Dòng ruồi Elav-GFP (Elavae), biểu hiện kiểu hình mắt đỏ mang gen GAL4 trên nhiễm sắc thể thứ 3.
  • Nhóm bệnh lý: Dòng ruồi chuyển gen UAS-Gal4>hAPP (mã số 64385) mang gen biểu hiện protein tiền thân amyloid ở người (hAPP) gây bệnh lý tương tự Alzheimer. Nguồn động vật do Giáo sư Masamitsu Yamaguchi (Viện Công nghệ Kyoto, Đại học Kyoto, Nhật Bản) cung cấp.
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu thu mẫu thực địa tại Sa Pa (Lào Cai) từ năm 2015; các thực nghiệm hóa học, thực vật và sinh học được thực hiện tại Viện Dược liệu, Viện Đào tạo Dược – Học viện Quân y, Trường Đại học Dược Hà Nội và Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan nghiên cứu thực vật và phân loại học

Chi Polygala L. thuộc họ Viễn chí (Polygalaceae) được Carl Linnaeus xác lập năm 1753. Chi này có quy mô lớn với khoảng 500 đến 725 loài (theo Paiva J.A. và Cronquist), trong đó cơ sở dữ liệu The Plant List ghi nhận 1554 tên gọi với 654 loài được chấp nhận chính thức. Tại Việt Nam:

• F. Gagnepain (1909) trong Flore Générale de L’Indo-Chine ghi nhận 8 loài và thứ thuộc chi Polygala tại Việt Nam nhưng chưa mô tả Polygala karensium Kurz.
• Phạm Hoàng Hộ (2000) trong Cây cỏ Việt Nam ghi nhận 26 loài, trong đó tách riêng hai loài độc lập là Kích nhũ trắng (Polygala karensium Kurz) và Kích nhũ ba sừng (Polygala tricornis Gagnep.).
• Nguyễn Tiến Bân (2003) trong Danh mục các loài thực vật Việt Nam (tập 2) liệt kê 24 loài và 4 thứ, vẫn duy trì việc phân tách hai tên loài trên.
• Chen S.K. và cộng sự (2008) trong Flora of China (Tập 11) đã xác định lại danh pháp thực vật, xác định Polygala tricornis Gagnep. là tên đồng danh (synonym) của loài gốc Polygala karensium Kurz (với thứ Polygala karensium Kurz var. karensium và P. karensium var. congesta).

Tổng quan về thành phần hóa học chi Polygala và loài P. karensium

Các công trình quốc tế đã phân lập hơn 450 hợp chất từ chi Polygala, tập trung chủ yếu vào 3 nhóm chuyển hóa thứ cấp chính:

1. Saponin triterpenoid: Khoảng 123 saponin đã được xác định, phần lớn mang khung aglycon dạng olean (như các polygalasaponin I–L, E–H, G, J, V phân lập từ P. japonica, P. tenuifolia; các onjisaponin A–Z từ P. tenuifolia; senegasaponin từ P. senega) và một số ít mang khung ursan (như sibiricasaponin A–D từ P. sibirica do Song và cộng sự phân lập).
2. Xanthon: Ghi nhận 94 hợp chất xanthon, bao gồm các cấu trúc xanthon tự do hoặc glycosid mang khung cơ bản (như polygalaxanthon III–XI, onjixanthon I–II) và các xanthon đặc biệt gắn vòng dihydrobenzofuran như glomexanthon A–C từ P. glomerata, sibiricaxanthon A–B từ P. sibirica.
3. Oligosaccharid, sucrose este và các dẫn xuất khác: Các hợp chất glycosid sucrose gắn gốc acyl (feruloyl, sinapoyl, 3,4,5-trimethoxycinnamoyl) như tenuifolisid A–C, sibiricose, glomeratose. Ngoài ra còn có flavonoid (rutin, quercetin, kaempferol), dẫn xuất coumarin, phenolic acid (acid sinapic, acid protocatechuic) và benzophenon glycosid (telephenon, tenuiphenon).

Đối với loài Polygala karensium Kurz, các nghiên cứu trước đây đã phân lập được khoảng 45 hợp chất:

• Jun Li và cộng sự (2005) phân lập 5 xanthon glycosid (tricornosid B–F), polygalaxanthon V; 12 oligosaccharid (tricornose A–L), 8 sucrose este và benzophenon O-glycosid mới (tricornosid A).
• Dao và cộng sự (2010) phân lập 10 dẫn xuất xanthon tự do từ rễ cây.
• Jun Li và cộng sự (2012) phân lập các dẫn xuất pyrrolidin carboxylat mới và dẫn xuất (5-formylfuran-2-yl) methyl-4-hydroxy-2-methylenbutanoat (FMHM), acid sinapic, aralia cerebrosid và 5-hydroxymethylfurfural.

Tổng quan về tác dụng sinh học và cải thiện trí nhớ

Nghiên cứu của Liu W.B. (2005) chỉ ra rằng hơn 50% trong số 75 cổ phương cải thiện trí nhớ của y học cổ truyền Trung Quốc chứa thành phần rễ các loài thuộc chi Polygala. Các nghiên cứu của Lee và cs (2004), Xu X.H. và cs (2009), Ikeya Y. và cs (2004), Zhang và cs (2008), Jia H. và cs (2009, 2019) đã chứng minh hoạt tính của cao chiết P. tenuifolia, P. japonica cùng các hoạt chất đơn lập (như Tenuifolin, Tenuigenin, Polygalasaponin XXXII, acid sinapic, 3,6'-disinapoylsucrose) trong việc ức chế giải phóng glutamate, ức chế enzyme BACE1, giảm tích tụ mảng lắng đọng amyloid beta (Aβ), chống oxy hóa và cải thiện suy giảm nhận thức trên mô hình chuột. Cao chiết chuẩn hóa BT-11 từ P. tenuifolia cũng được chứng minh có hiệu quả cải thiện chức năng nhận thức trên lâm sàng.

