Luận văn điều chế cao đặc flavonoid - Bài thuốc Xoang Ngũ Vị HD

Luận văn thạc sĩ Dược học nghiên cứu quy trình điều chế cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị HD, xây dựng tiêu chuẩn chất lượng sản phẩm.

• Tác giả: Phạm Lý Hà
• Người hướng dẫn: Chử Thị Thanh Huyền
• Trường học: Trường Đại học Dược Hà Nội
• Chuyên ngành: Dược Liệu - Dược Học Cổ Truyền
• Đề tài: Nghiên cứu điều chế cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị HD và xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cao đặc bài thuốc
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ Dược học
• Năm xuất bản: 2025
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Khám Phá Cao Đặc Giàu Flavonoid từ Xoang Ngũ Vị Tổng Quan và Lợi Ích

Trong bối cảnh y học hiện đại ngày càng quan tâm đến các giải pháp từ thiên nhiên, bài thuốc Xoang Ngũ Vị đã và đang thu hút sự chú ý đặc biệt. Nghiên cứu sâu rộng đã hướng đến việc tối ưu hóa hiệu quả của bài thuốc này, đặc biệt thông qua việc điều chế cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị. Đây là một bước tiến quan trọng nhằm chuẩn hóa và nâng cao giá trị dược liệu truyền thống. Flavonoid, nhóm hợp chất tự nhiên được biết đến với nhiều tác dụng dược lý quý giá, đóng vai trò trung tâm trong công trình nghiên cứu này. Việc tập trung vào chiết xuất và làm giàu flavonoid hứa hẹn mang lại một chế phẩm với hoạt tính sinh học mạnh mẽ, đồng thời đảm bảo an toàn và hiệu quả cao hơn so với dạng bào chế truyền thống. Luận văn thạc sĩ của Phạm Lý Hà (2025) tại Trường Đại học Dược Hà Nội đã tập trung vào việc "Nghiên cứu điều chế cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị và xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cao đặc bài thuốc", khẳng định tiềm năng to lớn của hướng nghiên cứu này. Sản phẩm cao đặc giàu flavonoid không chỉ là một dạng bào chế tiện lợi mà còn là giải pháp tiềm năng cho các vấn đề sức khỏe liên quan đến đường hô hấp, đặc biệt là bệnh xoang.

1.1. Bài Thuốc Xoang Ngũ Vị Nền Tảng Y Học Cổ Truyền và Tầm Quan Trọng

Bài thuốc Xoang Ngũ Vị là một công thức y học cổ truyền được truyền lại với mục đích hỗ trợ điều trị các bệnh lý về xoang. Thành phần của bài thuốc thường bao gồm các loại dược liệu tự nhiên đã được sử dụng từ lâu đời trong dân gian, mỗi vị thuốc đều mang một ý nghĩa và tác dụng riêng biệt trong tổng thể bài thuốc. Tài liệu nghiên cứu đã chỉ ra rằng, sự phối hợp của các dược liệu này không chỉ dựa trên kinh nghiệm mà còn tiềm ẩn cơ sở khoa học về tác dụng hiệp đồng. Ví dụ, trong bài thuốc này có sự góp mặt của Kim ngân hoa và Cỏ nhọ nồi, hai dược liệu quý với các tính chất kháng viêm, kháng khuẩn. Mục tiêu chính của bài thuốc Xoang Ngũ Vị là hỗ trợ giảm triệu chứng viêm xoang, cải thiện tình trạng đường hô hấp, và nâng cao sức đề kháng của cơ thể. Tuy nhiên, việc sử dụng bài thuốc ở dạng thô hoặc sắc uống truyền thống có thể gặp phải một số hạn chế về liều lượng, độ ổn định và khả năng hấp thu, đặt ra yêu cầu cần có một hình thức bào chế tối ưu hơn.

