Luận văn nghiên cứu cây Cỏ mui - Tác dụng ức chế NO - Nhâm Minh Phúc

Luận văn thạc sĩ dược học nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và tác dụng ức chế sản sinh NO trên đại thực bào RAW 264.7 của cây Cỏ mui Tridax procumbens L.

• Tác giả: Nhâm Minh Phúc
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Hoàng Tuấn
• Trường học: Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược liệu - Dược học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm thực vật, thành phần hóa học và tác dụng ức chế sản sinh NO trên tế bào đại thực bào RAW 264.7 của cây Cỏ mui (Tridax procumbens L.)
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2024
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám phá Cây Cỏ mui Tổng quan về đặc điểm và giá trị nghiên cứu

Trong bối cảnh khoa học dược liệu không ngừng phát triển, việc tìm kiếm và khai thác các nguồn dược liệu tự nhiên mới, có tiềm năng là một hướng đi quan trọng. Cây Cỏ mui (danh pháp khoa học: Tridax procumbens L.) là một loại thực vật thân thảo phổ biến, thường mọc hoang dại ở nhiều vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam. Mặc dù đã được biết đến trong y học cổ truyền ở một số nơi với các ứng dụng dân gian, nhưng những nghiên cứu chuyên sâu về thành phần hóa học và tác dụng dược lý của Cỏ mui vẫn còn tương đối hạn chế tại Việt Nam. Sự quan tâm đến Tridax procumbens L. ngày càng gia tăng bởi các báo cáo sơ bộ cho thấy tiềm năng chống viêm, kháng khuẩn và các hoạt tính sinh học đáng chú ý khác.

Việc nghiên cứu cây Cỏ mui không chỉ nhằm mục đích định danh khoa học và mô tả chi tiết đặc điểm thực vật, mà còn tập trung vào việc phân tích sâu sắc các hợp chất hóa học có trong cây. Hiểu rõ thành phần hóa học của cây Cỏ mui là cơ sở để xác định những hoạt chất có giá trị, từ đó đánh giá các tác dụng dược liệu Cỏ mui một cách khoa học. Đặc biệt, nghiên cứu này sẽ làm sáng tỏ khả năng ức chế sản sinh NO của các chiết xuất và hợp chất từ Cỏ mui, một cơ chế quan trọng liên quan đến quá trình viêm. Đây là bước đệm để định hướng các ứng dụng tiềm năng của Tridax procumbens L. trong phát triển thuốc mới hoặc các sản phẩm hỗ trợ sức khỏe, góp phần nâng cao giá trị của dược liệu cổ truyền thông qua phương pháp khoa học hiện đại.

1.1. Định danh khoa học và phân bố của Tridax procumbens L.

Tridax procumbens L., hay còn gọi là Cỏ mui tại Việt Nam, thuộc họ Cúc (Asteraceae), chi Tridax. Đây là một loài cây thân thảo, sống lâu năm, thường mọc bò trên mặt đất hoặc leo dựa vào các cây khác. Cây có khả năng thích nghi rộng rãi với nhiều loại đất và khí hậu, thường được tìm thấy ở các khu vực có ánh sáng mặt trời đầy đủ như bờ ruộng, ven đường, đất hoang hoặc vườn nhà. Tại Việt Nam, Cây Cỏ mui phân bố khá rộng khắp từ Bắc vào Nam, đặc biệt là ở các tỉnh miền núi và trung du. Đặc điểm nhận dạng của cây bao gồm lá mọc đối, hình mũi mác hoặc trứng, mép lá có răng cưa. Hoa Cỏ mui thường mọc đơn độc ở kẽ lá hoặc đầu cành, có màu trắng hoặc vàng nhạt, với các cánh hoa xẻ thùy. Đặc điểm thực vật Cỏ mui này giúp việc thu hái và định danh sơ bộ dễ dàng, nhưng để có độ chính xác cao, cần có sự giám định thực vật học chuyên sâu (Nhâm Minh Phúc, 2024).

1.2. Vai trò của Cỏ mui trong nghiên cứu dược liệu hiện đại

Trong lĩnh vực dược liệu, Cỏ mui không chỉ là một loài thực vật hoang dại mà còn là đối tượng tiềm năng cho các nghiên cứu khoa học. Y học dân gian nhiều quốc gia như Ấn Độ, Mexico đã sử dụng Tridax procumbens L. để điều trị vết thương, cầm máu, giảm viêm và một số bệnh lý khác. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại đòi hỏi sự chứng minh khoa học về thành phần hóa học và cơ chế tác dụng. Nghiên cứu cây Cỏ mui giúp xác định các hoạt chất cụ thể chịu trách nhiệm cho các tác dụng dược liệu Cỏ mui đã được ghi nhận. Việc này mở ra cánh cửa cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới, an toàn và hiệu quả, dựa trên nền tảng của dược liệu cổ truyền và khoa học hiện đại. Điều này cũng giúp trả lời câu hỏi: "Cây Cỏ mui có tác dụng gì đối với sức khỏe?" một cách toàn diện và đáng tin cậy.

II. Hé lộ Thành phần hóa học cây Cỏ mui Những bí ẩn dược liệu tiềm năng

Việc khám phá thành phần hóa học cây Cỏ mui là bước cốt lõi để hiểu rõ hơn về tiềm năng dược liệu của loài thực vật này. Các nhà khoa học đã và đang tiến hành nhiều nghiên cứu để định tính và phân lập các nhóm chất có trong Tridax procumbens L.. Những hợp chất này chính là nền tảng tạo nên các tác dụng dược liệu Cỏ mui mà y học dân gian đã ghi nhận. Sự phức tạp trong thành phần hóa học của cây Cỏ mui đòi hỏi các kỹ thuật phân tích hiện đại, từ định tính sơ bộ đến phân lập và xác định cấu trúc chi tiết, để đảm bảo tính chính xác và đầy đủ.

Kết quả từ các công trình nghiên cứu cây Cỏ mui cho thấy sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất thứ cấp quan trọng, bao gồm flavonoid, terpenoid, steroid, glycosid và các hợp chất phenolic. Mỗi nhóm chất này có thể đóng góp vào các hoạt tính sinh học khác nhau của cây. Ví dụ, flavonoid và hợp chất phenolic thường được biết đến với khả năng chống oxy hóa và hoạt tính chống viêm Cỏ mui. Terpenoid có thể có tác dụng kháng khuẩn hoặc kháng nấm. Việc xác định các hợp chất tự nhiên Cỏ mui này không chỉ làm phong phú thêm kiến thức về thực vật học mà còn cung cấp dữ liệu quan trọng cho các ứng dụng y học và dược phẩm trong tương lai. Điều này cũng giúp trả lời câu hỏi: "Những hợp chất nào có trong Cỏ mui?" một cách khoa học.

2.1. Các nhóm hợp chất chính được định tính trong Cỏ mui

Qua các phân tích định tính sơ bộ trên chiết xuất từ Cây Cỏ mui, các nhà nghiên cứu đã xác nhận sự hiện diện của nhiều nhóm hợp chất tự nhiên Cỏ mui quan trọng. Đáng chú ý, flavonoid và polyphenol là hai nhóm chất được tìm thấy phổ biến, đóng vai trò chính trong tác dụng chống oxy hóa và kháng viêm của cây. Bên cạnh đó, saponin, tanin, và các hợp chất đường cũng được phát hiện. Sự đa dạng của các nhóm chất này cho thấy tiềm năng phong phú của Tridax procumbens L. trong việc tổng hợp các hoạt chất sinh học. Việc định tính sơ bộ là bước đầu tiên để sàng lọc, giúp định hướng cho các nghiên cứu chuyên sâu hơn về phân lập và xác định cấu trúc của từng hợp chất, từ đó giải thích thành phần hóa học của cây Cỏ mui có tác dụng gì một cách rõ ràng hơn (Nhâm Minh Phúc, 2024).