Đối với loài Polygala karensium Kurz:

• Dao và cs (2012) chứng minh 5 hợp chất xanthon có khả năng ức chế neuraminidase của virus cúm H1N1, H9N2 với IC50 từ 9,33 đến 28,42 µg/ml.
• Jun Li và cs (2012) ghi nhận hai hợp chất pyrrolidin và FMHM ức chế tạo thành NO trên tế bào microglia BV2 kích thích bởi LPS với IC50 lần lượt là 14,1 µM và 1,77 µM.
• Zeng K.W. và cs (2012) chứng minh hợp chất FMHM ức chế enzym aldose reductase (AR), giảm sự biểu hiện các cytokin viêm (NO, PGE2, TNF-α, IL-6, IL-1β) thông qua ức chế con đường tín hiệu NF-κB và MAPK.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết

Mặc dù các loài cùng chi Polygala đã được nghiên cứu sâu rộng, loài Polygala karensium Kurz phân bố tại Việt Nam vẫn chưa được khảo sát đầy đủ về đặc điểm giải phẫu vi học và tiêu chuẩn hóa thực vật. Đồng thời, cấu trúc thành phần hóa học của mẫu thu hái tại Sa Pa chưa được đối chiếu toàn diện, và hoàn toàn chưa có công bố nào đánh giá tác dụng cải thiện trí nhớ, hành vi vận động của các phân đoạn cao chiết từ rễ cây này trên mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp phương pháp nghiên cứu thực nghiệm dược học, bao gồm thực vật học hình thái - vi học, hóa thực vật (chiết xuất, sắc ký, phổ nghiệm) và dược lý học thần kinh thực nghiệm trên mô hình di truyền ruồi giấm.

Mẫu rễ Viễn chí ba sừng (Sa Pa, Lào Cai)

Phương pháp nghiên cứu thực vật học

• Thẩm định tên khoa học: So sánh đặc điểm hình thái cơ quan sinh dưỡng và cơ quan sinh sản với các bản mô tả trong Thực vật chí (Flora of China, Flore Générale de L’Indo-Chine, Cây cỏ Việt Nam).
• Phương pháp vi học: Cắt vi phẫu tươi các bộ phận rễ, thân, lá; tẩy bằng dung dịch Javel hoặc Cloramin B; nhuộm kép bằng dung dịch đỏ carmin và xanh methylen; quan sát dưới kính hiển vi quang học để mô tả đặc điểm giải phẫu. Khảo sát đặc điểm bột dược liệu rễ phơi khô theo hướng dẫn của Dược điển Việt Nam V.

Phương pháp nghiên cứu hóa học

• Chiết xuất và phân đoạn: Bột vỏ rễ khô (4 kg) được chiết hồi lưu với ethanol, cô thu hồi dung môi dưới áp suất giảm được cao chiết cồn tổng số (VCE). Phân tán cao VCE vào nước rồi chiết phân bố lỏng - lỏng lần lượt với các dung môi có độ phân cực tăng dần: n-hexan, dichloromethan, ethyl acetat, thu được các phân đoạn tương ứng: VCH, VCD, VCA và cắn phân đoạn nước (VCN).
• Định tính các nhóm chất: Áp dụng các phản ứng hóa học đặc trưng và sắc ký lớp mỏng (TLC) để nhận biết sự có mặt của saponin, xanthon, flavonoid, anthranoid, đường khử, hợp chất phenolic, acid hữu cơ, sterol.
• Phân lập hợp chất: Sử dụng phương pháp sắc ký cột (CC) trên pha tĩnh silica gel pha thường (silica gel 60, kích thước hạt 0,040–0,063 mm), sắc ký cột rây phân tử Sephadex LH-20, và sắc ký lớp mỏng điều chế.
• Xác định cấu trúc hóa học: Kết hợp các phương pháp quang phổ hiện đại:
  • Phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D: $^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT ($90^\circ, 135^\circ$), HSQC, HMBC.
  • Phổ khối lượng ion hóa phun điện tử độ phân giải cao (HR-ESI-MS) và ESI-MS.
  • So sánh đối chiếu với các dữ liệu phổ chuẩn đã công bố trong tài liệu tham khảo.

Phương pháp nghiên cứu tác dụng sinh học trên mô hình ruồi giấm

• Dòng sinh vật thử nghiệm: Ruồi giấm Drosophila melanogaster mang gen UAS-Gal4>hAPP (dòng 64385 - biểu hiện bệnh Alzheimer do sản sinh protein tiền chất amyloid của người) và dòng đối chứng Elav-GFP.
• Quy trình nuôi dưỡng: Môi trường thức ăn cơ sở gồm 5% cao nấm men, 5% đường, 1% agar, 3% sữa bột, 0,5% acid propionic và 0,4% natri benzoat; duy trì ở $25 \pm 1^\circ\text{C}$, độ ẩm 50%, chu kỳ sáng/tối 12/12 giờ.
• Các thử nghiệm hành vi và trí nhớ:
  1. Thử nghiệm di chuyển của ấu trùng (Crawling assay): Đánh giá vận tốc và quãng đường bò trên đĩa thạch agarose 2% của ấu trùng bậc ba (72–90 giờ tuổi sau khi nở) trong thời gian quy định.
  2. Thử nghiệm hành vi leo trèo (Climbing assay / Negative geotaxis assay): Đánh giá khả năng vận động ngược chiều trọng lực của ruồi giấm trưởng thành ở các mốc 3, 7 và 10 ngày tuổi sau khi sử dụng thức ăn có trộn mẫu thử.
  3. Thử nghiệm trí nhớ và học tập mùi vị (Odor-taste learning assay): Huấn luyện ấu trùng bậc ba liên kết giữa kích thích mùi (1-octanol - OCT hoặc n-amyl acetat - AM) với kích thích thưởng (dung dịch đường fructose 2M) hoặc không thưởng (agar đơn thuần). Sau đó, đánh giá chỉ số lựa chọn và chỉ số học tập/trí nhớ ngắn hạn (Learning Index - LI) của ấu trùng khi được đặt giữa hai luồng mùi.
• Xử lý số liệu: Dữ liệu được tính toán dưới dạng Giá trị trung bình $\pm$ Độ lệch chuẩn (SD) hoặc Sai số chuẩn (SE), xử lý thống kê bằng phép kiểm định t-Student hoặc phân tích phương sai ANOVA để đánh giá mức ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$).