1.2. Flavonoid Hoạt Chất Vàng Trong Dược Liệu và Tác Dụng Dược Lý Đa Dạng

Flavonoid là một nhóm lớn các hợp chất polyphenol tự nhiên, có mặt rộng rãi trong thực vật, bao gồm cả các dược liệu Xoang Ngũ Vị. Các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra rằng flavonoid sở hữu nhiều tác dụng dược lý vượt trội, bao gồm khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ, chống viêm, kháng khuẩn, kháng virus và tăng cường hệ miễn dịch. Đối với các bệnh lý về đường hô hấp như viêm xoang, khả năng chống viêm và kháng khuẩn của flavonoid là đặc biệt quan trọng. Chúng có thể giúp giảm sưng, tiêu viêm, và ức chế sự phát triển của vi khuẩn, virus gây bệnh. Ngoài ra, một số flavonoid còn có tác dụng bảo vệ mạch máu và cải thiện tuần hoàn. Chính vì những lợi ích này, việc chiết xuất flavonoid và làm giàu chúng trong cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị trở thành một hướng đi đầy hứa hẹn, giúp tối ưu hóa hiệu quả điều trị và mang lại giá trị cao hơn cho sản phẩm dược liệu.

II. Thách Thức Trong Điều Chế Cao Đặc Xoang Ngũ Vị Giàu Flavonoid Chuẩn Hóa Quy Trình

Việc điều chế một sản phẩm từ dược liệu truyền thống như bài thuốc Xoang Ngũ Vị không chỉ đơn thuần là chiết xuất mà còn phải đối mặt với nhiều thách thức, đặc biệt khi mục tiêu là tạo ra cao đặc giàu flavonoid. Để đảm bảo chất lượng cao đặc đồng đều, ổn định và hiệu quả điều trị tối ưu, quá trình này đòi hỏi sự nghiên cứu kỹ lưỡng và chuẩn hóa nghiêm ngặt. Sự biến động về hàm lượng hoạt chất trong dược liệu thô, các phương pháp chiết xuất chưa tối ưu, và thiếu các tiêu chí kiểm soát chất lượng rõ ràng là những rào cản chính. Nghiên cứu của Phạm Lý Hà (2025) đã nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng một quy trình điều chế chuẩn xác, giúp khắc phục những hạn chế này và nâng cao giá trị của cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị trên thị trường dược phẩm.

2.1. Hạn Chế của Bài Thuốc Truyền Thống và Yêu Cầu Chuẩn Hóa Sản Phẩm Dược Liệu

Các bài thuốc truyền thống, bao gồm cả bài thuốc Xoang Ngũ Vị, thường được sử dụng dưới dạng sắc uống hoặc đắp trực tiếp. Mặc dù có hiệu quả nhất định, các phương pháp này thường thiếu tính chuẩn hóa về liều lượng hoạt chất. Hàm lượng các thành phần có hoạt tính dược lý, như flavonoid, có thể dao động lớn tùy thuộc vào nguồn gốc dược liệu, mùa thu hái, phương pháp sơ chế và cách thức bào chế thủ công. Điều này dẫn đến sự không đồng đều về hiệu quả điều trị và khó khăn trong việc kiểm soát chất lượng. Do đó, việc nghiên cứu điều chế cao đặc là cần thiết để tạo ra một chế phẩm có hàm lượng hoạt chất ổn định, dễ dàng định liều và kiểm soát chất lượng nghiêm ngặt hơn, đáp ứng yêu cầu của y học hiện đại.

2.2. Tối Ưu Hóa Quy Trình Chiết Xuất Flavonoid Vấn Đề Then Chốt Quyết Định Hiệu Quả

Chiết xuất flavonoid từ dược liệu là một bước phức tạp, chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như loại dung môi, nhiệt độ, thời gian chiết, và tỷ lệ dược liệu/dung môi. Việc không tối ưu các yếu tố này có thể dẫn đến hiệu suất chiết thấp hoặc làm biến đổi các hoạt chất quý. Để thu được cao đặc giàu flavonoid với hàm lượng cao và chất lượng tốt, cần phải tiến hành khảo sát và lựa chọn các điều kiện chiết xuất tối ưu. Nghiên cứu đã tập trung vào việc "xây dựng quy trình chiết xuất, bào chế cao đặc giàu flavonoid của bài thuốc", bao gồm việc khảo sát ảnh hưởng của dung môi (ví dụ ethanol), nhiệt độ và thời gian đến hiệu suất thu hồi flavonoid. Đây là yếu tố then chốt giúp đảm bảo sản phẩm cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị đạt được hiệu quả dược lý mong muốn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Điều Chế Cao Đặc Giàu Flavonoid Tối Ưu Hiệu Quả Chiết Xuất