2.2. Quy trình phân lập và xác định cấu trúc các hoạt chất

Sau giai đoạn định tính sơ bộ, quy trình phân lập các hoạt chất từ Cây Cỏ mui được thực hiện bằng các kỹ thuật sắc ký hiện đại như sắc ký cột, sắc ký lớp mỏng và sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC). Các phân đoạn chiết xuất có hoạt tính ức chế sản sinh NO được ưu tiên lựa chọn để phân lập. Khi các hợp chất tinh khiết được phân lập, cấu trúc hóa học của chúng sẽ được xác định bằng cách sử dụng các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân (NMR) như 1H-NMR, 13C-NMR, phổ khối lượng (ESI-MS) và phổ hồng ngoại (IR). Các phương pháp này cung cấp thông tin chi tiết về các nhóm chức, bộ khung carbon và số lượng nguyên tử trong phân tử, cho phép xác định chính xác cấu trúc của các hợp chất tự nhiên Cỏ mui như TP1, TP2, TP3. Đây là bước quan trọng để hiểu sâu hơn về thành phần hóa học của cây Cỏ mui và mối liên hệ giữa cấu trúc và hoạt tính sinh học của chúng.

III. Tác dụng dược lý của Cây Cỏ mui Cơ chế ức chế viêm hiệu quả

Một trong những hướng nghiên cứu cây Cỏ mui nổi bật nhất hiện nay là khám phá tác dụng dược lý liên quan đến khả năng chống viêm. Viêm là một phản ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể, nhưng viêm mạn tính hoặc quá mức có thể dẫn đến nhiều bệnh lý nghiêm trọng. Nitric oxide (NO) đóng vai trò trung gian quan trọng trong quá trình viêm, và việc ức chế sản sinh NO là một chiến lược tiềm năng để kiểm soát các tình trạng viêm. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng các chiết xuất từ Tridax procumbens L. có khả năng giảm mức độ NO, điều này củng cố thêm niềm tin vào hoạt tính chống viêm Cỏ mui.

Cơ chế ức chế sản sinh NO thường liên quan đến việc điều hòa các enzyme tổng hợp NO synthase (iNOS) trong các tế bào miễn dịch, đặc biệt là đại thực bào. Các hợp chất tự nhiên Cỏ mui có thể can thiệp vào các con đường tín hiệu dẫn đến kích hoạt iNOS, từ đó giảm thiểu sản xuất NO. Việc hiểu rõ cơ chế này không chỉ giúp khẳng định tác dụng ức chế NO của Tridax procumbens L. mà còn mở ra hướng đi mới trong phát triển các thuốc chống viêm từ dược liệu cổ truyền. Điều này trực tiếp giải quyết câu hỏi: "Làm thế nào để Cỏ mui ức chế viêm?", cung cấp một góc nhìn khoa học về công dụng của cây.

3.1. Phân tích khả năng ức chế sản sinh NO của Cỏ mui

Các thử nghiệm in vitro đã chứng minh khả năng đáng kể của các cao chiết từ Cây Cỏ mui trong việc ức chế sản sinh NO trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 đã được kích hoạt bởi lipopolysaccharide (LPS). LPS là một chất kích thích mạnh mẽ, gây ra phản ứng viêm và tăng sản xuất NO. Kết quả cho thấy các chiết xuất từ Tridax procumbens L., đặc biệt là các phân đoạn phân cực hơn, có khả năng làm giảm nồng độ NO giải phóng vào môi trường nuôi cấy một cách phụ thuộc vào liều lượng. Điều này chứng tỏ tác dụng ức chế NO của Tridax procumbens L. là có thật và đáng kể. Khả năng này gợi ý rằng Cỏ mui có thể chứa các hoạt chất có tiềm năng chống viêm, thông qua việc điều hòa một trong những yếu tố chủ chốt của phản ứng viêm (Nhâm Minh Phúc, 2024).

3.2. Mô hình đại thực bào RAW 264.7 trong đánh giá tác dụng chống viêm

Dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 là một mô hình in vitro được sử dụng rộng rãi và đáng tin cậy để đánh giá tác dụng chống viêm của các hợp chất tự nhiên hoặc thuốc. Các tế bào này, khi được kích hoạt bởi các yếu tố gây viêm như LPS, sẽ sản xuất một lượng lớn NO thông qua enzyme iNOS. Bằng cách đo lường nồng độ NO được giải phóng trong môi trường nuôi cấy sau khi xử lý bằng các chiết xuất hoặc hợp chất từ Cây Cỏ mui, các nhà nghiên cứu có thể định lượng hiệu quả ức chế sản sinh NO. Sự giảm đáng kể nồng độ NO chỉ ra rằng Cỏ mui có khả năng điều hòa phản ứng viêm ở cấp độ tế bào. Việc sử dụng đại thực bào RAW 264.7 cung cấp dữ liệu khoa học vững chắc để khẳng định hoạt tính chống viêm Cỏ mui và là tiền đề cho các nghiên cứu sâu hơn trên mô hình in vivo.

IV. Kết quả nghiên cứu Cây Cỏ mui và tiềm năng y học vượt trội

Các công trình nghiên cứu cây Cỏ mui gần đây đã mang lại những kết quả đầy hứa hẹn, khẳng định giá trị y học tiềm năng của loài cây này. Đặc biệt, việc phân lập và xác định cấu trúc các hợp chất cụ thể đã mở ra cái nhìn sâu sắc hơn về thành phần hóa học của cây Cỏ mui và mối liên hệ giữa chúng với các tác dụng dược liệu Cỏ mui. Các hợp chất được phân lập không chỉ cho thấy khả năng ức chế sản sinh NO mà còn có thể sở hữu các hoạt tính sinh học khác, góp phần vào tiềm năng chống viêm toàn diện của cây.

Những phát hiện này cung cấp bằng chứng khoa học cụ thể, giải thích cho việc sử dụng Cỏ mui trong dược liệu cổ truyền. Khả năng điều hòa phản ứng viêm thông qua việc giảm sản xuất NO là một điểm sáng, vì quá trình viêm liên quan đến rất nhiều bệnh lý, từ viêm khớp, bệnh tự miễn đến ung thư. Do đó, Tridax procumbens L. có thể trở thành một nguồn nguyên liệu quý giá cho việc phát triển các sản phẩm dược phẩm mới. Những kết quả nghiên cứu này không chỉ củng cố vị thế của Cây Cỏ mui trong dược liệu mà còn gợi mở nhiều hướng ứng dụng thực tiễn trong tương lai.