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan

Chương 1 tổng hợp có hệ thống các tài liệu trong và ngoài nước về:

• Phân loại học, phân bố và đặc điểm thực vật của chi Polygala và loài Polygala karensium Kurz trên thế giới và tại Việt Nam.
• Dữ liệu hóa học với 123 saponin, 94 xanthon, 120 oligosaccharid cùng hàng loạt dẫn xuất phenol, flavonoid, coumarin, benzophenon đã được công bố từ chi Polygala; trong đó tổng hợp 45 hợp chất từng được phân lập từ loài P. karensium.
• Cơ sở lý luận về hội chứng suy giảm trí nhớ, bệnh Alzheimer, các đích tác động dược lý (AChE, NMDA, BACE1, Aβ, protein Tau, gốc tự do ROS) và tác dụng sinh học bảo vệ thần kinh của các loài Polygala.
• Tổng quan về ưu thế của mô hình sinh vật ruồi giấm Drosophila melanogaster trong sàng lọc hoạt tính thuốc: bộ gen có hơn 70% tương đồng với gen gây bệnh ở người, vòng đời ngắn (9–10 ngày), dễ nuôi cấy số lượng lớn, không vướng rào cản đạo đức nghiên cứu động vật có vú.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết:

• Quy trình thu thập, xử lý nguyên liệu rễ cây Viễn chí ba sừng tại Sa Pa (thu hái năm 2015, mã mẫu NIMM-20123).
• Chi tiết các hóa chất, dung môi phân tích, thuốc thử vi học (Cloramin B, đỏ carmin, xanh methylen) và thiết bị phân tích phổ (NMR, MS).
• Phương pháp điều chế các mẫu thử nghiệm hóa học và sinh học: cao chiết cồn toàn phần (VCE), các phân đoạn n-hexan (VCH), dichloromethan (VCD), ethyl acetat (VCA) và cắn nước (VCN). Riêng phân đoạn VCD bị loại khỏi thử nghiệm dược lý in vivo do ức chế khả năng sinh sản của thế hệ ruồi F1.
• Quy trình chuẩn hóa các thử nghiệm sinh học trên ruồi giấm: Crawling assay, Climbing assay và Odor-taste learning assay.

Chương 3: Thực nghiệm và kết quả

Chương 3 trình bày các kết quả thực nghiệm đạt được:

1. Kết quả thực vật học

• Thẩm định chính xác mẫu nghiên cứu là loài Polygala karensium Kurz (tên đồng danh Polygala tricornis Gagnep.), thuộc họ Viễn chí (Polygalaceae).
• Mô tả chi tiết hình thái cây: cây bụi cao 0,5–2 m, cành non có lông tơ sau nhẵn; lá đơn mọc so le, phiến lá dạng mác hoặc elip, kích thước 7–12 $\times$ 1,5–4 cm; chùm hoa mọc ở ngọn hoặc nách lá dài 4–5 cm, hoa màu trắng pha hồng tím; quả nang hình tim ngược/tứ giác dẹp mang 2 hạt màu đen có lông tơ và mộng hạt nhô ở đỉnh.
• Xác lập đặc điểm vi học: cấu tạo vi phẫu rễ có lớp bần dày gồm nhiều hàng tế bào hình chữ nhật, mô mềm vỏ phát triển chứa nhiều hạt tinh bột và tinh thể calci oxalat hình cầu gai; libe cấp 2 tạo thành từng dải; gỗ cấp 2 chiếm tâm với mạch gỗ phân bố rải rác. Vi phẫu thân và lá thể hiện các đặc trưng của lớp Ngọc lan hai lá mầm. Bột rễ có màu vàng nâu nhạt, đặc trưng bởi mảnh bần, hạt tinh bột hình tròn hoặc bầu dục, mảnh mạch vạch, mạch mạng và các cụm tinh thể calci oxalat hình cầu gai.

Đặc điểm vi học	Bộ phận rễ Viễn chí ba sừng (P. karensium)
Lớp bần	Gồm 5–8 hàng tế bào hình chữ nhật, xếp đồng tâm, vách hóa bần màu nâu
Mô mềm vỏ	Tế bào thành mỏng, chứa nhiều hạt tinh bột đơn/kép và tinh thể calci oxalat hình cầu gai
Hệ thống dẫn (Libe - Gỗ)	Libe cấp 2 xếp thành nón libe; gỗ cấp 2 phát triển mạnh, mạch gỗ kích thước không đều
Tia ruột	Rộng từ 1–3 dãy tế bào, chạy xuyên tâm từ mô mềm vỏ vào vùng gỗ
Đặc điểm bột rễ	Mảnh bần nâu, hạt tinh bột (đường kính 4–12 µm), tinh thể calci oxalat cầu gai, mạch gỗ