Để tạo ra cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị đạt chất lượng cao, các nhà nghiên cứu đã áp dụng một quy trình khoa học nghiêm ngặt. Nghiên cứu điều chế cao đặc không chỉ dừng lại ở việc chiết xuất mà còn bao gồm cả quá trình cô đặc và tối ưu hóa các điều kiện kỹ thuật. Mục tiêu là thu được một chế phẩm có hàm lượng flavonoid cao nhất có thể, đồng thời đảm bảo tính ổn định và an toàn. Phương pháp tiếp cận này kết hợp giữa kinh nghiệm truyền thống và công nghệ hiện đại, nhằm mang lại một sản phẩm chất lượng vượt trội. Việc khảo sát các yếu tố ảnh hưởng là bước quan trọng để xây dựng một quy trình chiết xuất flavonoid hiệu quả, có thể áp dụng ở quy mô lớn.

3.1. Tuyển Chọn Dược Liệu và Khảo Sát Yếu Tố Ảnh Hưởng Đến Chiết Xuất Sơ Bộ

Chất lượng dược liệu đầu vào là yếu tố tiên quyết cho chất lượng cao đặc. Các dược liệu như Kim ngân hoa và Cỏ nhọ nồi trong bài thuốc Xoang Ngũ Vị được lựa chọn kỹ lưỡng, đảm bảo nguồn gốc và hàm lượng hoạt chất nhất định. Quá trình chiết xuất flavonoid sơ bộ thường bắt đầu bằng việc khảo sát các yếu tố như dung môi chiết (ethanol), nồng độ dung môi, tỷ lệ dược liệu/dung môi và thời gian chiết. Ví dụ, việc siêu âm với ethanol trong 15 phút được đề cập trong luận văn là một bước quan trọng để tối ưu hóa quá trình hòa tan hoạt chất. Những khảo sát này giúp xác định điều kiện tối ưu để giải phóng tối đa các hợp chất flavonoid từ nguyên liệu, làm nền tảng cho việc thu được cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị.

3.2. Quy Trình Bào Chế Cao Đặc Từ Dịch Chiết Đến Sản Phẩm Hoàn Chỉnh Tiêu Chuẩn

Sau khi thu được dịch chiết giàu flavonoid, bước tiếp theo là cô đặc để tạo thành cao đặc. Quy trình này cũng được tối ưu hóa để giữ lại hoạt tính của flavonoid. Các yếu tố như nhiệt độ cô, áp suất và thời gian cô đặc cần được kiểm soát chặt chẽ để tránh phân hủy hoạt chất. Luận văn đã mô tả quy trình "xây dựng quy trình chiết xuất, bào chế cao đặc quy mô 20g/mẻ" và "quy mô 200g/mẻ", cho thấy khả năng mở rộng quy mô sản xuất. Sản phẩm cao đặc sau khi bào chế cần được đánh giá về độ khô, độ hòa tan và hàm lượng hoạt chất. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị với dạng bào chế tiện lợi, dễ sử dụng, và quan trọng nhất là đảm bảo hàm lượng flavonoid toàn phần đạt yêu cầu, ví dụ "hàm lượng flavonoid toàn phần trong cao đặc không dưới 2,5 %".

