Luận văn thạc sĩ hus nghiên cứu một số loài malassezia sp gây bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại bệnh viện da liễu trung ương

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu hus nghiên cứu một số loài malassezia sp gây bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại bệnh viện da, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện

• Tác giả: Nguyễn Thị Tho
• Người hướng dẫn: TS. Phạm Thế Hải
• Trường học: Trường Đại Học Khoa Học Tự Nhiên
• Chuyên ngành: Vi sinh vật học
• Đề tài: Nghiên cứu một số loài Malassezia sp. gây bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ương
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sỹ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Lịch sử nấm Malassezia và bệnh lang ben
• 1.2. Đặc điểm sinh học của Malassezia spp. Cơ chế gây bệnh
• 1.3. Một số yếu tố thuận lợi
• 1.4. Lang ben và một số biểu hiện bênh lý khác do nấm Malassezia
• 1.5. Bệnh lang ben do Malassezia
• 1.6. Một số bệnh lý khác do nấm Malassezia
• 1.7. Đặc điểm đa dạng về phân bố loài Malassezia gây bệnh lang ben
• 1.8. Các phương pháp chẩn đoán Malassezia trong bệnh lang ben
• 1.9. Tình hình bệnh lang ben và các nghiên cứu về nấm Malassezia gây bệnh lang ben trên thế giới và Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chẩn đoán
• 2.3. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.4. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.5. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.6. Vật liệu nghiên cứu
• 2.7. Trang thiết bị, dụng cụ. Môi trường
• 2.8. Phương pháp nghiên cứu
• 2.9. Thiết kế nghiên cứu. Cỡ mẫu nghiên cứu
• 2.10. Các kỹ thuật nghiên cứu
• 2.11. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.12. Các chỉ tiêu đánh giá cho mục tiêu nghiên cứu 1
• 2.13. Các chỉ tiêu đánh giá cho mục tiêu nghiên cứu 2
• 2.14. Phương pháp xử lý số liệu
• 2.15. Các biện pháp hạn chế sai số
• 2.16. Đạo đức trong nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ VÀ BÀN LUẬN
• 3.1. Tỷ lệ bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám
• 3.2. Tình hình chung nhiễm bệnh lang ben. Phân bố bệnh lang ben theo mùa
• 3.3. Phân bố bệnh lang ben theo lứa tuổi bệnh nhân
• 3.4. Phân bố bệnh lang ben theo giới tính bệnh nhân
• 3.5. Phân bố bệnh lang ben theo nghề nghiệp bệnh nhân
• 3.6. Nghiên cứu đặc điểm sinh học và tính đa dạng của các nấm men Malassezia spp. gây bệnh lang ben phân lập được
• 3.7. Kết quả soi trực tiếp Malassezia trên kính hiển vi
• 3.8. Kết quả phân loại và đánh giá tính đa dạng của các chủng Malassezia spp. phân lập được từ vẩy da của bệnh nhân lang ben
• HƯỚNG NGHIÊN CỨU TIẾP THEO
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu Malassezia spp

Nghiên cứu về Malassezia spp. và bệnh lang ben tại Bệnh viện Da liễu Trung ương đã chỉ ra rằng nấm men này là một trong những tác nhân chính gây ra bệnh lý da liễu phổ biến. Bệnh lang ben, hay còn gọi là pityriasis versicolor, là một tình trạng da do sự phát triển quá mức của nấm Malassezia, dẫn đến sự xuất hiện của các đốm màu trên da. Nghiên cứu này không chỉ giúp xác định tỷ lệ mắc bệnh mà còn tìm hiểu tính đa dạng của các loài nấm gây bệnh, từ đó cung cấp thông tin quan trọng cho việc điều trị và phòng ngừa.

1.1. Lịch sử và sự phát triển của Malassezia spp.

Malassezia spp. đã được phát hiện và nghiên cứu trong hơn 150 năm qua. Nấm này được biết đến như một phần của hệ vi sinh vật trên da người và động vật. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng có ít nhất 14 loài Malassezia, trong đó M. furfur là loài phổ biến nhất gây ra bệnh lang ben. Sự phát triển của các phương pháp nuôi cấy và phân loại đã giúp xác định rõ hơn về các loài này.

1.2. Đặc điểm sinh học của Malassezia spp.