2. Kết quả nghiên cứu hóa học

• Định tính sơ bộ xác định sự có mặt của các nhóm hợp chất: saponin, xanthon, oligosaccharid/sucrose este, flavonoid, polyphenol, phytosterol và acid hữu cơ trong rễ cây.
• Bằng các kỹ thuật sắc ký cột kết hợp trên phân đoạn chiết xuất rễ, đã phân lập và xác định cấu trúc của 17 hợp chất tinh khiết (ký hiệu từ VC1 đến VC17) dựa trên phân tích phổ $^1\text{H-NMR}$, $^{13}\text{C-NMR}$, DEPT, HSQC, HMBC và HR-ESI-MS:
  • Nhóm xanthon và dẫn xuất: 1,7-dihydroxy-4-methoxyxanthon, 1,3-dihydroxyxanthon, 1,7-dihydroxyxanthon, 4-methoxy-2,3-methylendioxyxanthon, 1,2-dimethoxy-4-hydroxyxanthon, 1,2,3,5-tetrahydroxyxanthon, 1,3,7-trihydroxyxanthon, 3,6-dihydroxy-1,2-dimethoxyxanthon, 7-hydroxy-1-methoxyxanthon, 3,4-dimethoxy-2-hydroxyxanthon.
  • Nhóm sucrose este và oligosaccharid: sibiricose A6, tenuifolisid C, glomeratose A, 3,6'-di-sinapoylsucrose, 6-O-benzoyl-3'-O-3,4,5-trimethoxycinnamoylsucrose.
  • Nhóm hợp chất phenolic và dẫn xuất khác: acid sinapic, FMHM.

3. Kết quả đánh giá tác dụng sinh học

• Ảnh hưởng trên hành vi vận động của ấu trùng (Crawling assay): Ấu trùng dòng bệnh lý hAPP ở lô đối chứng bệnh có vận tốc di chuyển trung bình suy giảm rõ rệt so với dòng chứng sinh lý Elav-GFP. Khi được nuôi bằng môi trường bổ sung cao cồn tổng (VCE) và các phân đoạn VCA, VCN ở các nồng độ thích hợp, khả năng bò và vận tốc trung bình của ấu trùng hAPP được cải thiện có ý nghĩa thống kê ($p < 0,05$), phục hồi tiệm cận mức của nhóm chứng sinh lý.
• Ảnh hưởng trên hành vi leo trèo của ruồi trưởng thành (Climbing assay): Ruồi dòng hAPP suy giảm khả năng vận động leo trèo nghiêm trọng theo thời gian (đo tại mốc 3, 7 và 10 ngày tuổi). Các lô ruồi được ăn thức ăn bổ sung phân đoạn VCE, VCA và VCN duy trì chỉ số leo trèo cao hơn rõ rệt so với lô chứng bệnh lý cùng ngày tuổi ($p < 0,01$ tại ngày thứ 7 và thứ 10), chứng minh hiệu quả bảo vệ tế bào thần kinh vận động chống lại tác động thoái hóa do gen hAPP.
• Ảnh hưởng trên khả năng học tập và trí nhớ ngắn hạn (Odor-taste learning assay): Ấu trùng dòng hAPP mất khả năng học tập phân biệt mùi liên kết với vị ngọt fructose. Các phân đoạn cao chiết VCE và đặc biệt là phân đoạn VCA (ethyl acetat) làm gia tăng đáng kể chỉ số học tập (Learning Index), khôi phục khả năng ghi nhớ mùi ở ấu trùng bậc ba mang gen bệnh hAPP.

+-----------------------------------------------------------------------------------------+
|                                TÓM TẮT KẾT QUẢ DƯỢC LÝ                                  |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Chỉ tiêu thử nghiệm      | Kết quả tác dụng của các phân đoạn rễ P. karensium            |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Crawling assay           | VCE, VCA, VCN cải thiện có ý nghĩa quãng đường và vận tốc    |
| (Ấu trùng hAPP)          | di chuyển của ấu trùng bậc ba so với lô bệnh lý (p < 0,05).  |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Climbing assay           | VCE, VCA làm chậm quá trình suy giảm vận động leo trèo ở     |
| (Ruồi trưởng thành hAPP) | các mốc 3, 7 và 10 ngày tuổi so với lô bệnh lý (p < 0,01).   |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+
| Odor-taste learning      | Phân đoạn VCA và VCE cải thiện rõ rệt chỉ số học tập (LI),  |
| (Ấu trùng hAPP)          | phục hồi trí nhớ ngắn hạn liên kết mùi - vị ngọt.            |
+--------------------------+--------------------------------------------------------------+

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 tập trung phân tích:

• Sự thống nhất giữa đặc điểm hình thái, giải phẫu thực vật học của mẫu Sa Pa với mô tả của Polygala karensium Kurz trong Flora of China (2008), khẳng định tính đúng đắn của việc phân loại danh pháp đồng danh giữa P. karensium và P. tricornis.
• Mối liên hệ về cấu trúc hóa học giữa 17 hợp chất phân lập được với các nhóm chất đặc trưng của chi Polygala. Các hợp chất xanthon và sucrose este chứa gốc sinapoyl, benzoyl và trimethoxycinnamoyl là các nhóm hoạt chất chính quyết định tác dụng sinh học.
• Tính ưu việt và độ tin cậy của mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP trong nghiên cứu sa sút trí tuệ kiểu Alzheimer.
• Cơ chế tác dụng cải thiện hành vi vận động và trí nhớ: Sự hiện diện của các xanthon chống oxy hóa cùng các sucrose este (như 3,6'-disinapoylsucrose, tenuifolisid C) và acid sinapic trong phân đoạn VCA đóng vai trò then chốt giúp ức chế tổn thương thoái hóa thần kinh, giảm thiểu độc tính của chuỗi peptid Aβ hình thành từ gen hAPP.
• Lý giải việc loại bỏ phân đoạn VCD do phát hiện độc tính ức chế sinh sản trên thế hệ F1, khẳng định tính cẩn trọng trong nghiên cứu dược lý sàng lọc.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt khoa học và lý luận