IV. Xây Dựng Tiêu Chuẩn Chất Lượng Cao Đặc Xoang Ngũ Vị Giàu Flavonoid Đảm Bảo An Toàn

Việc xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cao đặc bài thuốc là bước không thể thiếu để đảm bảo sản phẩm cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị an toàn và hiệu quả khi đưa vào sử dụng. Các tiêu chuẩn này bao gồm từ định lượng hoạt chất chính là flavonoid, đến kiểm soát các tạp chất có hại như kim loại nặng và giới hạn nhiễm khuẩn. Một sản phẩm chất lượng cần phải đáp ứng các quy định nghiêm ngặt về dược điển và an toàn thực phẩm. Nghiên cứu đã tập trung vào việc thiết lập các phương pháp kiểm nghiệm chuẩn xác, mang lại sự tin cậy cho người dùng. Việc này không chỉ nâng cao uy tín của sản phẩm mà còn góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

4.1. Định Lượng Flavonoid Toàn Phần Phương Pháp Quang Phổ Hấp Thụ Tử Ngoại và Khả Kiến

Để xác định chính xác hàm lượng flavonoid trong cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị, phương pháp quang phổ hấp thụ tử ngoại và khả kiến đã được áp dụng và thẩm định. Đây là một phương pháp phân tích phổ biến và đáng tin cậy. Quy trình bao gồm việc chuẩn bị dung dịch mẫu thử và dung dịch chuẩn quercetin (một loại flavonoid), sau đó đo độ hấp thụ ở bước sóng 430 nm sau khi phản ứng với thuốc thử AlCl3 5%. "Hàm lượng flavonoid toàn phần trong cao đặc không dưới 2,5 %" tính theo quercetin là một yêu cầu quan trọng. Việc xây dựng và thẩm định phương pháp này đảm bảo tính chính xác và lặp lại của kết quả, góp phần vào việc kiểm soát chất lượng chặt chẽ của cao đặc.

4.2. Kiểm Soát Tạp Chất Kim Loại Nặng và Giới Hạn Nhiễm Khuẩn Tiêu Chuẩn An Toàn Toàn Diện

Ngoài việc định lượng hoạt chất, chất lượng cao đặc còn được đánh giá thông qua việc kiểm soát các tạp chất nguy hại. Kim loại nặng như Chì (Pb) là một trong những chỉ tiêu quan trọng cần được kiểm soát. Hàm lượng Pb trong cao đặc không được vượt quá 20 ppm, được xác định bằng phương pháp quang phổ AAS. Bên cạnh đó, các chỉ tiêu về tro toàn phần (không quá 5%) và giới hạn nhiễm khuẩn cũng được thiết lập nghiêm ngặt. "Tổng số vi sinh vật hiếu khí: không quá 10000 CFU/g", "Tổng số nấm: không quá 100 CFU/g", và đặc biệt là "Không có: Escherichia coli, Salmonella sp.". Những tiêu chuẩn này đảm bảo rằng cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị không chỉ hiệu quả mà còn an toàn tuyệt đối cho người sử dụng, tuân thủ các quy định của Dược điển Việt Nam V.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn và Tiềm Năng của Cao Đặc Giàu Flavonoid Từ Bài Thuốc Xoang Ngũ Vị

Kết quả từ nghiên cứu điều chế cao đặc và xây dựng tiêu chuẩn chất lượng đã mở ra nhiều hướng ứng dụng thực tiễn cho cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị. Việc có một chế phẩm chuẩn hóa, với hàm lượng flavonoid được định lượng rõ ràng và các chỉ tiêu an toàn được kiểm soát chặt chẽ, sẽ mang lại niềm tin cho cả giới y học và người tiêu dùng. Sản phẩm này không chỉ là một giải pháp tiềm năng trong việc hỗ trợ điều trị các bệnh lý viêm xoang mà còn có thể ứng dụng trong nhiều lĩnh vực khác của y học cổ truyền và hiện đại. Tiềm năng phát triển của cao đặc Xoang Ngũ Vị là rất lớn, góp phần vào sự phát triển bền vững của ngành dược liệu Việt Nam.