Malassezia spp. là nấm men ưa lipid, tồn tại dưới dạng đơn bào và có khả năng sinh sản vô tính. Chúng có kích thước từ 3-10 µm và thường phát triển mạnh ở những vùng da có nhiều bã nhờn. Đặc điểm này khiến chúng trở thành tác nhân chính trong nhiều bệnh lý da liễu, bao gồm cả bệnh lang ben.

II. Vấn đề và thách thức trong nghiên cứu bệnh lang ben

Bệnh lang ben là một trong những bệnh da liễu phổ biến nhưng thường bị bỏ qua trong các nghiên cứu. Tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, tỷ lệ bệnh lang ben được ghi nhận là 1,76% trong tổng số bệnh nhân đến khám. Tuy nhiên, việc chẩn đoán và điều trị bệnh vẫn gặp nhiều khó khăn do sự tương đồng với các bệnh lý khác. Việc xác định chính xác loài nấm gây bệnh là rất quan trọng để có phác đồ điều trị phù hợp.

2.1. Các triệu chứng lâm sàng của bệnh lang ben

Bệnh lang ben thường bắt đầu bằng những đốm màu hồng, nâu hoặc trắng trên da. Các đốm này có thể lan rộng và liên kết với nhau, tạo thành các mảng rõ rệt. Bề mặt tổn thương có thể có vảy nhỏ và không gây đau đớn, nhưng có thể ngứa khi ra mồ hôi.

2.2. Chẩn đoán và phân biệt bệnh lang ben

Chẩn đoán bệnh lang ben thường dựa vào các triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng. Việc soi trực tiếp dưới kính hiển vi bằng dung dịch NaOH 20% giúp xác định hình thái và số lượng của Malassezia. Cần phân biệt bệnh lang ben với các bệnh lý khác như bạch biến, viêm da dầu và nấm thân mình.

III. Phương pháp nghiên cứu Malassezia spp

Nghiên cứu được thực hiện tại Bệnh viện Da liễu Trung ương từ tháng 3/2017 đến tháng 2/2018. Các bệnh nhân được chọn lọc dựa trên tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh lang ben. Phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu vảy da, nuôi cấy và phân tích hình thái của nấm. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin quan trọng về tỷ lệ mắc bệnh và tính đa dạng của các loài Malassezia.

3.1. Thiết kế nghiên cứu và cỡ mẫu

Nghiên cứu được thiết kế theo phương pháp mô tả cắt ngang, với cỡ mẫu đủ lớn để đảm bảo tính đại diện. Các bệnh nhân được chọn lọc từ phòng khám da liễu, đảm bảo tiêu chuẩn chẩn đoán rõ ràng.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích mẫu

Mẫu vảy da được thu thập và xử lý bằng các phương pháp nuôi cấy trên môi trường đặc biệt. Kết quả được phân tích bằng kính hiển vi và các phương pháp sinh học phân tử để xác định loài nấm gây bệnh.

IV. Kết quả nghiên cứu và ứng dụng thực tiễn

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ương là 1,76%. Các loài Malassezia được phân lập chủ yếu là M. furfur và M. globosa. Những phát hiện này không chỉ giúp nâng cao nhận thức về bệnh lang ben mà còn cung cấp cơ sở cho việc điều trị hiệu quả hơn.

4.1. Tỷ lệ mắc bệnh lang ben theo độ tuổi và giới tính

Nghiên cứu cho thấy tỷ lệ mắc bệnh lang ben có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm tuổi và giới tính. Bệnh thường gặp hơn ở độ tuổi thanh thiếu niên và người trưởng thành, với tỷ lệ mắc cao hơn ở nam giới.

4.2. Đặc điểm sinh học của các loài Malassezia phân lập

Các loài Malassezia phân lập từ bệnh nhân cho thấy sự đa dạng về hình thái và tính chất sinh hóa. Việc xác định chính xác các loài này là rất quan trọng để có phác đồ điều trị phù hợp.

V. Kết luận và hướng nghiên cứu tiếp theo

Nghiên cứu về Malassezia spp. gây bệnh lang ben tại Bệnh viện Da liễu Trung ương đã cung cấp những thông tin quý giá về tỷ lệ mắc bệnh và tính đa dạng của các loài nấm. Tuy nhiên, cần có thêm nhiều nghiên cứu sâu hơn để hiểu rõ hơn về cơ chế gây bệnh và phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả hơn.