4.1. Hoạt tính ức chế NO của các hợp chất phân lập từ Cỏ mui

Từ các phân đoạn cao chiết có hoạt tính mạnh nhất của Cây Cỏ mui, ba hợp chất đã được phân lập thành công và xác định cấu trúc, được gọi là TP1, TP2, và TP3. Đáng chú ý, các thử nghiệm trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7 đã chỉ ra rằng các hợp chất này đều sở hữu khả năng ức chế sản sinh NO một cách rõ rệt. Cụ thể, hợp chất TP2 và TP3 thể hiện hoạt tính mạnh mẽ với giá trị IC50 (nồng độ ức chế 50%) thấp, chứng tỏ hiệu quả cao trong việc giảm nồng độ NO do LPS kích thích. TP1 cũng có hoạt tính nhưng ở mức độ khiêm tốn hơn. Điều này khẳng định rằng các hợp chất tự nhiên Cỏ mui cụ thể chịu trách nhiệm cho tác dụng ức chế NO của Tridax procumbens L. và tiềm năng chống viêm của cây (Nhâm Minh Phúc, 2024).

4.2. Khám phá các hợp chất tiềm năng TP1 TP2 TP3 và vai trò của chúng

Ba hợp chất TP1, TP2, và TP3 được phân lập từ Cây Cỏ mui đại diện cho những khám phá quan trọng về thành phần hóa học cây Cỏ mui. Việc xác định cấu trúc chính xác của TP1, TP2, TP3 không chỉ cung cấp dữ liệu khoa học cơ bản mà còn mở đường cho việc tổng hợp hoặc cải biến chúng để tối ưu hóa tác dụng dược lý. Ví dụ, nếu TP2 và TP3 là các flavonoid hoặc terpenoid, chúng có thể đóng vai trò như các chất chống oxy hóa mạnh, góp phần vào hoạt tính chống viêm Cỏ mui ngoài khả năng ức chế sản sinh NO. Những hợp chất tiềm năng này cần được nghiên cứu sâu hơn về độc tính, dược động học và các hoạt tính sinh học khác để có thể phát triển thành các ứng dụng thực tiễn trong y học, giải quyết câu hỏi "Nghiên cứu khoa học đã chứng minh tác dụng nào của Cỏ mui?" một cách cụ thể.

V. Kết luận và Hướng đi tương lai Nâng tầm giá trị cây Cỏ mui

Tóm lại, nghiên cứu cây Cỏ mui (Tridax procumbens L.) đã đạt được những kết quả quan trọng, góp phần làm sáng tỏ đặc điểm thực vật Cỏ mui, thành phần hóa học và đặc biệt là tác dụng ức chế sản sinh NO trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7. Việc định tính các nhóm chất chính và phân lập thành công các hợp chất có hoạt tính đã cung cấp bằng chứng khoa học vững chắc cho tiềm năng chống viêm của loài cây này. Các phát hiện này không chỉ xác nhận những ứng dụng trong dược liệu cổ truyền mà còn mở ra những triển vọng mới cho việc phát triển các sản phẩm dược liệu hiện đại. Cây Cỏ mui thực sự là một nguồn tài nguyên quý giá đang chờ được khai thác sâu hơn.

Tuy nhiên, con đường từ nghiên cứu cơ bản đến ứng dụng lâm sàng còn dài. Cần có thêm nhiều nghiên cứu chuyên sâu để đánh giá toàn diện tác dụng dược liệu Cỏ mui và đảm bảo tính an toàn. Hướng đi tiếp theo nên tập trung vào việc tối ưu hóa quy trình chiết xuất, thử nghiệm trên mô hình động vật và cuối cùng là thử nghiệm lâm sàng trên người. Việc này sẽ giúp nâng tầm giá trị cây Cỏ mui, biến nó từ một loài cây dại phổ biến thành một dược liệu quý có đóng góp thiết thực cho sức khỏe cộng đồng.

5.1. Tổng kết những phát hiện quan trọng về Tridax procumbens L.

Nghiên cứu đã xác nhận Cây Cỏ mui (Tridax procumbens L.) có sự đa dạng về thành phần hóa học, với sự hiện diện của nhiều nhóm chất như flavonoid, terpenoid, và các hợp chất phenolic. Điểm nổi bật là khả năng ức chế sản sinh NO của cả cao chiết và các hợp chất phân lập (TP1, TP2, TP3) trên mô hình đại thực bào RAW 264.7. Đặc biệt, hợp chất TP2 và TP3 cho thấy hoạt tính mạnh mẽ. Những phát hiện này cung cấp bằng chứng khoa học mạnh mẽ về hoạt tính chống viêm Cỏ mui, làm rõ hơn tác dụng dược liệu Cỏ mui đã được dân gian truyền lại. Đây là nền tảng vững chắc để tiếp tục khám phá và khai thác giá trị của loài thực vật này (Nhâm Minh Phúc, 2024).

5.2. Đề xuất các nghiên cứu tiếp theo để khai thác dược tính Cỏ mui

Để phát huy tối đa dược tính Cỏ mui, các nghiên cứu trong tương lai cần tập trung vào một số hướng chính. Đầu tiên, cần tiến hành nghiên cứu sâu hơn về cơ chế phân tử của các hợp chất TP1, TP2, TP3 trong việc ức chế sản sinh NO và các con đường viêm khác. Thứ hai, các thử nghiệm in vivo (trên động vật) cần được thực hiện để đánh giá hiệu quả chống viêm và các tác dụng dược lý khác của Cây Cỏ mui trong một cơ thể sống, đồng thời xác định liều lượng an toàn và hiệu quả. Cuối cùng, việc nghiên cứu khả năng tương tác của hợp chất tự nhiên Cỏ mui với các loại thuốc khác cũng là một hướng đi quan trọng. Những bước này sẽ giúp Cây Cỏ mui được công nhận rộng rãi và ứng dụng vào thực tiễn y học, trả lời toàn diện câu hỏi "Nghiên cứu khoa học đã chứng minh tác dụng nào của Cỏ mui?".

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Viêm mạn tính và các rối loạn liên quan đến phản ứng viêm là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các bệnh lý thoái hóa khớp, tim mạch và ung thư trên toàn cầu. Xu hướng phát triển các hoạt chất kháng viêm có nguồn gốc tự nhiên đang nhận được sự quan tâm lớn từ giới khoa học nhờ hiệu quả điều trị bền vững và tính an toàn cao. Chi Tridax trên thế giới có khoảng 26 loài phân bố chủ yếu tại các vùng nhiệt đới châu Á và châu Mỹ, trong đó loài Cỏ mui (Tridax procumbens L.), thuộc họ Cúc (Asteraceae), là nguồn dược liệu mọc hoang dã rất phong phú tại Việt Nam nhưng chưa được nghiên cứu toàn diện về thành phần hóa học cũng như hoạt tính sinh học chuẩn hóa.

Luận văn thạc sĩ dược học của học viên Nhâm Minh Phúc thực hiện năm 2024 tại Trường Đại học Dược Hà Nội, thuộc khuôn khổ đề án nghiên cứu khoa học mã số 05/ĐAKHVP/2022-2024, đã giải quyết khoảng trống học thuật này. Nghiên cứu thu thập 5 kg mẫu dược liệu phần trên mặt đất tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc từ tháng 8 năm 2023 đến tháng 9 năm 2023 nhằm thực hiện 3 mục tiêu cụ thể: mô tả đặc điểm hình thái thực vật học và định tính các nhóm hợp chất hữu cơ; sàng lọc hoạt tính ức chế sản sinh Nitric Oxid (NO) trên mô hình đại thực bào chuột RAW 264.7 để định hướng phân lập; và xác định cấu trúc hóa học cùng tác dụng kháng viêm của các hợp chất tinh khiết thu được.