5.1. Hiệu Quả Chiết Xuất và Hàm Lượng Flavonoid Đạt Chuẩn Thành Công Nghiên Cứu

Nghiên cứu đã thành công trong việc xây dựng một quy trình chiết xuất flavonoid và bào chế cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị ở cả quy mô phòng thí nghiệm và quy mô lớn hơn (20g/mẻ và 200g/mẻ). Các khảo sát về yếu tố ảnh hưởng đến quá trình chiết xuất dược liệu khô và cô đặc dịch chiết đã giúp tối ưu hóa hiệu suất. Kết quả cho thấy hàm lượng flavonoid toàn phần trong cao đặc đáp ứng yêu cầu "không dưới 2,5 %" tính theo quercetin, một chỉ tiêu quan trọng khẳng định giá trị dược liệu của sản phẩm. Thành công này là bước đệm vững chắc để phát triển sản phẩm cao đặc Xoang Ngũ Vị thành một chế phẩm dược liệu có giá trị cao, mang lại hiệu quả điều trị và phòng ngừa bệnh tật tốt hơn.

5.2. Hướng Phát Triển và Ứng Dụng Trong Tương Lai của Cao Đặc Xoang Ngũ Vị

Với những kết quả nghiên cứu tích cực, cao đặc giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang Ngũ Vị có tiềm năng lớn để phát triển thành sản phẩm thương mại. Trong tương lai, việc tiếp tục nghiên cứu sâu hơn về tác dụng dược lý cụ thể của flavonoid trong bài thuốc đối với viêm xoang, tiến hành thử nghiệm lâm sàng, và phát triển các dạng bào chế tiện lợi hơn (ví dụ viên nang, siro) sẽ là những hướng đi quan trọng. Sản phẩm này có thể được sử dụng như một liệu pháp hỗ trợ hoặc bổ sung trong điều trị viêm xoang, giúp giảm các triệu chứng khó chịu và cải thiện chất lượng cuộc sống cho người bệnh. Việc này cũng góp phần bảo tồn và phát huy giá trị của bài thuốc Xoang Ngũ Vị trong bối cảnh y học hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh viêm mũi xoang là loại bệnh tai mũi họng khá phổ biến, chiếm từ 5,5 đến 28% dân số tùy theo các nghiên cứu ở các quốc gia khác nhau [1], [2]. Tại Châu Âu, bệnh mũi xoang có tỷ lệ mắc bệnh từ 6,9 – 27,1%, tại Trung Quốc là 8% [1], [3], tại Việt Nam, tỷ lệ này ước tính khoảng 27,5% [4]. Theo y học hiện đại, để điều trị viêm xoang người bệnh thường phải sử dụng thuốc điều trị như thuốc giảm đau (paracetamol, ibuprofen), thuốc kháng sinh, thuốc chống viêm (corticoid), thuốc chống dị ứng (kháng histamin H1). Ngoài ra, phẫu thuật có thể được tiến hành nếu tất cả các giải pháp trên không phát huy hiệu quả [5].

Các phương pháp trên có ưu điểm là giúp giảm nhanh triệu chứng viêm xoang, tuy nhiên liệu trình điều trị tốn kém và có nhiều tác dụng phụ nếu sử dụng lâu dài. Chính vì vậy nhu cầu phát triển các sản phẩm có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm để điều trị viêm mũi xoang có nguồn gốc thiên nhiên an toàn, lành tính, giá thành hợp lý, dạng bào chế dễ sử dụng thích hợp cho phòng và điều trị kéo dài là rất cần thiết. Tổng quan các nghiên cứu về thành phần hoá học và tác dụng dược lý các dược liệu Ngũ sắc, Kim ngân hoa, Cỏ nhọ nồi, Bạch chỉ và Tế tân cho thấy có nhiều nhóm chất có tác dụng điều trị viêm mũi xoang[6],[7],[8],[9]. Trong đó có thể kể đến flavonoid với tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, chống oxi hoá [10], [11], [12].

Trên cơ sở kế thừa kinh nghiệm dân gian, nhóm nghiên cứu đã nghiên cứu phát triển sản phẩm từ tinh dầu Ngũ sắc. Kết quả khảo sát sơ bộ cho thấy sản phẩm có khả năng hỗ trợ làm giảm triệu chứng khi bị viêm xoang mũi, nghẹt mũi khi thay đổi thời tiết. Bên cạnh đó, chưa có nghiên cứu và sản xuất sản phẩm dạng dung dịch hỗ trợ điều trị viêm xoang mũi kết hợp từ 5 dược liệu nêu trên. Bài thuốc Xoang ngũ vị HD được xây dựng dựa theo kinh nghiệm dân gian gồm 5 vị dược liệu kể trên.