5.1. Tầm quan trọng của việc xác định loài nấm

Việc xác định chính xác loài nấm gây bệnh là rất quan trọng để bác sĩ có thể lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp. Điều này cũng giúp nâng cao hiệu quả điều trị và giảm thiểu tình trạng tái phát.

5.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo trong lĩnh vực Malassezia

Cần tiếp tục nghiên cứu về các yếu tố thuận lợi gây bệnh, cũng như phát triển các phương pháp chẩn đoán và điều trị mới. Các nghiên cứu này sẽ góp phần nâng cao chất lượng chăm sóc sức khỏe cho bệnh nhân mắc bệnh lang ben.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Bệnh lang ben là một bệnh lý nhiễm nấm nông phổ biến trên bề mặt biểu bì da, ảnh hưởng đến khoảng 1% dân số toàn cầu và có thể lên tới 30% đến 50% tại các quốc gia thuộc vùng khí hậu nhiệt đới ẩm. Tại Việt Nam, khảo sát dịch tễ quy mô lớn tại Bệnh viện Da liễu Trung ương trong giai đoạn từ tháng 03/2017 đến tháng 02/2018 ghi nhận 4.754 trường hợp mắc bệnh lang ben trong tổng số 465.669 lượt bệnh nhân đến khám. Bệnh chiếm tỷ lệ 1,0% trên tổng số ca khám da liễu chung và chiếm tới 21,6% trong nhóm các bệnh nhân được chẩn đoán mắc bệnh nấm da.

Vấn đề nghiên cứu cốt lõi xuất phát từ thực trạng vi nấm chi Malassezia là tác nhân gây bệnh cơ hội nhưng rất khó nuôi cấy và phân loại do tính chất phụ thuộc lipid nghiêm ngặt. Việc chẩn đoán tại các cơ sở y tế phần lớn chỉ dừng lại ở kỹ thuật soi tươi trực tiếp, chưa xác định được cụ thể căn nguyên loài gây bệnh, dẫn đến những khó khăn trong việc xây dựng phác đồ điều trị trúng đích và kiểm soát tình trạng tái phát dai dẳng.

Mục tiêu cụ thể của luận văn tập trung vào hai nhiệm vụ trọng tâm:

1. Xác định tỷ lệ mắc bệnh, phân bố dịch tễ học theo mùa, giới tính, nhóm tuổi và nghề nghiệp ở bệnh nhân lang ben đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ương từ tháng 03/2017 đến tháng 02/2018.
2. Đánh giá tính đa dạng sinh học và định danh chính xác các loài nấm men thuộc chi Malassezia từ 120 mẫu bệnh phẩm lâm sàng thông qua các đặc điểm hình thái và thử nghiệm sinh hóa chuyên biệt.

Công trình mang ý nghĩa thực tiễn to lớn khi cung cấp bộ dữ liệu vi sinh học chuẩn mực đầu tiên tại bệnh viện chuyên khoa tuyến đầu, tạo tiền đề nâng cao tỷ lệ nuôi cấy thành công lên 87,5% và tối ưu hóa hiệu quả điều trị lâm sàng cho người bệnh.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Cơ sở phân loại học vi nấm hiện đại xác định chi Malassezia thuộc ngành Basidiomycota, phân ngành Ustilaginomycotina, lớp Exobasidiomycetes, bộ Malasseziales và họ Malasseziaceae. Cho đến nay, giới khoa học đã phân lập và công nhận 14 loài vi nấm Malassezia trên da người và động vật có vú. Hầu hết các loài đều có đặc tính phụ thuộc lipid do không tự tổng hợp được acid béo, ngoại trừ loài Malassezia pachydermatis có khả năng sinh trưởng mà không cần bổ sung lipid ngoại sinh.

Cơ chế bệnh sinh của vi nấm Malassezia liên quan chặt chẽ đến sự tương tác giữa hệ vi sinh vật và phản ứng miễn dịch tế bào biểu bì thông qua các tế bào đuôi gai. Khi gặp điều kiện thuận lợi, nấm men chuyển đổi từ trạng thái hoại sinh đơn bào sang trạng thái ký sinh sinh sợi. Quá trình này được hỗ trợ bởi hệ thống enzyme phân giải lipid mạnh mẽ. Điển hình là loài Malassezia globosa hoạt động chủ yếu nhờ enzyme lipase Mglip2 có khoảng pH hoạt động tối ưu từ 4,0 đến 8,0 (lý tưởng nhất tại pH 6,0). Trong khi đó, loài Malassezia furfur sử dụng enzyme phân giải protein MfTam1 với phổ hoạt động ở môi trường kiềm hơn, đạt tối ưu tại pH 8,0.

