I. Tổng quan khảo sát phân bố cơ sở bán lẻ thuốc Lạng Sơn 2020
Nghiên cứu được thực hiện bởi Trường Đại học Dược Hà Nội trong giai đoạn tháng 7 đến tháng 11 năm 2020. Mục tiêu đánh giá mạng lưới cơ sở bán lẻ thuốc trên toàn bộ địa bàn tỉnh Lạng Sơn. Tỉnh Lạng Sơn gồm 11 huyện, thành phố với đặc điểm kinh tế xã hội đa dạng. Hệ thống y tế tỉnh bao gồm bệnh viện đa khoa tuyến tỉnh, trung tâm y tế các huyện và hệ thống trạm y tế xã. Nghiên cứu áp dụng phương pháp thu thập số liệu thứ cấp kết hợp khảo sát thực địa. Các biến số nghiên cứu tập trung vào số lượng, loại hình và phân bố địa lý của các cơ sở bán lẻ thuốc. Kết quả cung cấp bức tranh toàn cảnh về mạng lưới cung ứng thuốc cho người dân địa phương.
1.1. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là toàn bộ cơ sở bán lẻ thuốc hoạt động trên địa bàn tỉnh Lạng Sơn năm 2020. Phạm vi bao gồm nhà thuốc, quầy thuốc và tủ thuốc tại các trạm y tế xã. Thời gian thu thập dữ liệu từ tháng 7 đến tháng 11 năm 2020. Nguồn số liệu được lấy từ Sở Y tế Lạng Sơn, Phòng Nghiệp vụ Y Dược và Thanh tra Sở. Phương pháp kết hợp giữa dữ liệu thứ cấp và khảo sát thực địa tại các huyện, thành phố.
1.2. Vai trò của mạng lưới bán lẻ thuốc tại Việt Nam
Mạng lưới bán lẻ thuốc đóng vai trò cầu nối giữa hệ thống sản xuất, phân phối với người tiêu dùng. Các cơ sở bán lẻ thuốc đảm bảo cung ứng thuốc kịp thời, đầy đủ cho nhu cầu chăm sóc sức khỏe cộng đồng. Theo khuyến cáo của WHO, cứ 2.000 dân cần có tối thiểu 01 cơ sở bán lẻ thuốc. Tại Việt Nam, hệ thống bán lẻ thuốc bao gồm nhà thuốc đạt chuẩn GPP, quầy thuốc và tủ thuốc tuyến xã. Tháng 8 năm 2020, toàn bộ 4.000 cơ sở bán lẻ thuốc trên cả nước đã được số hóa.
II. Phân tích thực trạng phân bố cơ sở bán lẻ thuốc Lạng Sơn
Kết quả khảo sát cho thấy trung bình 01 cơ sở bán lẻ thuốc phục vụ 1.967 người dân trên địa bàn tỉnh. Con số này cơ bản đáp ứng tiêu chí 2.000 dân/01 cơ sở bán lẻ thuốc của WHO. Tuy nhiên, phân tích chi tiết từng huyện cho thấy sự chênh lệch đáng kể. Thành phố Lạng Sơn đạt chỉ số tốt nhất với 1.114 dân/01 cơ sở bán lẻ thuốc. Huyện Văn Quan có chỉ số hạn chế nhất với 3.618 dân/01 cơ sở. Chỉ có 4 trong tổng số 11 huyện, thành phố đạt tiêu chí quốc tế. Các huyện Tràng Định, Bình Gia, Văn Quan, Lộc Bình, Chi Lăng, Đình Lập và Văn Lãng đều chưa đáp ứng. Khoảng cách giữa khu vực thành thị và nông thôn, vùng sâu vùng xa vẫn rất lớn.
2.1. Phân bố theo loại hình cơ sở bán lẻ thuốc
Mạng lưới bán lẻ thuốc tại Lạng Sơn bao gồm nhiều loại hình khác nhau. Nhà thuốc đạt chuẩn GPP chiếm tỷ lệ nhất định trong tổng số cơ sở. Quầy thuốc là loại hình phổ biến tại các thị trấn, trung tâm huyện. Tủ thuốc tuyến xã hoạt động tại các trạm y tế phục vụ vùng nông thôn. Thời hạn áp dụng GPP đối với quầy thuốc là ngày 1 tháng 1 năm 2020. Đối với tủ thuốc tuyến xã, thời hạn là ngày 1 tháng 1 năm 2021. Sự phân loại này ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dịch vụ cung ứng thuốc.
2.2. Chỉ số diện tích và bán kính phục vụ
Chỉ số R và S phản ánh khả năng tiếp cận thuốc của người dân. Thành phố Lạng Sơn có diện tích bình quân 0,78 km² cho mỗi cơ sở bán lẻ thuốc. Bán kính phục vụ tại thành phố chỉ 0,52 km, thuận tiện cho người dân. Huyện Tràng Định có diện tích bình quân lên đến 56,48 km² mỗi cơ sở. Bán kính phục vụ tại huyện này là 4,24 km, gây khó khăn trong tiếp cận. Chỉ số này cho thấy sự bất bình đẳng rõ rệt giữa các khu vực trong tỉnh.