Do đó, cần thiết thực hiện “Nghiên cứu điều chế cao đặc 1 giàu flavonoid từ bài thuốc Xoang ngũ vị HD và xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cao đặc bài thuốc”. Đây là cơ sở để hoàn thiện một quy trình bào chế cho ra một sản phẩm mang thương hiệu Việt đạt tiêu chuẩn để hỗ trợ điều trị viêm xoang mũi. Để có thể sản xuất được dạng dung dịch xịt hỗ trợ điều trị viêm mũi xoang, cần tiến hành đồng bộ các nghiên cứu về chiết xuất, bào chế, đánh giá tác dụng dược lý, tính an toàn. Trong phạm vi của luận văn, chúng tôi tiến hành các nghiên cứu về chiết xuất và xây dựng tiêu chuẩn cơ sở.

Nghiên cứu này được thực hiện với các mục tiêu sau: - Xây dựng và thẩm định phương pháp định lượng flavonoid toàn phần tính theo quercetin bằng phương pháp quang phổ hấp thụ tử ngoại và khả kiến. - Xây dựng quy trình chiết xuất, bào chế cao đặc giàu flavonoid của bài thuốc. - Xây dựng một số chỉ tiêu chất lượng cao đặc bài thuốc. Tổng quan về bài thuốc 1.

Xuất xứ bài thuốc Bài thuốc Xoang ngũ vị HD gồm các dược liệu Ngũ sắc, Kim ngân hoa, Cỏ nhọ nồi, Bạch chỉ và Tế tân được sử dụng theo kinh nghiệm dân gian để chống viêm xoang mũi. Trên cơ sở kế thừa những kinh nghiệm dùng thuốc trong dân gian nhóm nghiên cứu của Trường Cao đẳng Dược Trung ương Hải Dương đã thực hiện nghiên cứu phát triển sản phẩm hỗ trợ điều trị viêm xoang mũi từ tinh dầu Ngũ sắc [13]. Kết quả khảo sát sơ bộ bước đầu cho thấy sản phẩm có khả năng hỗ trợ làm giảm triệu chứng khi bị viêm xoang mũi, nghẹt mũi khi thay đổi thời tiết. Trong dân gian, bài thuốc chữa viêm xoang chủ yếu dùng dược liệu tươi đun nước uống hoặc giã nát [14].

Áp dụng vào thực tế hiện nay khó áp dụng đại trà do tốn nhiều thời gian, công sức. Nhằm góp phần phát huy hiệu quả của các bài thuốc dân gian trong chăm sóc sức khỏe, nhóm nghiên cứu đã bước đầu xây dựng công thức để bào chế dung dịch xịt từ 5 vị dược liệu nêu trên. Việc chuyển dạng bào chế cho sản phẩm vừa đáp ứng nhu cầu thị trường đồng thời đem lại hiệu quả kinh tế, góp phần nâng cao chất lượng điều trị bằng y học cổ truyền. Nhóm nghiên cứu xây dựng công thức tương đương 1 chai 20ml: Ngũ sắc 8g Kim ngân hoa 5g Cỏ nhọ nồi 2g Bạch chỉ 3g Tế tân 2g Phụ liệu vừa đủ 20 ml 3 Các dược liệu trong bài thuốc (Ngũ sắc, kim ngân hoa, cỏ nhọ nồi, bạch chỉ, tế tân) được chiết xuất thành cao đặc kết hợp với các phụ liệu thu được dung dịch xịt mũi xoang vừa đủ 20ml.