Về mặt lâm sàng, bệnh lang ben đặc trưng bởi các dát thay đổi sắc tố dạng giảm sắc tố, tăng sắc tố hoặc dát hồng với bề mặt phủ vảy mịn dễ bong khi cạo, tạo nên dấu hiệu vỏ bào kinh điển. Tổn thương thường tập trung tại các vùng da giàu tuyến bã nhờn như lưng, ngực, cổ và mặt.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng thiết kế mô tả cắt ngang tiến cứu, được triển khai tại Khoa Khám bệnh và Khoa Vi sinh, Nấm, Ký sinh trùng thuộc Bệnh viện Da liễu Trung ương trong khoảng thời gian từ tháng 03/2017 đến tháng 02/2018.

Cỡ mẫu nghiên cứu được xác định theo công thức ước tính một tỷ lệ trong quần thể với độ tin cậy 95% (hệ số Z = 1,96), tỷ lệ nuôi cấy dương tính dự kiến p = 0,8 và sai số tương đối 0,09, tính toán được quy mô mẫu tối thiểu là 119 bệnh nhân. Để đảm bảo độ tin cậy và bù trừ sai số, nghiên cứu đã chọn mẫu thuận tiện gồm 120 bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng điển hình và đáp ứng tiêu chuẩn không sử dụng thuốc kháng nấm hoặc thuốc bạt sừng bong vảy trong vòng 7 ngày trước khi lấy mẫu.

Quy trình phân tích vi sinh học được tiến hành tuần tự qua các bước:

1. Xét nghiệm soi tươi trực tiếp: Vảy da tổn thương được cạo bằng dao cùn vô khuẩn, xử lý trong dung dịch natri hydroxit 20% và ủ ấm từ 30 đến 60 phút, sau đó quan sát dưới kính hiển vi quang học ở vật kính 10x và 40x nhằm đánh giá sự hiện diện của tế bào nấm men và giả sợi nấm.
2. Kỹ thuật nuôi cấy phân lập: Bệnh phẩm được cấy đồng thời vào môi trường thạch Sabouraud Dextrose Agar bổ sung 0,5 g/L chloramphenicol, 50 mg/L cycloheximide và môi trường thạch biến đổi modified Dixon, ủ ở nhiệt độ 32°C và 40°C trong 7 ngày.
3. Định danh loài bằng sinh hóa: Đánh giá khả năng sinh enzyme catalase bằng dung dịch oxy già 3%, thử nghiệm đồng hóa các cơ chất Tween 20, Tween 40, Tween 60, Tween 80 và Cremophor EL trên nền thạch cơ bản, kết hợp nuôi cấy trên thạch Tween Esculin agar và môi trường sinh màu CHROMagar Malassezia.
4. Xử lý số liệu: Toàn bộ dữ liệu được quản lý bằng phần mềm EpiData và xử lý thống kê bằng phần mềm SPSS phiên bản 23.0 với các thuật toán kiểm định Chi-square và Fisher's exact test ở ngưỡng ý nghĩa thống kê p < 0,05.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Phân tích dữ liệu dịch tễ học trên 465.669 lượt bệnh nhân đến khám cho thấy tỷ lệ bệnh nhân mắc nấm da nói chung chiếm 4,7% (21.985 ca), trong đó bệnh nhân lang ben chiếm 1,0% (4.754 ca). Tỷ lệ nhiễm bệnh có sự biến thiên rõ rệt theo các mùa trong năm, đạt đỉnh cao nhất vào mùa thu với 38,2% và mùa hè với 35,9%, riêng tháng 9 chiếm tỷ lệ cao nhất trong năm đạt 16,6%, trong khi mùa đông chỉ ghi nhận tỷ lệ thấp nhất là 7,1%.

Về đặc điểm nhân khẩu học, nam giới chiếm tỷ lệ mắc bệnh vượt trội với 63,5% so với nữ giới là 36,5% (tỷ lệ nam trên nữ đạt xấp xỉ 1,74:1). Độ tuổi mắc bệnh tập trung nhiều nhất ở nhóm 20 đến 29 tuổi chiếm 31,0%, tiếp theo là nhóm 30 đến 39 tuổi chiếm 20,9%, tạo thành phân khúc thanh niên và người trưởng thành trẻ từ 20 đến 40 tuổi chiếm tới 51,9% tổng số bệnh nhân. Nhóm đối tượng học sinh và sinh viên có tỷ lệ mắc cao nhất chiếm 25,8%, kế tiếp là trẻ em dưới 6 tuổi chiếm 21,0% và nhóm lao động tự do chiếm 19,7%, trong khi nông dân chỉ chiếm 4,9%.