III. Vấn đề và giải pháp cải thiện mạng lưới bán lẻ thuốc
Nghiên cứu ghi nhận nhiều bất cập trong hoạt động của cơ sở bán lẻ thuốc. Tình trạng bán thuốc kháng sinh không theo đơn diễn ra phổ biến tại hầu hết nhà thuốc. Thuốc giả, thuốc kém chất lượng dễ len lỏi vào chuỗi phân phối do thiếu kiểm soát. Thiếu hụt đội ngũ tư vấn viên có trình độ chuyên sâu về dược lâm sàng. Sự chênh lệch nhân lực giữa thành thị và vùng sâu, vùng xa rất lớn. Nhiều nhà thuốc không có dược sĩ hướng dẫn sử dụng thuốc theo quy định GPP. Việc đào tạo, cập nhật kiến thức chuyên môn cho nhân viên còn hạn chế. Cần có giải pháp tổng thể để nâng cao chất lượng mạng lưới bán lẻ thuốc.
3.1. Thực trạng tuân thủ quy định bán thuốc theo đơn
Bán thuốc theo đơn là tiêu chuẩn quan trọng của nhà thuốc đạt GPP. Tuy nhiên, thói quen mua bán không hóa đơn đang trở thành vấn nạn tại Việt Nam. Kháng sinh thuộc nhóm thuốc chỉ được bán khi có đơn bác sĩ. Thực tế, kháng sinh được bán khá phổ biến mà không cần đơn. Tình trạng này gây nguy hiểm cho sức khỏe cộng đồng và thúc đẩy kháng thuốc. Cơ quan quản lý cần tăng cường thanh tra, kiểm tra việc chấp hành quy định.
3.2. Giải pháp nâng cao chất lượng mạng lưới bán lẻ thuốc
Cần quy hoạch lại mạng lưới bán lẻ thuốc đảm bảo phân bố hợp lý các huyện. Đẩy mạnh đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho đội ngũ dược sĩ tại các cơ sở. Áp dụng công nghệ thông tin trong quản lý, theo dõi hoạt động bán lẻ thuốc. Tăng cường thanh tra, kiểm tra việc chấp hành quy định về bán thuốc theo đơn. Hỗ trợ các huyện chưa đạt tiêu chí mở thêm cơ sở bán lẻ thuốc. Xây dựng chính sách khuyến khích dược sĩ về công tác tại vùng khó khăn.
IV. Kết luận và ứng dụng từ khảo sát Lạng Sơn 2020
Khảo sát đã cung cấp bức tranh toàn cảnh về mạng lưới bán lẻ thuốc tỉnh Lạng Sơn. Kết quả cho thấy tỉnh cơ bản đạt tiêu chí 2.000 dân/01 cơ sở bán lẻ thuốc. Tuy nhiên, 7 trong số 11 huyện, thành phố vẫn chưa đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế. Khoảng cách giữa khu vực thành thị và nông thôn cần được thu hẹp. Các vấn đề về bán thuốc không theo đơn, thiếu nhân lực trình độ cao cần giải quyết. Nghiên cứu là cơ sở khoa học để tỉnh Lạng Sơn xây dựng quy hoạch phát triển mạng lưới dược. Kết quả có thể áp dụng cho các tỉnh miền núi phía Bắc có đặc điểm tương tự.
4.1. Ý nghĩa của nghiên cứu đối với công tác quản lý dược
Nghiên cứu cung cấp bằng chứng khoan học cho việc hoạch định chính sách dược tỉnh Lạng Sơn. Dữ liệu về phân bố cơ sở bán lẻ thuốc giúp Sở Y tế xây dựng quy hoạch hợp lý. Kết quả đánh giá thực trạng là cơ sở để đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng. Nghiên cứu cũng giúp xác định các huyện ưu tiên đầu tư phát triển mạng lưới. Công trình đóng góp vào cơ sở dữ liệu về hệ thống bán lẻ thuốc Việt Nam.
4.2. Hướng phát triển mạng lưới bán lẻ thuốc Lạng Sơn
Tỉnh Lạng Sơn cần ưu tiên phát triển cơ sở bán lẻ thuốc tại các huyện chưa đạt tiêu chí. Huyện Văn Quan với chỉ số 3.618 dân/cơ sở cần được đầu tư đặc biệt. Áp dụng mô hình nhà thuốc đạt chuẩn GPP để nâng cao chất lượng dịch vụ. Đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý hoạt động bán lẻ thuốc. Tăng cường hợp tác với các trường đào tạo dược để giải quyết thiếu hụt nhân lực. Xây dựng lộ trình đạt tiêu chí 2.000 dân/01 cơ sở bán lẻ thuốc cho toàn tỉnh.