Ý nghĩa phối hợp của bài thuốc Bài thuốc sử dụng các dược liệu có tác dụng thanh nhiệt, giải độc như cỏ nhọ nồi, kim ngân hoa kết hợp với các dược liệu có tác dụng kháng khuẩn, chống viêm, chống dị ứng (Ngũ sắc, Kim ngân hoa, Bạch chỉ, Tế tân) [6], [7], [15] qua đó làm tăng tác dụng kháng khuẩn, chống viêm. Theo y học hiện đại, flavonoid trong các vị dược liệu (Ngũ sắc, Kim ngân hoa, cỏ Nhọ nồi,…) có tác dụng chống viêm, chống oxy hoá [16],[17],[18]. Đặc biệt phối hợp các dược liệu Bạch chỉ, Tế tân, Ngũ sắc chứa tinh dầu dễ dàng thẩm thấu vào các hốc xoang hiệp đồng làm tăng tác dụng trong điều trị viêm mũi xoang. Bên cạnh đó Kim ngân hoa theo y học hiện đại có tác dụng chống dị ứng [15] làm tăng hiệu quả điều trị viêm mũi xoang.

Xu hướng điều trị Theo kinh nghiệm truyền miệng, bài thuốc dùng để điều trị các trường hợp bị viêm xoang mũi mạn tính và cấp tính, viêm mũi dị ứng, sổ mũi và nghẹt mũi do thay đổi thời tiết. Tổng quan về các dược liệu trong bài thuốc 1. Ngũ sắc Tên khoa học: Ageratum conyzoides L. Dược liệu Ngũ sắc Cây Ngũ sắc hay còn có tên dân gian là cây Cứt lợn, cây Ngũ vị, Cỏ hôi [13], [6].

Bộ phận dùng: toàn cây trừ rễ, có thể dùng dưới dạng cây tươi hoặc cây khô đều được [6]. Thành phần chính: tinh dầu chiếm khoảng 2%, ngoài ra còn tìm thấy trong cây có chứa alkaloid, flavonoid, saponin [6], [7], tanin, chất khử [16]. Okunade và cộng sự đã tổng kết các nghiên cứu về thành phần hoá học từ loài Ageratum conyzoides L., cho thấy khoảng 45 hợp chất hóa học bao gồm alkaloid, flavonoid, chromene, benzofuran và terpenoid đã được phân lập từ loài này [17]. Trong đó có khoảng 21 flavonoid đã được công bố như: ageconyflavon A (5,6,7-trimethoxy-3′,4′-methylenedioxyflavon), ageconyflavon B (5,6,7,3′- tetramethoxy-4′-hydroxyflavon), ageconyflavon C (5,6,7,3′,5′-pentamethoxy-4′-hydroxyflavon).

Ngoài ra còn có các flavonoid khác như: 5′-methoxynobiletin, linderoflavon B, hexamethoxyflavon, eupalestin, nobiletin. Các polyhydroxyflavon: scutellarein,5, 6, 7, 4′- tetrahydroxyflavon, quercetin, quercetin-3- rhamanopiranosid, kaempferol, kaempferol-3- rhamnopiranosid và kaempferol-3,7-diglucopiranosid [17]. Một số hợp chất flavonoid được phân lập từ cây Ngũ sắc [17] Theo y học cổ truyền: Ngũ sắc có vị hơi đắng, mùi thơm, tính bình và quy vào kinh phế, tâm. Ngũ sắc có công năng chỉ huyết, tiêu viêm [14].

Chủ trị băng huyết, rong huyết, đa kinh, chảy máu cam, chảy máu chân răng, viêm mũi, viêm xoang mũi dị ứng, viêm tai [6], [7], [14]. Cách dùng, liều lượng [14]: Ngày dùng 10 - 30 g dược liệu khô hoặc 30 - 50 g dược liệu tươi. Dùng tươi: Thêm ít muối, giã nát, vắt lấy nước cốt, uống khi bị xuất huyết, hoặc băng kinh, băng huyết; hoặc giã lá tươi, vắt lấy dịch, nhỏ vào lỗ mũi khi viêm xoang. Ngoài ra còn dùng dưới dạng thuốc sắc uống.