Hiệu quả xét nghiệm cận lâm sàng ghi nhận tỷ lệ soi trực tiếp bằng dung dịch natri hydroxit 20% đạt dương tính 80,8% (97 trên 120 mẫu). Hình thái vi nấm quan sát được chủ yếu là dạng kết hợp giữa sợi nấm và tế bào nấm men chiếm 85,5%, dạng sợi nấm đơn thuần chiếm 9,3% và dạng tế bào nấm men chiếm 5,2%. Tỷ lệ nuôi cấy thành công trên môi trường modified Dixon đạt mức rất cao là 87,5% (105 trên 120 mẫu).

Kết quả định danh 105 chủng nấm phân lập được đã xác định sự hiện diện của 7 loài Malassezia khác nhau. Loài chiếm ưu thế cao nhất là Malassezia globosa với 37,1% (39 chủng), đứng thứ hai là Malassezia dermatis chiếm 17,1% (18 chủng), tiếp theo là Malassezia furfur chiếm 15,2% (16 chủng). Các loài còn lại gồm Malassezia restricta chiếm 7,6% (8 chủng), Malassezia obtusa chiếm 7,6% (8 chủng), Malassezia sympodialis chiếm 6,7% (7 chủng), Malassezia pachydermatis chiếm 1,0% (1 chủng) và 8 chủng Malassezia spp. chưa định danh được loài cụ thể chiếm 7,6%.

Thảo luận kết quả

Sự vượt trội của loài Malassezia globosa (chiếm 37,1%) trong cơ cấu căn nguyên gây bệnh lang ben hoàn toàn tương đồng với các công bố quốc tế tại châu Âu và châu Á, tiêu biểu như các nghiên cứu tại Thổ Nhĩ Kỳ ghi nhận 47,7% hay tại Tunisia ghi nhận 47%. Điều này khẳng định vai trò bệnh sinh trung tâm của hệ enzyme lipase Mglip2 thích nghi hoàn hảo với độ pH sinh lý của da người, giúp vi nấm thủy phân nhanh chóng chất béo bã nhờn để lấy nguồn dinh dưỡng tăng sinh.

Hình ảnh vi thể điển hình dạng sợi nấm kết hợp tế bào men (chiếm 85,5%) phản ánh chính xác trạng thái chuyển dạng sinh học khi vi nấm chuyển từ trạng thái hội sinh sang gây bệnh thực sự dưới kính hiển vi. Hiện tượng phân bố bệnh tập trung vào mùa hè và mùa thu (tổng cộng chiếm 74,1%) được giải thích do điều kiện khí hậu nóng ẩm kích thích tuyến mồ hôi và tuyến bã nhờn bài tiết tối đa, tạo môi trường kỵ khí và dưỡng chất béo lý tưởng cho nấm men phát triển mạnh. Tỷ lệ mắc cao ở nam giới (63,5%) và nhóm học sinh, sinh viên (25,8%) liên quan mật thiết đến cường độ vận động thể lực cao, sinh hoạt tập thể và ý thức giữ gìn vệ sinh cá nhân chưa đồng đều.