1. Cung cấp bộ dữ liệu hoàn chỉnh, có hệ thống về đặc điểm hình thái thực vật, đặc điểm vi phẫu (rễ, thân, lá) và đặc điểm vi học bột rễ của loài Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz) thu hái tại Sa Pa, Lào Cai. Kết quả này góp phần thẩm định chính xác tên khoa học và củng cố cơ sở dữ liệu phân loại học thực vật cho chi Polygala tại Việt Nam.
2. Từ rễ cây Viễn chí ba sừng thu hái tại Sa Pa, đã phân lập và xác định cấu trúc hóa học của 17 hợp chất tinh khiết (VC1–VC17) thuộc các nhóm xanthon, oligosaccharid/sucrose este, phenylpropanoid và dẫn xuất furan.
3. Lần đầu tiên tại Việt Nam và trên thế giới, chứng minh tác dụng dược lý của cao chiết cồn toàn phần (VCE) cùng các phân đoạn chiết (VCA, VCN) từ rễ cây Viễn chí ba sừng trong việc cải thiện khả năng vận động (trên ấu trùng và ruồi trưởng thành) và phục hồi khả năng học tập, trí nhớ ngắn hạn trên mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP mô phỏng bệnh Alzheimer.

Kiến nghị và đề xuất

• Đề xuất tiếp tục nghiên cứu tinh chế và thử nghiệm tác dụng cải thiện trí nhớ, bảo vệ thần kinh của từng hợp chất tinh khiết đơn lập (đặc biệt là nhóm xanthon và sucrose este phân lập từ phân đoạn ethyl acetat VCA) trên các mô hình tế bào thần kinh và động vật bậc cao (chuột nhắt, chuột cống chuyển gen).
• Đề xuất ứng dụng các đặc điểm vi học và thành phần hóa học đã xác định để xây dựng tiêu chuẩn cơ sở kiểm nghiệm chất lượng dược liệu Viễn chí ba sừng, tránh nhầm lẫn với các loài Viễn chí khác trên thị trường.
• Khuyến nghị khoanh vùng bảo tồn, nhân giống và khai thác bền vững nguồn gen cây thuốc Viễn chí ba sừng tại vùng núi cao Sa Pa (Lào Cai).

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án mới dừng lại ở việc đánh giá tác dụng sinh học trên mô hình in vivo ruồi giấm chuyển gen (Drosophila melanogaster hAPP) đối với các phân đoạn cao chiết thô (VCE, VCA, VCN), chưa tiến hành thử nghiệm hoạt tính trên từng hợp chất đơn lẻ trong số 17 chất đã phân lập. Phân đoạn dichloromethan (VCD) thể hiện độc tính ức chế sinh sản trên thế hệ F1 của ruồi giấm nên chưa được đánh giá sâu hơn về mặt độc tính học chi tiết.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng khảo sát hoạt tính dược lý trên mô hình động vật có vú (gây suy giảm trí nhớ bằng scopolamin hoặc chuột chuyển gen amyloid/Tau); làm sáng tỏ cơ chế phân tử tác động lên enzym BACE1, nồng độ protein Aβ40/42, acetylcholinesterase và các chuỗi tín hiệu apoptosis trong mô não.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao cho:

• Nghiên cứu sinh và học viên chuyên ngành Dược liệu - Dược học cổ truyền: Tham khảo phương pháp tiếp cận toàn diện từ thẩm định thực vật học, kỹ thuật phân lập hợp chất tự nhiên bằng sắc ký nhiều bậc đến xác định cấu trúc bằng hệ thống phổ 1D/2D-NMR và MS.
• Các nhà nghiên cứu Dược lý và Công nghệ sinh học: Cung cấp quy trình chi tiết thiết lập và vận hành các mô hình thử nghiệm hành vi vận động (Crawling, Climbing assay) và trí nhớ mùi vị (Odor-taste learning assay) trên sinh vật mô hình ruồi giấm chuyển gen (Drosophila melanogaster), một hướng sàng lọc thuốc sinh học hiệu quả và kinh tế.
• Cơ quan quản lý và kiểm nghiệm dược liệu: Cung cấp các tiêu chí vi phẫu, đặc điểm bột dược liệu và thành phần hóa thực vật đặc trưng phục vụ xây dựng chuyên luận tiêu chuẩn chất lượng cho rễ cây Viễn chí ba sừng.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Tên khoa học chính thức và các tên đồng danh của loài Viễn chí ba sừng trong luận án là gì?

Tên khoa học chính thức của loài là Polygala karensium Kurz, thuộc họ Viễn chí (Polygalaceae). Theo các tài liệu phân loại học trước năm 2008 tại Việt Nam (như của Phạm Hoàng Hộ và Nguyễn Tiến Bân), loài này từng bị phân tách riêng với loài Polygala tricornis Gagnep. Tuy nhiên, theo Thực vật chí Trung Quốc (Flora of China, Chen S.K. và cs, 2008) và kết quả thẩm định của luận án, Polygala tricornis Gagnep. được xác định là tên đồng danh (synonym) của Polygala karensium Kurz.

2. Bộ phận dùng và quy trình điều chế mẫu nghiên cứu hóa học của luận án được thực hiện như thế nào?

Bộ phận nghiên cứu là vỏ rễ cây Viễn chí ba sừng được rút lõi, phơi khô (thu hái tại Sa Pa, từ 25 kg rễ tươi thu được 4 kg vỏ rễ khô). Mẫu khô được chiết hồi lưu với ethanol thu cao tổng VCE, sau đó chiết phân bố lỏng - lỏng phân đoạn lần lượt với n-hexan (thu phân đoạn VCH), dichloromethan (VCD), ethyl acetat (VCA) và cắn nước (VCN).