Hiện nay, hoa ngũ sắc còn được điều chế dạng thuốc xịt, trị viêm xoang mũi dị ứng hoặc viêm mũi mạn tính. Dùng ngoài, cây tươi nấu nước gội đầu, tắm ghẻ. 6 Trong số các hợp chất được công bố của cây Ngũ sắc, nhóm hoạt chất flavonoid thể hiện hoạt tính kháng viêm đáng kể. Tác dụng chống viêm rõ rệt đối với giai đoạn cấp tính và bán cấp tính của phản ứng viêm thực nghiệm.

Cao chiết của cây Ngũ sắc có tác dụng giảm phù nề thực nghiệm chân chuột, giảm rỉ dịch màng phổi và giảm u hạt thực nghiệm trên chuột cống trắng [17]. Ngoài ra, flavonoid còn có các tác dụng khác như chống oxy hóa, cải thiện tuần hoàn, giải độc gan, kháng khuẩn, hạ đường huyết [17]. Năm 2023, Nguyễn Thị Bạch Tuyết và cộng sự đã nghiên cứu hoạt tính kháng vi sinh vật của cây ngũ sắc và chỉ ra các phân đoạn có hoạt tính tốt nhất từ cao chiết bằng ethyl acetat có tác dụng kháng S. eruginosa với giá trị MIC tương ứng 125, 125, 500, 500 µg/mL; cao chiết bằng cloroform có tác dụng kháng T.

mentagrophytes với giá trị MIC tương ứng 250, 250, 500 µg/ml [16]. được báo cáo là kháng 22 loại vi khuẩn, gồm cả cầu khuẩn và trực khuẩn Gram (+) và Gram (-) [17]. Kháng 12 loại nấm (3 nấm men và 9 nấm sợi). Đáng chú ý là tinh dầu này ức chế tăng trưởng toàn phần của 4 loại nấm Candida albicans SP-14, Cryptococcus neoformas SP- 16, Sclerotium rolfsii SP-5 và Trichophyton mentagrophytes SP-12.

Thành phần chính của tinh dầu là demothoxyageratochromen có tác dụng trên Penicillium chrysogenum và Penicillium javanicum và ức chế 100% sự phát triển của sợi nấm cũng như bào tử Didymella bryoniae [17]. Kim ngân hoa Tên khoa học: Lonicera japonica Thunb., họ Kim Ngân (Caprifoliaceae). Dược liệu Kim ngân hoa Kim ngân hoa còn gọi là Nhẫn đông hoa, Ngân hoa, Song hoa [6] Bộ phận dùng: nụ hoa của cây Kim ngân [6],[14]. Thành phần hóa học: Nụ hoa chứa chủ yếu là các flavonoid thuộc nhóm flavon, flavonol và glycosid (lonicerin, luteolin) và acid phenol (acid cafeic, trans-cinnamic, trans-ferulic; các dẫn chất cafeoyl quinic: acid clorogenic, các đồng phân và các ester; các dẫn chất di-caffeoyl quinic); tinh dầu, triterpenoid, saponin, iridoid.

Lá chứa iridoid loganin và secologanin [18]. Hiện nay, có hơn 140 hợp chất hoá học được phân lập từ loài cây này, riêng hoa của cây kim ngân các nhà hoá học đã phân lập được trên 70 hợp chất hoá học bao gồm tinh dầu và rất giàu các hợp chất flavonoid, acid hữu cơ, saponin, terpenoid và iridoid. Trong đó, thành phần nổi bật là acid clorogenic là chỉ thị hóa học quan trọng để đánh giá chất lượng dược liệu [14]. Theo y học cổ truyền: Kim ngân hoa có vị ngọt, đắng, tính hàn và quy vào 4 kinh (phế, vị, tâm, tỳ).

Công năng của Kim ngân hoa bao gồm thanh nhiệt giải độc, tán phong nhiệt. Chủ trị: ung nhọt, ban sởi, mày đay, lở ngứa, cảm mạo phong nhiệt, ôn bệnh phát nhiệt, nhiệt độc huyết lị [14],[20]. Cách dùng, liều lượng: Ngày dùng từ 12 - 16 g, dạng thuốc sắc hoặc hãm. Có thể ngâm rượu, làm hoàn tán.