Các phát hiện này có thể được mô hình hóa trực quan thông qua biểu đồ cột thể hiện tương quan phân bố loài theo từng nhóm tuổi và bảng ma trận phản ứng sinh hóa đồng hóa các dẫn xuất Tween kết hợp thử nghiệm Catalase. Đây là công cụ đắc lực giúp phân biệt chính xác giữa các loài có khuẩn lạc tương đồng trên môi trường nuôi cấy.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa quy trình định danh vi nấm tại các bệnh viện chuyên khoa: Ban giám đốc và Khoa Xét nghiệm các bệnh viện da liễu tuyến tỉnh và trung ương cần triển khai đồng bộ quy trình nuôi cấy trên môi trường modified Dixon kết hợp bộ kít thử nghiệm sinh hóa Tween 20, 40, 60, 80 và Cremophor EL. Mục tiêu nâng tỷ lệ định danh chính xác loài vi nấm gây bệnh lang ben lên trên 90% trong giai đoạn 2026 - 2028.
2. Ứng dụng kỹ thuật sinh học phân tử hiện đại: Các viện nghiên cứu và phòng xét nghiệm vi sinh trọng điểm cần áp dụng kỹ thuật giải trình tự gen vùng 26S rDNA hoặc ITS nhằm giải quyết dứt điểm 7,6% các chủng Malassezia spp. chưa định danh được bằng phương pháp nuôi cấy sinh hóa truyền thống, hoàn thiện quy trình trong thời gian 12 tháng tới.
3. Cá thể hóa phác đồ điều trị và kiểm soát tái phát: Đội ngũ bác sĩ lâm sàng da liễu cần căn cứ vào mô hình phân bố loài chiếm ưu thế là Malassezia globosa (37,1%) để lựa chọn nhóm thuốc kháng nấm azole toàn thân hoặc tại chỗ phù hợp. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ tái phát bệnh sau điều trị xuống dưới 15% trong vòng 6 tháng theo dõi.
4. Triển khai chương trình truyền thông y tế học đường: Trung tâm kiểm soát bệnh tật phối hợp với các trường đại học, cao đẳng tổ chức các chiến dịch tuyên truyền vệ sinh thân thể, hướng dẫn thay giặt quần áo thấm hút mồ hôi cho nhóm thanh thiếu niên (chiếm 25,8% tỷ lệ mắc), nhằm giảm thiểu 30% số ca mắc mới vào mùa hè thu hàng năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Bác sĩ chuyên khoa Da liễu và Ký sinh trùng lâm sàng: Sử dụng luận văn như tài liệu tham khảo giá trị để nắm bắt bức tranh dịch tễ học thực nghiệm, phân tích mối liên hệ giữa các thể lâm sàng dát giảm sắc tố hay tăng sắc tố với từng loài nấm cụ thể, từ đó tối ưu hóa phác đồ điều trị nội khoa.
2. Kỹ thuật viên xét nghiệm và Chuyên gia Vi sinh y học: Học tập chi tiết quy trình pha chế môi trường dinh dưỡng chuyên biệt modified Dixon, kỹ thuật cạo bệnh phẩm vảy da đạt tỷ lệ dương tính 80,8% và phương pháp đọc kết quả thử nghiệm sinh hóa phân biệt 7 loài nấm men ưa béo.
3. Học viên cao học, Nghiên cứu sinh ngành Vi sinh vật học và Y sinh học: Khai thác phương pháp luận thiết kế nghiên cứu mô tả cắt ngang chuẩn mực trên cỡ mẫu 120 bệnh nhân, phương pháp thống kê y sinh học bằng SPSS và định hướng mở rộng đề tài sang phân tích đột biến kháng thuốc của vi nấm.
4. Cán bộ quản lý y tế công cộng và Y tế học đường: Xây dựng các hướng dẫn phòng ngừa bệnh da liễu học đường, đánh giá nguy cơ lây nhiễm chéo nấm nông trong môi trường ký túc xá và khu công nghiệp có mật độ lao động tập trung cao.

Câu hỏi thường gặp

Tỷ lệ mắc bệnh lang ben trong cơ cấu bệnh da liễu tại Việt Nam hiện nay như thế nào? Theo số liệu nghiên cứu tại Bệnh viện Da liễu Trung ương, tỷ lệ bệnh nhân lang ben chiếm 1,0% trên tổng số 465.669 lượt khám bệnh da liễu chung và chiếm tỷ trọng lớn tới 21,6% trong nhóm các bệnh nhân mắc bệnh nấm da. Bệnh phân bố rộng rãi do đặc thù khí hậu nhiệt đới gió mùa nóng ẩm tạo điều kiện thuận lợi cho nấm phát triển.

Loài nấm nào đóng vai trò là căn nguyên chính gây bệnh lang ben? Nghiên cứu định danh 105 chủng nấm phân lập đã chứng minh loài Malassezia globosa là tác nhân phổ biến nhất gây bệnh lang ben với tỷ lệ chiếm 37,1%. Hai loài đứng kế tiếp là Malassezia dermatis chiếm 17,1% và Malassezia furfur chiếm 15,2%, phản ánh tính đa dạng sinh học phong phú của vi nấm biểu bì.