3. Vì sao phân đoạn dichloromethan (VCD) không được đưa vào thử nghiệm dược lý trên ruồi giấm?

Trong quá trình thử nghiệm thăm dò ban đầu, phân đoạn dichloromethan (VCD) thể hiện tác dụng gây độc và ức chế khả năng sinh sản của thế hệ ruồi F1, do đó nhóm nghiên cứu đã loại bỏ phân đoạn này khỏi các thử nghiệm hành vi và trí nhớ in vivo tiếp theo nhằm đảm bảo độ tin cậy của mô hình.

4. Luận án đã sử dụng những thử nghiệm dược lý nào trên ruồi giấm để chứng minh tác dụng cải thiện trí nhớ và vận động?

Luận án sử dụng 3 thử nghiệm hành vi chuẩn hóa:

1. Crawling assay: Đánh giá khả năng di chuyển và vận tốc bò của ấu trùng bậc ba (72–90 giờ sau nở) mang gen hAPP.
2. Climbing assay: Đánh giá khả năng leo trèo vận động ngược chiều trọng lực của ruồi giấm trưởng thành hAPP tại các mốc 3, 7 và 10 ngày tuổi.
3. Odor-taste learning assay: Đánh giá khả năng học tập và lưu giữ trí nhớ ngắn hạn phân biệt mùi (n-amyl acetat và 1-octanol) kết hợp vị thưởng ngọt fructose của ấu trùng bậc ba hAPP.

5. Những nhóm hợp chất hóa học chính nào đã được phân lập từ rễ loài Polygala karensium trong luận án?

Luận án đã phân lập và xác định cấu trúc 17 hợp chất (VC1–VC17), bao gồm các hợp chất thuộc nhóm xanthon tự do (như 1,7-dihydroxy-4-methoxyxanthon, 1,3-dihydroxyxanthon, 1,2,3,5-tetrahydroxyxanthon...), các sucrose este/oligosaccharid (như sibiricose A6, tenuifolisid C, glomeratose A, 3,6'-di-sinapoylsucrose...) và dẫn xuất phenolic (acid sinapic, FMHM).

---

Kết luận

Luận án của tác giả Trần Văn Quang là công trình khoa học thực nghiệm hoàn chỉnh về loài Viễn chí ba sừng (Polygala karensium Kurz) thu hái tại Sa Pa, Lào Cai. Tác giả đã xác định chính xác đặc điểm hình thái, giải phẫu vi học, phân lập và cấu trúc hóa học của 17 hợp chất từ rễ cây. Đồng thời, nghiên cứu đã chứng minh các phân đoạn chiết xuất (đặc biệt là phân đoạn ethyl acetat VCA và cao cồn VCE) có tác dụng phục hồi hành vi vận động và cải thiện khả năng học tập, trí nhớ ngắn hạn trên mô hình ruồi giấm chuyển gen hAPP gây bệnh Alzheimer. Kết quả này cung cấp luận cứ khoa học vững chắc giải thích công dụng cổ truyền và mở ra hướng phát triển nguồn dược liệu tiềm năng điều trị suy giảm nhận thức tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. TỔNG QUAN VỀ THỰC VẬT HỌC CỦA CHI POLYGALA VÀ LOÀI POLYGALA KARENSIUM KURZ 1.Vài nét về thực vật học của chi Polygala trên thế giới và Việt Nam Trên thế giới Chi Polygala: Chi Polygala (chi Viễn chí) thuộc họ Polygalaceae (họ Viễn chí) được Carl Linaeus xác lập từ năm 1753 [4]. Polygala là chi lớn nhất trong họ Polygalaceae. Theo hệ thống phân loại của A.

Jakhtajan thì họ Polygalaceae nằm trong bộ Đậu (Fabales), phân lớp Hoa hồng (Rosidae), lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) hay là lớp Hai lá mầm (Dicotyledone), của ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) hay là ngành Thực vật hạt kín (Angiospermae) trong giới Thực vật (Plantae) [4], [5]. Đặc điểm thực vật của chi Polygala Theo các tài liệu [1], [5] đặc điểm chi Polygala được mô tả như sau: Cây thảo hàng năm hoặc cây bụi, hiếm khi cây leo. Lá đơn, mọc so le, hiếm khi đối nhau hoặc vòng xoắn, có cuống lá; phiến lá mỏng, mép lá nguyên, có lông hoặc không. Chùm hoa tận cùng, mọc trong hoặc ngoài nách lá.

Hoa lưỡng tính, đối xứng 2 bên, có 1 - 3 lá bắc, có lá bắc con. Đài 5, không đều, xếp thành 2 vòng; vòng ngoài cùng là 3 lá đài nhỏ, vòng trong là 2 lá đài lớn hình cánh hoa. Tràng 3, hàn liền phần dưới, màu trắng/vàng hoặc tím đỏ, hình thuyền hoặc hình mũ bao quanh lấy các nhị. Nhị 8; chỉ nhị dính nhau tạo thành bao hình lòng máng, hở phía trên; bao phấn đính gốc, gồm 1 - 2 ô phấn, nứt dọc hoặc nứt lỗ.

Có hoặc không có đĩa tuyến mật. Bầu 2 ô, mỗi ô mang 1 dãy noãn đảo hoặc cong, 1 - 2 núm nhụy. Quả nang, tự mở, thường có cánh. Hạt 2, thường màu đen, hình trứng hoặc hình nêm, có hoặc không có lông, có mộng hạt.

Về số loài thuộc chi Polygala trên thế giới: Hiện chưa có thống kê đầy đủ về số loài thuộc chi Polygala. Theo hệ thống Cronquist, họ Polygalaceae được đặt trong một bộ riêng của chính nó với tên gọi Polygalales với ghi nhận số loài thuộc chi thực vật này có khoảng 500 loài [6].k; Ma Haiying; John A. Theo Paiva JA ghi nhận có khoảng 725 loài thuộc chi Polygala [7]. Trang chuyên khảo về thực vật The Plant List công bố có 3 khoảng 1554 loài được xếp vào chi Polygala.