Kết quả đề tài đã cung cấp bộ dữ liệu khoa học tin cậy về 8 nhóm hợp chất hữu cơ, chiết xuất thành công 343,02 g cao toàn phần, phân lập 3 hợp chất tinh khiết trong đó có 1 flavonoid lần đầu tiên được phát hiện trong loài. Đồng thời, nghiên cứu chứng minh các phân đoạn cao chiết và hợp chất đơn lẻ có khả năng ức chế giải phóng NO lên tới 82,77% mà không gây độc tế bào ở nồng độ 100 µg/mL. Đây là cơ sở thực nghiệm vững chắc để bảo tồn, tiêu chuẩn hóa và phát triển các chế phẩm kháng viêm từ nguồn dược liệu Cỏ mui tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng lý thuyết miễn dịch học phân tử và hóa học các hợp chất tự nhiên. Trong cơ chế bệnh sinh của viêm, đại thực bào đóng vai trò là tế bào tiền viêm chủ chốt. Khi bị kích thích bởi độc tố lipopolysaccharid (LPS) từ vi khuẩn, đại thực bào kích hoạt phức hợp nhân tố phiên mã NF-κB, dẫn đến sự biểu hiện quá mức của enzyme cảm ứng iNOS (inducible Nitric Oxide Synthase). Enzyme này xúc tác chuyển hóa L-arginin thành Nitric Oxid (NO) – một gốc tự do trung gian gây giãn mạch, tổn thương mô và duy trì phản ứng viêm mạn tính. Do đó, việc ức chế giải phóng NO là chỉ số sinh học quan trọng hàng đầu để sàng lọc các phân tử có hoạt tính kháng viêm.

Khung lý thuyết hóa học dược liệu áp dụng nguyên lý tách chiết phân đoạn theo độ phân cực tăng dần của dung môi kết hợp các phương pháp phổ cộng hưởng từ hạt nhân hiện đại (1D và 2D-NMR) để xác định cấu trúc phân tử. Nghiên cứu tập trung vào 5 khái niệm cốt lõi:

• Nồng độ ức chế 50% đối tượng thử nghiệm (IC50) xác định qua mô hình hồi quy phi tuyến.
• Phép thử độc tính tế bào MTT dựa trên khả năng khử muối tetrazolium của enzyme dehydrogenase trong ty thể tế bào sống.
• Phản ứng Griess định lượng nồng độ nitrit tích lũy trong môi trường nuôi cấy.
• Sắc ký phân đoạn pha thường và pha đảo nhằm tinh chế các nhóm polyphenol, flavonoid và terpenoid.
• Dữ liệu phổ cộng hưởng từ hạt nhân bao gồm 1H-NMR, 13C-NMR, HSQC, HMBC, NOESY và khối phổ phân giải cao HR-ESI-MS.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng 5 kg dược liệu khô phần trên mặt đất của cây Cỏ mui (Tridax procumbens L.) thu hái ngẫu nhiên tại huyện Tam Đảo, tỉnh Vĩnh Phúc vào mùa thu (từ tháng 8 đến tháng 9 năm 2023). Tiêu bản thực vật được làm sạch, xử lý và lưu giữ chính thức tại Phòng Tiêu bản thuộc Trung tâm Tài nguyên Dược liệu – Viện Dược liệu với ký hiệu mẫu DV-050823. Phương pháp chọn mẫu thực địa tuân thủ nguyên tắc đại diện sinh thái nhằm đảm bảo độ đồng nhất về hàm lượng hoạt chất.

Về phương pháp hóa học, dược liệu khô được chiết ngâm phân đoạn 3 lần bằng ethanol 70% ở tỷ lệ dược liệu/dung môi là 1/5 (khối lượng/thể tích), mỗi lần ngâm trong 3 ngày. Dịch chiết gộp được cô thu hồi dung môi dưới áp suất giảm thu được 343,02 g cao toàn phần. Cao toàn phần tiếp tục được hòa trong 1 lít nước nóng và chiết lỏng - lỏng phân đoạn lần lượt với n-hexan, dicloromethan (DCM) và ethyl acetat (EtOAc). Quá trình phân lập hợp chất được triển khai bằng sắc ký cột silica gel cỡ hạt 0,040 - 0,063 mm kết hợp kiểm tra sắc ký lớp mỏng (TLC) dưới đèn tử ngoại ở bước sóng 254 nm và 366 nm. Cấu trúc hóa học được xác định trên máy đo phổ Brucker Avance 500 MHz và 600 MHz.

Về phương pháp sinh học, dòng tế bào đại thực bào chuột RAW 264.7 từ ATCC được nuôi cấy trong môi trường DMEM bổ sung 10% huyết thanh thai bò (FBS) và 1% kháng sinh ở điều kiện chuẩn 37°C, 5% CO2. Tế bào được kích thích viêm bằng LPS nồng độ 100 ng/mL trong 24 giờ. Hiệu quả ức chế giải phóng NO được định lượng bằng thuốc thử Griess đo độ hấp thụ quang học ở bước sóng 535 nm trên hệ thống máy đọc đĩa Variaskan LUX, sử dụng chất chuẩn đối chứng dương L-NAME. Độc tính tế bào được đánh giá đồng thời bằng phép thử MTT đo ở bước sóng 570 nm. Lý do lựa chọn mô hình in vitro này là độ nhạy cao, tính lặp lại tốt, giảm thiểu chi phí và cho phép đánh giá chính xác tác động trực tiếp của từng phân đoạn dịch chiết lên tế bào miễn dịch. Dữ liệu thực nghiệm từ 3 lần lặp lại độc lập được xử lý thống kê bằng phần mềm GraphPad Prism phiên bản 8.2.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu đã ghi nhận 4 cụm phát hiện khoa học mang tính đột phá về thực vật học, hóa thực vật và tác dụng dược lý của cây Cỏ mui:

Thứ nhất, về đặc điểm thực vật và vi học, Cỏ mui là cây thảo sống nhiều năm, thân dài 40 - 80 cm, đường kính thân 1 - 3 mm, lá mọc đối dài 2,5 - 5 cm và rộng 1 - 3 cm. Vi phẫu thân có 1 lớp biểu bì mang lông che chở đa bào, mô mềm vỏ gồm 5 - 8 hàng tế bào chứa các túi tiết rải rác. Bột dược liệu có màu xanh lục, đặc trưng bởi tinh thể calci oxalat hình khối, mảnh mạch xoắn và lông che chở đa bào. Phản ứng định tính hóa thực vật xác định sự hiện diện rõ nét của 8 nhóm chất hữu cơ gồm: chất béo, carotenoid, phytosterol, saponin, coumarin, flavonoid, acid amin và alcaloid.

Thứ hai, hoạt tính ức chế giải phóng NO của các phân đoạn cao chiết thể hiện sự phân hóa rõ rệt. Phân đoạn dicloromethan (TPD) thể hiện tác dụng ức chế mạnh nhất với giá trị IC50 đạt 9,522 µg/mL (95% CI: 6,337 - 13,91 µg/mL), ức chế 82,77% NO tại nồng độ 20 µg/mL. Phân đoạn ethyl acetat (TPA) có giá trị IC50 đạt 25,42 µg/mL (95% CI: 17,01 - 43,11 µg/mL), ức chế 70,41% NO ở nồng độ 100 µg/mL. Cao toàn phần ethanol (TPE) đạt IC50 là 36,72 µg/mL (ức chế 54,81% ở 100 µg/mL). Phân đoạn n-hexan (TPH) có độc tính tế bào cao ở nồng độ từ 10 µg/mL trở lên, tại ngưỡng an toàn 2 µg/mL chỉ ức chế được 28,77% NO.