Tại sao kỹ thuật soi trực tiếp bằng dung dịch natri hydroxit 20% lại được ưu tiên sử dụng? Kỹ thuật soi tươi bằng dung dịch natri hydroxit 20% cho tỷ lệ phát hiện dương tính cao đạt 80,8%. Phương pháp này giúp nhận diện nhanh chóng hình ảnh đặc trưng dạng sợi nấm kết hợp tế bào men (chiếm 85,5%) tương tự hình ảnh mì ống và thịt viên, mang lại giá trị chẩn đoán xác định nhanh chóng ngay tại phòng khám.

Yếu tố thời tiết và mùa vụ ảnh hưởng ra sao đến sự bùng phát của bệnh lang ben? Bệnh lang ben có xu hướng gia tăng mạnh mẽ vào các tháng có nhiệt độ và độ ẩm cao. Nghiên cứu chỉ ra rằng có tới 74,1% bệnh nhân đến khám tập trung vào mùa thu (38,2%) và mùa hè (35,9%), trong đó tháng 9 ghi nhận tỷ lệ cao nhất năm đạt 16,6% do cơ thể tăng tiết mồ hôi và chất bã nhờn.

Môi trường nuôi cấy modified Dixon có ưu điểm gì vượt trội so với môi trường thông thường? Do nấm Malassezia là vi nấm ưa mỡ không thể phát triển trên môi trường thạch Sabouraud Dextrose thông thường, môi trường modified Dixon bổ sung đầy đủ các nguồn lipid cần thiết, giúp nâng tỷ lệ nuôi cấy thành công từ vảy da lên tới 87,5%, tạo điều kiện tối ưu để tiến hành các thử nghiệm định danh sinh hóa tiếp theo.

Kết luận

• Luận văn đã xác định rõ tỷ lệ bệnh nhân mắc lang ben chiếm 1,0% tổng số lượt khám (4.754 trên 465.669 ca) và chiếm 21,6% trong nhóm bệnh nấm da tại Bệnh viện Da liễu Trung ương giai đoạn 2017 - 2018.
• Khẳng định đặc điểm dịch tễ nổi bật với tỷ lệ nam giới chiếm 63,5%, nhóm tuổi 20 đến 29 tuổi chiếm cao nhất 31,0%, học sinh sinh viên chiếm 25,8% và mùa hè thu là thời điểm bùng phát mạnh nhất (74,1%).
• Đánh giá giá trị thực tiễn vượt trội của xét nghiệm soi trực tiếp natri hydroxit 20% đạt độ dương tính 80,8% và quy trình nuôi cấy modified Dixon đạt tỷ lệ thành công 87,5%.
• Định danh thành công 7 loài vi nấm Malassezia từ 105 chủng phân lập, trong đó xác định Malassezia globosa (37,1%) là căn nguyên hàng đầu, tiếp theo là Malassezia dermatis (17,1%) và Malassezia furfur (15,2%).
• Đặt nền móng quan trọng để các cơ sở y tế triển khai mở rộng kỹ thuật sinh học phân tử PCR và giải trình tự gen, đồng thời kêu gọi đội ngũ y bác sĩ áp dụng kết quả phân lập vi sinh vào việc tối ưu hóa phác đồ điều trị trúng đích cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Malassezia spp. là nấm men thuộc vi hệ da ngƣời và động vật máu nóng. Cho đến nay, đã phát hiện đƣợc 14 loài thuộc vi nấm này bao gồm: M. Các biểu hiện bệnh lý do Malassezia bao gồm: lang ben, viêm da dầu, viêm da cơ địa, viêm nang lông, gàu da đầu… trong đó bệnh lang ben là thƣờng gặp nhất.

Bệnh gây ảnh hƣởng tới gần 1% dân số thế giới nói chung và có báo cáo cho thấy ở một số nƣớc có khí hậu nhiệt đới tỷ lệ bệnh lên tới 50% dân số [23]. Tại Việt Nam, bệnh lang ben đƣợc miêu tả từ lâu và đã có một số nghiên cứu đề cập. Theo tác giả Trần Lan Anh, bệnh lang ben chiếm 3,1% số ngƣời đƣợc khám, khi điều tra về tỷ lệ mắc bệnh da tại xã Vĩnh Phúc, Thanh Trì, Hà Nội [9]. Theo Phạm Văn Hiển và cộng sự năm 1995, khi nghiên cứu đặc điểm bệnh ngoài da tại công ty Thƣợng Đình, Hà Nội thì tỷ lệ bệnh là 3,5% [6].