Trong đó có 654 loài được chấp nhận tên khoa học, 251 loài có tên đồng danh. Số loài tên chưa được chấp nhận còn nhiều. Như vậy, có thể thấy, chi Polygala là một chi thực vật lớn nhất của họ Viễn chí (Polygalacea) với số lượng loài lớn trên thế giới. Phân bố chi Polygala trên thế giới Phân bố rộng rãi gần như khắp thế giới, ngoại trừ vùng ven Bắc cực, Nam Cực và New Zealand.

Có khoảng 137 loài Polygala ở Mexico, Trung Mỹ và Bắc Ấn Độ. Ở Châu Á, phân bố các loài Polygala cũng đa dạng và không đều giữa các quốc gia, có nước có nhiều loài như Trung Quốc có khoảng 44 loài, với 21 loài đặc hữu; có nước chỉ có 6 loài như Đài Loan [1],[9],[10],[11],[12]. Ở Việt Nam Ở Việt Nam, người đầu tiên nghiên cứu phân loại họ Viễn chí – Polygalaceae là nhà thực vật học người Pháp F. Trong Fascicule 3 thuộc Flore Générale de L’Indo – Chine [13], theo Jame Premier chi Polygala ở toàn Đông Dương có 10 loài, trong đó ở Việt Nam ghi nhận 8 loài và thứ sau: Polygala cardiocarpa Kurz: Biên Hoà.

tonkinensis Chodat: Ba Vì, Ninh Bình. japonica Houtt: Ninh Bình. brachystachya DC: Ninh Bình. glometara Lour: Bắc Bộ, Nam Bộ.

laotica Gagnep: Bắc Bộ. macrostachya Gagnep: Ninh Bình. Như vậy, trong công bố [13] của Gagnepain F., khi đó chưa ghi nhận được loài Polygala karensium Kurz hay Polyaga tricornis Gagnep. Người thứ hai nghiên cứu thực vật họ Polygalaceae là Phạm Hoàng Hộ.

Năm 2000, trong quyển II bộ “Cây cỏ Việt Nam”, ông mô tả tóm tắt ở Việt Nam có 26 loài thuộc chi Polygala. Lưu ý rằng, ngoài 8 loài do Gagnepain F. công bố trước đây, Phạm Hoàng Hộ đã bổ sung 18 loài nữa; trong đó có loài Kích nhũ trắng (Polygala karensium Kurz) có hoa màu trắng, phân bố ở vùng cao 1500m ở tỉnh Phú Khánh cũ, và loài Kích nhũ ba sừng (Polygala tricornis Gagnep.) có hoa hồng hay trắng, phân bố ở vùng núi cao Sapa, Lào Cai, Tam Đảo, Vĩnh Phú, Đà Lạt, Lâm Đồng [2]. 4 Đến năm 2003, khi tổng hợp và rà soát lại các loài, để biên soạn “Danh mục các loài thực vật Việt Nam” tập 2, đối với họ Polygalaceae, Nguyễn Tiến Bân đã liệt kê ở Việt Nam thuộc chi Polygala có 24 loài và 4 thứ.

Tương tự như Phạm Hoàng Hộ (2000), Nguyễn Tiến Bân vẫn ghi nhận Polygala karensium Kurz và Polygala tricornis Gagnep là 2 loài độc lập khác nhau [3]. Như vậy xét về mặt thời gian, sau năm 2008, theo quan điểm hầu hết các nhà thực vật trên thế giới đều cho rằng loài Kích nhũ ba sừng (Polygala tricornis Gagnep. Gagnepain xác định vào năm 1909 chỉ là đồng danh của loài Kích nhũ trắng (Polygala karensium Kurz). Hai công trình về chi Polygala/ họ Polygalaceae của Phạm Hoàng Hộ (2000) [2] và của Nguyễn Tiến Bân (2003) [3] với quan điểm cho rằng 2 loài Polygala karensium Kurz và Polygala tricornis Gagnep.

là 2 loài độc lập khác nhau đều xuất bản trước “Flora of China”, Vol. Lưu ý rằng, tập thể tác giả biên soạn họ Polygalaceae trong Thực vật chí Trung Quốc, tập 11 bao gồm các nhà khoa học Trung Quốc và Mỹ. Do biên soạn sau, các tác giả này đã thu thập được các thông tin mới, nên ghi nhận loài Polygala karensium Kurz có một số đồng danh, trong đó có loài Polygala tricornis Gagnep. Phân bố của các loài thuộc chi Polygala ở Việt Nam Tra cứu các tài liệu, Đỗ Tất Lợi [8] mô tả có 7 loài Polygala ở Việt Nam, Võ Văn Chi [14] mô tả có 13 loài Polygala và Phạm Hoàng Hộ [2] mô tả có 25 loài Polygala ở Việt Nam.

Các tài liệu trên cho rằng, các loài Polygala phân bố ở nhiều vùng trải khắp đất nước từ miền Trung, vùng Tây Nguyên và miền Bắc Việt Nam. Trong đó hai khu vực Sa Pa, Lào Cai và Lâm Đồng với điều kiện riêng biệt về khí hậu được ghi nhận có sự tồn tại nhiều loài Polygala nhất. Khu vực Sa Pa, Lào Cai ghi nhận sự tồn tại của 5 loài P. mariesii và loài P.