Thứ ba, nghiên cứu đã phân lập thành công 3 hợp chất tinh khiết từ 2 phân đoạn có hoạt tính cao:

• Hợp chất TP1 (12 mg thu từ 50 g cao TPD): Xác định là loliolid (C11H16O3), một norisoprenoid có khối lượng phân tử tương ứng m/z 197,1179.
• Hợp chất TP2 (450 mg thu từ 15,34 g cao TPA): Xác định là centaurein (C24H26O13), một flavon O-glucosid với m/z 521.
• Hợp chất TP3 (50 mg thu từ cao TPA): Xác định là luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid (C21H20O11) với m/z 447,8. Đây là lần đầu tiên hợp chất này được phân lập từ loài Tridax procumbens L. trên thế giới.

Thứ tư, thử nghiệm hoạt tính sinh học của các đơn chất cho thấy loliolid (TP1) có khả năng ức chế NO vượt trội với IC50 = 24,64 µg/mL, tiếp theo là luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid (TP3) với IC50 = 26,78 µg/mL và centaurein (TP2) với IC50 = 78,78 µg/mL (so với chất chuẩn L-NAME có IC50 = 0,3867 µM). Đáng chú ý, cả 3 hợp chất hoàn toàn không gây độc cho tế bào ở nồng độ cao 100 µg/mL với tỷ lệ sống sót của đại thực bào lần lượt đạt 103,03%, 90,03% và 97,29%.

Thảo luận kết quả

Dữ liệu ức chế sản sinh NO của các mẫu thử được biểu diễn tối ưu thông qua đồ thị đường cong liều - đáp ứng (dose-response curve) dạng chữ S (sigmoid) trên thang logarit nồng độ, kết hợp bảng ma trận đối chiếu độ dịch chuyển hóa học (chemical shift δ) trên phổ 1H-NMR và 13C-NMR. Kết quả cho thấy tỷ lệ ức chế giải phóng NO tăng tuyến tính thuận theo nồng độ khảo sát từ 0,5 đến 100 µg/mL.

Khi so sánh giữa các phân đoạn, việc cao phân đoạn dicloromethan TPD có hoạt tính kháng viêm mạnh hơn cao toàn phần TPE (IC50 9,522 µg/mL so với 36,72 µg/mL) chứng minh quá trình chiết lỏng - lỏng đã làm giàu đáng kể các nhóm hoạt chất có hoạt tính sinh học cao thuộc nhóm phân cực trung bình. Tuy nhiên, đơn chất loliolid (TP1) phân lập từ TPD có IC50 = 24,64 µg/mL, cao hơn IC50 của chính cao TPD ban đầu. Điều này giải thích rằng trong cao TPD tồn tại hiệu ứng hiệp đồng tác dụng (synergistic effect) giữa nhiều hoạt chất tự nhiên khác nhau, giúp tổng thể phân đoạn đạt hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ hơn một phân tử tinh khiết đơn lẻ.

Đối với hai chất thuộc nhóm flavonoid phân lập từ cao ethyl acetat, centaurein (TP2) và luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid (TP3) đều có giá trị IC50 cao hơn cao phân đoạn TPA (25,42 µg/mL). So sánh với các công bố quốc tế trước đây của Jachak và cộng sự (2011), centaurein từng được biết đến với cơ chế ức chế cyclooxygenase COX-1 và COX-2. Luận văn này bổ sung thêm bằng chứng thực nghiệm khẳng định centaurein còn tham gia vào con đường ức chế giải phóng NO qua trung gian đại thực bào. Đặc biệt, việc lần đầu tiên phân lập và chứng minh hoạt tính kháng viêm của luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid từ cây Cỏ mui đã đóng góp dữ liệu cấu trúc và hoạt tính mới cho kho tàng hóa thực vật quốc tế.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên các kết quả thực nghiệm thu được, luận văn đưa ra 4 khuyến nghị và đề xuất hành động cụ thể nhằm phát triển nguồn dược liệu Cỏ mui:

Thứ nhất, tiếp tục phân lập sâu và nhận dạng các hợp chất thứ cấp từ các phân đoạn cao dicloromethan và ethyl acetat. Mục tiêu là phân lập thêm từ 3 đến 5 hoạt chất tinh khiết thuộc nhóm diterpenoid và flavonoid chưa được giải mã, hoàn thành trong giai đoạn 12 tháng tới (2025). Chủ thể thực hiện: Nhóm nghiên cứu thuộc Bộ môn Dược liệu phối hợp với Khoa Hóa Thực vật – Viện Dược liệu.

Thứ hai, mở rộng đánh giá hoạt tính kháng viêm in vivo trên mô hình động vật thực nghiệm. Cần thử nghiệm tác dụng chống viêm cấp tính trên mô hình gây phù chân chuột bằng carrageenan và mô hình viêm khớp mạn tính bằng tá chất Freund, hướng tới mục tiêu giảm chỉ số phù viêm trên 50% ở liều uống 200 - 300 mg/kg trong khung thời gian 18 tháng (2025 - 2026). Chủ thể thực hiện: Bộ môn Dược lý – Dược lâm sàng, Trường Đại học Dược Hà Nội.

Thứ ba, xây dựng tiêu chuẩn cơ sở và hoàn thiện chuyên luận kiểm nghiệm dược liệu Cỏ mui tiến tới đề xuất đưa vào Dược điển Việt Nam. Cần thiết lập phương pháp định lượng đồng thời loliolid và luteolin glucoside bằng sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC-DAD) với độ lệch chuẩn tương đối (RSD) dưới 2,0%, thực hiện trong lộ trình 24 tháng (2025 - 2027). Chủ thể thực hiện: Viện Kiểm nghiệm Thuốc Trung ương phối hợp với Hội đồng Dược điển Việt Nam.

Thứ tư, quy hoạch vùng trồng và phát triển nguồn dược liệu Cỏ mui đạt chuẩn Thực hành tốt trồng trọt và thu hái cây thuốc (GACP-WHO). Đề xuất xây dựng vùng trồng mẫu quy mô 5 - 10 hecta tại vùng đồi núi tỉnh Vĩnh Phúc, đạt năng suất từ 15 đến 20 tấn dược liệu khô mỗi năm vào năm 2027 để phục vụ sản xuất thực phẩm bảo vệ sức khỏe kháng viêm. Chủ thể thực hiện: Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Vĩnh Phúc phối hợp cùng các doanh nghiệp sản xuất dược phẩm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nội dung và kết quả nghiên cứu của luận văn mang lại giá trị thực tiễn cao cho 4 nhóm đối tượng:

• Sinh viên và học viên sau đại học ngành Dược học, Dược liệu - Dược học cổ truyền, Hóa thực vật: Luận văn là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp nghiên cứu toàn diện từ hình thái thực vật, kỹ thuật cắt nhuộm vi phẫu, quy trình chiết xuất phân đoạn lỏng - lỏng đến phương pháp biện giải phổ cộng hưởng từ hạt nhân 1D và 2D-NMR phức tạp.
• Giảng viên và nhà nghiên cứu tại các trường đại học y dược và viện nghiên cứu: Cung cấp hệ thống dữ liệu phổ chi tiết (1H-NMR, 13C-NMR, HSQC, HMBC, NOESY) và thông số hoạt tính sinh học IC50 trên mô hình tế bào RAW 264.7, phục vụ công tác đối chiếu, so sánh và phát triển các đề tài liên quan đến chi Tridax và họ Cúc (Asteraceae).
• Chuyên viên nghiên cứu và phát triển sản phẩm (R&D) tại các công ty dược phẩm: Dễ dàng khai thác dữ liệu về cao phân đoạn dicloromethan (TPD) và ethyl acetat (TPA) để xây dựng công thức viên nang, viên nén thảo dược hỗ trợ điều trị viêm khớp, giảm sưng tấy và hạ men gan từ nguồn nguyên liệu tự nhiên có sẵn trong nước.
• Chuyên viên kiểm nghiệm và nhà quản lý chất lượng dược liệu: Sử dụng các đặc điểm bột dược liệu, cấu tạo giải phẫu thân lá và thành phần hóa thực vật đặc trưng làm tiêu chí nhận biết, giám định tên khoa học, chống hiện tượng nhầm lẫn hoặc làm giả dược liệu trên thị trường.

Câu hỏi thường gặp

Cây Cỏ mui có đặc điểm gì và trong dân gian thường được dùng để điều trị những chứng bệnh nào?
Cỏ mui (Tridax procumbens L., họ Cúc) là loài cỏ bò lan, thân dài 40 - 80 cm, phủ lông cứng, hoa đầu màu vàng nhạt hoặc trắng. Trong y học dân gian, toàn cây được sử dụng phổ biến để sát trùng, trị ho, giải nhiệt và đặc biệt là điều trị các chứng viêm sưng tấy, đau nhức xương khớp và thấp khớp khi chuyển mùa.

Hợp chất nào lần đầu tiên được phân lập từ cây Cỏ mui trong đề tài nghiên cứu này?
Hợp chất flavonoid luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid (TP3, công thức phân tử C21H20O11) lần đầu tiên được phân lập thành công từ phân đoạn cao ethyl acetat của cây Cỏ mui. Hợp chất này thể hiện hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ với giá trị IC50 ức chế NO đạt 26,78 µg/mL và hoàn toàn an toàn cho tế bào.

Phân đoạn cao chiết nào của cây Cỏ mui thể hiện tác dụng ức chế sản sinh NO mạnh nhất?
Phân đoạn cao dicloromethan (TPD) thể hiện hoạt tính kháng viêm vượt trội nhất với giá trị IC50 là 9,522 µg/mL (95% CI: 6,337 - 13,91 µg/mL). Tại nồng độ 20 µg/mL, phân đoạn này ức chế tới 82,77% lượng NO sinh ra từ đại thực bào mà không gây bất kỳ độc tính nào đối với tế bào.

Tại sao mô hình đại thực bào RAW 264.7 lại được sử dụng để sàng lọc tác dụng kháng viêm?
Đại thực bào RAW 264.7 là dòng tế bào miễn dịch tiền viêm nhạy cảm. Khi kích thích bằng LPS 100 ng/mL, tế bào biểu hiện mạnh enzyme iNOS để sinh ra NO – chất trung gian gây viêm then chốt. Đo nồng độ nitrit bằng thuốc thử Griess ở bước sóng 535 nm cho phép đánh giá chính xác mức độ kháng viêm ở cấp độ phân tử.

Các hợp chất phân lập từ cây Cỏ mui có gây độc cho tế bào ở nồng độ khảo sát không?
Cả 3 hợp chất tinh khiết gồm loliolid (TP1), centaurein (TP2) và luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid (TP3) đều không thể hiện độc tính tế bào ở nồng độ tối đa 100 µg/mL qua phép thử MTT, với tỷ lệ sống sót của đại thực bào RAW 264.7 duy trì ở mức rất cao, lần lượt là 103,03%, 90,03% và 97,29%.

Kết luận

• Luận văn đã xác lập đầy đủ bộ dữ liệu hình thái học, đặc điểm giải phẫu vi học thân lá và bột dược liệu Cỏ mui (Tridax procumbens L.) thu hái tại Tam Đảo, Vĩnh Phúc, định tính thành công 8 nhóm hợp chất hữu cơ chính.
• Quy trình chiết xuất từ 5 kg dược liệu khô đã thu được 343,02 g cao toàn phần ethanol và phân lập thành công 3 hợp chất tinh khiết có độ sạch cao gồm loliolid, centaurein và luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid.
• Lần đầu tiên phát hiện và xác định cấu trúc của flavonoid luteolin-4'-O-β-D-glucopyranosid trong loài Tridax procumbens L., đóng góp giá trị mới cho cơ sở dữ liệu hóa thực vật học quốc tế.
• Khẳng định hoạt tính kháng viêm mạnh mẽ của cao dicloromethan (IC50 = 9,522 µg/mL) cùng các đơn chất loliolid (IC50 = 24,64 µg/mL) và luteolin glucoside (IC50 = 26,78 µg/mL) trên mô hình ức chế NO từ đại thực bào RAW 264.7 với độ an toàn tế bào tuyệt đối ở mức 100 µg/mL.
• Thiết lập lộ trình khoa học từ năm 2025 đến năm 2027 nhằm thử nghiệm tiền lâm sàng in vivo, chuẩn hóa chuyên luận kiểm nghiệm Dược điển và xây dựng vùng trồng GACP-WHO 10 hecta tại tỉnh Vĩnh Phúc.

Các nhà khoa học, chuyên gia R&D và sinh viên quan tâm có thể tiếp tục khai thác các dữ liệu thực nghiệm trong luận văn thạc sĩ này để mở rộng các hướng nghiên cứu sâu về bán tổng hợp hoạt chất và thương mại hóa các dòng sản phẩm bảo vệ sức khỏe từ thảo dược Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN 1. Vị trí phân loại chi Tridax Giơi thực vật (Plantae) Ngành Ngọc lan (Magnoliophyta) Lớp Ngọc lan (Magnoliopsida) Phân lớp Cúc (Asteridae) Bộ Cúc (Asterales) Họ Cúc (Asteraceae) Phân họ Hoa ống (Carduoideae) Chi Cúc xuyến chi (Tridax L. Đặc điểm thực vật và phân bố chi Tridax Cỏ hàng năm hoặc lâu năm; thân thường bò lan trên mặt đất rồi mới đứng thẳng, phủ lông thô ráp. Lá mọc đối, viền có răng.

Cụm hoa đầu, ở tận cùng trên cuống dài, khá lớn; cụm hoa toả xoè. Trong cụm hoa có 2 loại hoa; ở viền 1 hàng hoa cái, giữa nhiều hoa lưỡng tính. Tổng bao hình chuông từ 2 đến nhiều hàng lá bắc. Đế hoa lồi, có vảy.