Khu vực Lâm Đồng ghi nhận sự tồn tại của 7 loài là P. Phân bố của các loài thuộc chi Polygala ở Việt Nam được các tài liệu [2], [3], [8], [14] ghi nhận cụ thể như sau: Loài P. arvensis phân bố ở các tỉnh Kon Tum, Lâm Đồng, Bình Thuận. ciliata phân bố ở Đồng Nai.

chinensis phân bố ở vùng Ngọc Linh, Lâm Đồng (các huyện Lang Biang, Đơn Dương, Bảo Lộc). crotalarioides phân bố ở vùng rừng ở nhiều địa phương. erioptera phân bố ở các vùng Thừa Thiên Huế, Ninh Thuận, Lâm Đồng. mariesii phân bố ở Vĩnh Phúc (Tam Đảo), Lào Cai (Sa Pa).

paniculata phân Gbố ở Lâm Đồng (Bảo Lộc, Di Linh, Lạc Dương, Đà Lạt). persicariaefolia phân bố ở các tỉnh Lâm Đồng, Kon Tum, Ninh Thuận. sibirica phân bố ở các tỉnh Thái Nguyên, Ninh Bình, Thanh Hóa, Lâm Đồng (Đà Lạt, Bảo Lộc). Vài nét về thực vật học loài Polygala karensium Kurz Loài Polygala karensium Kurz có tên gọi Việt Nam là Viễn chí ba sừng, kích nhũ ba sừng, kích nhũ trắng hay giả ba kích.

Trong số các loài đã biết thuộc chi Polygala, họ Polygalaceae thì Polygala karensium sớm được xác định và công bố bởi nhà thực vật học người Áo – Kurz Wilhelm Sulpiz trên Journal of the Asiatic Society of Bengal, part 2, Nat. Loài Viễn chí P. karensium Kurz này cũng được đề cập trong Flora of Thailand, Vol. Năm 2008, khi xuất bản Flora of China, Vol.

11 bằng tiếng Anh ở Trung Quốc và Mỹ, Chen S.K và Cs(2008) có khẳng định, loài Polygala karensium Kurz ở Trung Quốc có thêm một thứ nữa là Polygala karensium Kurz var. Như vậy, để tương đồng về bậc phân loại, loài gốc (Polygala karensium Kurz) người ta có thể viết là Polygala karensium Kurz var. Cũng trong tài liệu này các tác giả ghi kèm theo nhiều đồng danh của loài Viễn chí (Polygala karensium Kurz). congesta Reder et E.

Về phân loại, loài này thuộc chi Polygala L., họ Viễn chí (Polygalaceae), bộ Đậu (Fabales), phân lớp Hoa hồng (Rosidae), lớp Ngọc lan/lớp Hai lá mầm (Magnoliopsida/Dicotyledones), ngành Ngọc lan/ngành Hạt kín (Magnoliophyta/ Angiospermae), giới Thực vật (Phylla) [1], [5]. Đặc điểm thực vật của loài Polygala karensium Kurz Tài liệu [14] mô tả cây Viễn chí ba sừng Polygala karensium Kurz: cây nhỏ cao đến 1m, nhánh non không lông. Lá có phiến thon, dài 10cm hay hơn, không lông, cuống có lông cứng. Chùm hoa ngắn; hoa trắng hay hồng hồng, cao 15-18mm; lá dài nhỏ, màu hồng, 6 xoan; mồng 2-3 tua; nhị 8; bầu không lông.

Quả nang dẹp, tròn, cao 5,5mm, có cánh; hạt 2. Ra hoa về mùa xuân đến mùa hè. Hình ảnh cây Viễn chí ba sừng Polygala karensium Kurz (ảnh chụp tại Sa Pa, 2015) Trang chuyên khảo về thực vật e.floras và tài liệu [1] mô tả cụ thể cây như sau: Viễn chí ba sừng còn được gọi là “mi hua yuan zhi” (密花远志 , phiên âm : mi hua yuan zhi, âm Hán Việt: mật hoa viễn chí), cây bụi cao 0,5-2 m. Cành non mỏng, có lông tơ, sau nhẵn.

Cuống lá dài 2-2,5 cm, nhẵn hoặc có lông cứng ngắn; phiến lá màu xanh lá, dạng mác hoặc dạng mác hơi elip, hiếm khi hình elip, kích thước 7-12 (-18) × 1,5-4 (-6) cm, có màng hoặc mỏng như giấy, xa trục nhẵn, gần trục có lông cứng ngắn, gân chính hướng về trục, gân bên gồm 6 hoặc 7 cặp nối nhau gần mép lá, gân nhỏ không rõ ràng, gốc lá nhọn, hiếm khi tròn, mép lá nguyên, đôi khi hơi gợn sóng, đỉnh lá nhọn. Chùm hoa mọc đầu hoặc nách, 4-5 cm, 10 cm khi có quả, có lông tơ, sau nhẵn; lá bắc con hình tam giác khoảng 5 mm. Hoa dày, lớn, 2-2,5 cm. Đài hoa 5 cánh, không đều, dễ rụng khi nở hoa; 3 cánh ngoài nhỏ, cánh cao hơn cụp vào trong, kích thước khoảng 4 mm, đỉnh tù; 2 cánh trong có hình cánh hoa giống hình trứng ngược, kích thước khoảng 16-19 x 5 mm, gốc nhọn, đỉnh tròn.

Tràng hoa 3 cánh, đính dưới ¾, màu trắng pha hồng tím, trong suốt. Cánh bên thuôn, 2-2,5 cm, đỉnh cụt hoặc tròn, cánh thìa dạng mũ trùm, đỉnh có phần phụ 2 bó hoặc 2-3 thùy. Nhị 8, chỉ nhị dài 2-2.2 cm, đính dưới ¾; bao phấn dạng trứng. Đế hoa hình khuyên.

Bầu nhuỵ dạng trứng, đường kính khoảng 2 mm; vòi nhụy dài 1,7-1,8 cm, từ gốc đến đỉnh mở rộng dần và cong; núm nhuỵ hình môi.