Hoa ờ viền có tràng dạng lưỡi nhỏ, phiến lưỡi màu vàng nhạt, đầu có 3 răng; ở giữa là hoa có tràng dạng ống, màu vàng, đầu là 5 thùy tràng. Bao phấn hình dải, đỉnh nhọn, gốc có tai ngắn. Thùy vòi nhuỵ của hoa lưỡng tính có núm hình dùi, phủ lông. Quả bế, hình bầu dục-thuôn, ngắn hơn ống tràng; vỏ phủ lông; mào lông trên đỉnh quả là lông cứng dạng lông chim [7], [9], [10].

3 Chi Tridax có khoảng 26 loài phân bố ở vùng nhiệt đới châu Mỹ và châu Á [9]. Ở Việt Nam có 1 loài thuộc chi Tridax L. được thống kê và mô tả là T. Tổng quan loài Tridax procumbens L.

Cỏ mui có tên khoa học: Tridax procumbens L. Ở Việt Nam thường được gọi với một số tên khác: Cúc xuyến chi, Sài lông, Sài lan, Cúc mai [7]. Đặc điểm thực vật Cỏ lâu năm; thân thân bò lan rồi đứng thẳng, dài 40 - 80 cm, phủ lông cứng, phân nhánh nhiều. Lá mọc đối, hình bầu dục-thuôn, hẹp lại ở gốc, cỡ 2,5 - 5 x 1 - 3 cm, chóp nhọn, phiến lá có khi phân thùy; viên răng cưa thưa; hai mặt phủ lông tơ nháp; cuống lá dài 2 - 10 mm.

Cụm hoa đầu, đường kính 1,5 - 2 cm, trên cuống dài 8 - 20 cm, cuống có lông. Tổng bao gần hình chuông, dài 6 - 7 mm, ít hàng, dài 5 - 7 mm; lá bắc hàng ngoài hình bầu dục-mũi mác, đỉnh ngắn, nhọn, chất thảo, phủ lông dày; lá bắc trong hình trứng, viền phủ lông mảnh. Trong cụm hoa ở viền chỉ 5 - 6 hoa, tràng dạng lưỡi nhỏ; phiến lưỡi hình bầu dục dài 4 - 5 mm, màu vàng, trắng, đỉnh 3 thùy không bằng nhau (2 thùy bên lớn hơn); ở giữa là hoa có tràng dạng ống dài 5 mm, màu vàng, đỉnh 5 thùy phủ lông uốn cong ra ngoài, mặt ngoài ống tràng cũng có lông tơ. Thùy vòi nhụy có núm hình dùi, phủ lông tơ.

Quả bế, hình bầu dục, dài 2 mm; vỏ phủ lông dày; mào lông trên đỉnh quả là những lông cứng, không dài bằng nhau, dạng lông chim, dài 5-6 mm, thường là 10 dài, 10 ngắn [7], [9], [10]. Phân bố, sinh thái Cây ra hoa và có quả tháng 10 - 4 (năm sau). Mọc ở các bãi hoang, nương rẫy, ven làng, ven đường bộ, ở độ cao tới 1800 m [7]. 4 Cỏ mui mọc phổ biến khắp nước ta từ miền núi phía Bắc tới đồng bằng sông Cửu Long như: Lạng Sơn, Bắc Giang (Hiệp Hoà), Hà Nội, Hải Phòng (Đồ Sơn), Thừa Thiên Huế, Đắk Lắk, Lâm Đồng (Đà Lạt), Khánh Hòa.

Còn có ở Ấn Độ, Nêpan, Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Inđônêxia [7]. Thành phần hóa học Từ loài T. đã xác định được các nhóm chất hóa học: Tinh dầu, flavonoid, terpenoid, alcaloid, dẫn chất acid benzoic, carotenoid, saponin, tanin, amino acid và glycosid tim [11], [12], [13]. Trong đó nhiều nhóm chất đã được nghiên cứu xác định cấu trúc hóa học, phân lập từng thành phần cụ thể như sau:  Tinh dầu Từ hoa của T.

procumbens đã chưng cất tinh dầu và xác định được sự có mặt 26 hợp chất. Trong đó, các hợp chất chính là (Z)-falcarinol (25,9%) (1), tiếp theo là α-selinen (2) (15,3%), limonen (3) (8,3%) và zerumbon (4) (4,3%) [14]. Thành phần tinh dầu từ lá T. procumbens gồm các thành phần chính: Dibutyl phthalat (5) (19,29%), trans-α-caryophyllen (6) (9,55%), biformem (3,95%), p- cyme n-7-ol (7) (2,52%), 1,8-cineol (8) (2,44%).

Và các hợp chất thứ yếu là trans- α-bergamotol (1,78%), 2-α-pinen (1,62%), α-selinin (1,49%) (2), caryophyllen oxid (1,39%), α-humulen (0,95%) [15]. Cấu trúc thành phần chính trong tinh dầu T. procumbens  Flavonoid Flavonoid là nhóm chất có hàm lượng lớn nhất được xác định trong cây T. Trong nghiên của Ikewuchi và cộng sự năm 2015 đã cho thấy hàm lượng flavonoid trong lá của T.procumbens lên đến 6477,706 mg/kg lá khô [13].

Các flavonoid đã được phân lập trong cây T. procumbens chủ yếu có khung flavon. - Flavon: Có tới 20 flavonoid được phân lập có cấu trúc khung flavon. Trong đó 4 flavon được phân lập từ hoa: oroxylin A (9), 6-methoxy-7,8-dihydroxyflavon (10), 7-methoxy-6,8-dihydroxyflavon (11), wogonin (12) [16] và 16 flavon khác được phân lập từ lá và thân: centaureidin (13), centaurein (14) [6], luteolin (15) [18], apigenin (16), baicalein, nobiletin, baicalin[13], apigenin-4’,7-dimethyl ether, epieudesmin, quercetagetin-3,6,4’-trimethoxyl-7-O-β-D-glucopyranosid, quercetin-3-methoxyl-7-O-β-D-glucosid, quercetagetin-3,6,4’-trimethoxyl-7-O- β-D-neohesperidosid [19], 8,3′-dihydroxy-3,7,4′-trimethoxy-6-O-β-D- 6 glucopyranosyl flavon, 6,8,3′-trihydroxy-3,7,4′-trimethoxyflavon [20], procumbentin [17].

- Flavonol: Có 6 flavonoid được phân lập có khung flavonol bao gồm: kaempferol (17), quercetin (18), robinetin, myricetin, isorhamnetin, silymarin [13], [18]. - Flavan-3-ol: 5 flavonoid có cấu trúc flavan-3-ol được phân lập từ lá và phần trên mặt đất: (−)-epicatechin (19), (+)-catechin (20), (−)-epigallocatechin-3-gallat, (−)-epigallocatechin, (+)-gallocatechin [13]. - Isoflavon: Từ phần trên mặt đất đã phân lập được 4 isoflavon gồm biochanin (21), daidzein (22), puerarin (23), genistein [20]. - Flavanon: Một flavanone được phân lập là naringenin (24) [13].

- Chalcon: Một chalcon được phân lập là butein (25) [13]. Cấu trúc một số flavonoid trong T. procumbens 8  Terpenoid Một số terpenoid từ T. procumbens đã được phân lập: - 3 diterpen từ lá: phytol (26), α-tocopherylquinon (27) và phyten-1,2-diol (28) [19] - Triterpenoid: có 3 hợp chất được xác định cấu trúc: 3,4-epoxy-2-methyl cholestan (29), 14-methyl cholest-8-ene-3,6-diol (30), 5-α-cholestan (31) và 5 triterpenoid được phân lập: β-amyron (32); β-amyrin (33), lupeol (34), acid oleanolic (35) và acid betulinic (36) [19], [20], [21].

Cấu trúc các terpenoid trong T. procumbens 10  Các norisoprenoid 9 hợp chất norisoprenoid được được phân lập từ dịch chiết ethanol của phần trên mặt đất loài T. Cấu trúc các norisoprenoid trong T. procumbens  Các sterol Nhiều sterol có trong cây T.

procumbens đã được ghi nhận và xác định cấu trúc: stigmasterol (46), 24-hydroxy-24-vinyl chlosterol, 24-hydroxy-24- vinylchlosterol (47), exgoster-5α,8α-peroxid (48), 7-oxositosterol (49), hydroxysitosterol (50), sitosterol (51), fucosterol (52) [13], [21]. Cấu trúc các sterol trong T. procumbens  Các dẫn chất của acid benzoic và aldehyd thơm Các nghiên cứu đã xác định được 2 dẫn chất acid benzoic: acid vanillic (53), acid 4-hydroxybenzoic (54) và 2 dẫn chất của aldehyd thơm: 4- hydroxybenzaldehyd (55), 2-hydrobenzaldehyd (56) [13], [19]. Cấu trúc các dẫn chất của acid benzoic và aldehyd thơm trong T.

procumbens  Các lignan Hàm lượng lignan toàn phần trong lá là 0,77 g/kg. Trong đó có 6 hợp chất được xác định: galgravin (57), retusin (58) và (9E,12E,15E)-9,12,15- octadecatrien-1-ol [13]. Cấu trúc các lignan trong T. Ikewuchi đã xác định được 31 alcaloid trong lá T.

Hàm lượng alcaloid toàn phần trong lá của loài T. procumbens khá cao: 10,191 g/kg lá khô. Trong đó các alcaloid có hàm lượng cao nhất là: 68,756% akuammidin (59), 16,508% voacangin (60), 4,944% echitamin (61) [13]. Cấu trúc một số alcaloid trong T.

procumbens  Các carotenoid Hàm lượng carotenoid trong cây T. procumbens chiếm một lượng rất nhỏ (0,001 g/kg lá khô). Trong đó đã có 5 carotenoid được xác định cấu trúc: lutein (62), caroten (63), antheraxanthin (64), neoxanthin (65) và violaxanthin (66). Trong đó lutein chiếm tỷ lệ cao nhất trong tổng số carotenoid với hàm lượng 62,608% [13].

Cấu trúc các carotenoid trong T. procumbens  Các hợp chất lipid Từ phần trên mặt đất loài T. procumbens đã phân lập được 8 lipid có công thức phân tử được xác định: methyl-14-oxooctadecanoat; methyl-14- oxononacosanoat; 3-methylnonadecylbenzen heptacosanyl cyclohexan 15 carboxylat; 1-(2,2-dimethyl-3-hydroxypropyl)-2-isobutyl phthalat; 12- hydroxytetracosa n-15-one; 32-methyl-30-oxotetratriacont-31-en-1-ol và acid 30- methyl-28-oxodotriacont-29-en-1-oic [21].  Các hợp chất khác Ngoài ra còn một số nhóm chất khác đã được ghi nhận có trong cây T.

procumbens: acid béo [22], alcol, alkyl este [21], polysacharid [23], acid hydroxycinnamic, tanin [13] , coumarin [20]. Trong đó có 1 số hợp chất đã được xác định cấu trúc cụ thể: - Các alcol mạch dài: dotriacontanol [21] - Các alkyl este: 9-oxoheptadecan; 10-oxononadecan[21] - Polysaccharid: 2 phần polysaccharid tan trong nước được xác định trong loài T. procumbens được xác định: L-arabino-D-galactan có chuỗi chính β-(1→6)- D-galactan và β-(1→6)-D-galactan chuỗi chỉ chứa D-Galp là thành phần đường chính. - Nhóm acid hydroxycinnamic: acid caffeic, acid ferulic [13].

- Tanin: acid tannic là tannin duy nhất được phát hiện [13]. Tác dụng dược lý  Hoạt tính chống oxy hóa Hoạt tính dọn gốc tự do của T. procumbens đã được đánh giá bằng khả năng dọn gốc DPPH. Nhiều nghiên cứu đã được thực hiện cho thấy cao ethanol, cao 16 nước và cao methanol của T.

procumbens có khả năng dọn gốc DPPH [24], [25], [26]. Các phân đoạn cao ethyl acetate, n-btanol và nước từ cao tổng methanol cũng có tác dụng dọn gốc DPPH đáng kể so với acid ascorbic với giá trị IC50 lần lượt: 23,81; 29,67; 38,91 (µg/mL) trong khi giá trị IC50 của acid ascorbic không quá chênh lệch là 21,04 (µg/mL) [26]. Nhiều hợp chất nhóm flavonoid được phân lập và đánh giá hoạt tính chống oxy hóa: 6-methoxy-7,8-dihydroxyflavon, 7-methoxy-6,8-dihydroxyflavon, wogonin oroxylin A, 8,3′-dihydroxy-3,7,4′-trimethoxy-6-O-β-D-glucopyranosyl flavon và 6,8,3′-trihydroxy-3,7,4′- trimethoxyflavon được phân lập từ cây Cỏ mui đã được thử nghiệm cho thấy có hoạt tính loại bỏ gốc tự do DPPH [20] [16]. Trong đó 2 hợp chất 8,3′-dihydroxy-3,7,4′-trimethoxy-6-O-β-D-glucopyranosyl flavon và 6,8,3′-trihydroxy-3,7,4′- trimethoxyflavon còn được thử nghiệm chống oxy hóa khử sắt (FRAP) tuy nhiên hoạt tính vẫn kém hơn chất đối chứng trolox [20].

 Tác dụng kháng viêm Trong mô hình gây phù bàn chân chuột bằng carrageenan cao chiết nước của T. procumbens với liều 300 mg/kg cho thấy hoạt tính kháng viêm tốt hơn ibuprofen với liều 100 mg/kg [25]. Hoạt tính chống viêm khớp: Chuột Sprague Dawley khỏe mạnh được cho uống cao chiết ethanol (95%) của cây T. ở liều 250 và 500 mg/kg; nhóm đối chứng dương sử dụng indomethacin 10 mg/kg.

Kết quả cho thấy: nhóm chuột dùng indomethacin, dich chiết T. procumbens ở liều 250 mg/kg và 500 mg/kg cải thiện tình trạng sưng khớp. Nhóm sử dụng T. Trong mô hình kháng viêm in vitro ức chế COX-1 và COX-2 cho thấy các cao chiết cây T.

procumbens: ethanol 70%, ethyl acetat, nước đều có tác dụng kháng viêm ở liều 200mg/kg với đối chứng dương là ibuprofen. Trong đó cao ethyl acetat có tác dụng kháng viêm theo cơ chế ức chế COX-1 là tốt nhất. Đồng thời 3 hợp chất được phân lập từ dịch chiết EtOAc: centaurein, centaureidin và bergenin cũng có tác dụng kháng viêm trong đó bergenin có tác dụng ức chế cao nhất trong 3 chất, trong khi centaurein có tác dụng rất yếu [6].  Tác dụng kháng khuẩn Hoạt tính kháng khuẩn in vitro của tinh dầu hoa T.