Tại Bệnh viện Da liễu Trung ƣơng, theo Nguyễn Thị Tuyết Mai và cộng sự năm 1998, tỷ lệ bệnh là 1,76% tổng số bệnh nhân đến phòng khám [2]. Các phƣơng pháp định danh nấm nói chung và Malassezia nói riêng chƣa phổ biến tại Việt Nam. Sở dĩ nhƣ vậy bởi vì Malassezia rất khó nuôi cấy do chúng không mọc ở môi trƣờng cấy nấm thông thƣờng mà cần những điều kiện đặc biệt. Tuy nhiên, việc xác định chính xác loài nấm gây bệnh rất quan trọng, là căn cứ để bác sỹ lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp với từng bệnh nhân.

Về mặt đại thể, các loài vi nấm Malassezia có đặc điểm khuẩn lạc tƣơng đối giống nhau, nhƣng một số đặc điểm về hình thái, sinh lý, sinh hóa có sự khác biệt giữa các chủng. Do đó, tìm hiểu về các đặc tính sinh học và phân loại của vi nấm Malassezia, từ đó đƣa ra các phƣơng pháp định danh vi nấm chính xác là hết sức cần thiết, phục vụ cho các nghiên cứu tiếp theo. Có Khoa Sinh học 1 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho thể thấy, mặc dù đã có một số công trình nghiên cứu về bệnh lang ben ở Việt Nam, phần lớn các nghiên cứu còn mang tính đơn lẻ tại địa phƣơng. Vì vậy chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “Nghiên cứu một số loài Malassezia sp.

gây bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ƣơng” với 2 mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ bệnh lang ben ở bệnh nhân đến khám tại Bệnh viện Da liễu Trung ương từ 03/2017 đến tháng 02/2018 2. Tìm hiểu tính đa dạng các loài nấm men Malassezia gây bệnh lang ben tại Bệnh viện Da liễu Trung ương từ 03/2017 đến tháng 02/2018 Khoa Sinh học 2 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN 1. Lịch sử nấm Malassezia và bệnh lang ben Ngày nay, các chi Malassezia gồm 14 loài ƣa lipid đã đƣợc phân lập từ da ngƣời khỏe mạnh và động vật.

Tuy nhiên, nấm men Malassezia đã đƣợc công nhận trong hơn 150 năm qua, là thành viên của hệ vi sinh vật ở da ngƣời và là một trong các tác nhân gây bệnh ở các bệnh ngoài da [23]. Từ giữa thế kỷ 19, ngƣời ta đã phát hiện trên vảy da của bệnh nhân bị bệnh lang ben, có một loại nấm tên là Micosporum furfur. Sau đó, Malassez (1842–1909), ngƣời đầu tiên mô tả tác nhân gây bệnh có tên Malassezia furfur là những tế bào hình tròn, hình bầu dục, phát triển ở lớp sừng của da ở bệnh nhân lang ben. Tuy nhiên, đến tận giữa thế kỷ 20, Gordon mới thành công trong việc nuôi cấy dạng hình cầu của Malassezia furfur (Pityrosporum orbiculare) trên môi trƣờng thạch Sabouraud có phủ dầu oliu hoặc acid béo no.

Sau đó 20 năm, năm 1974, Seidel cũng nuôi cấy đƣợc Pityrosporum orbiculare trên môi trƣờng tƣơng tự ở nhiệt độ 37C, pH = 5,6. Năm 1977, Dorn và Rochnet thông báo có thể nuôi cấy đƣợc Pityrosporum orbiculare ở môi trƣờng có chứa Glucine, và Nazzaro Porro cùng cộng sự cũng nuôi cấy thành công chủng nấm này ở môi trƣờng khác. Năm 1925, một loài nấm khác, Pityrosporum pachydermatis phân lập từ bệnh viêm da tróc vấy của tê giác, vi nấm có sự tƣơng đồng về hình thái là Pityrosporum canis cũng đƣợc phân lập từ bệnh viêm tai giữa của chó năm 1955 bởi Gutafsson [14]. Cả hai loài nấm này không cần bổ sung lipid cho sự phát triển.

Khoa Sinh học 3 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho Cuối cùng, bằng kỹ thuật quang phổ, nghiên cứu của Guého và cs (1996) về hình thái, siêu cấu trúc, sinh lý học và các đặc điểm sinh học phân tử, đã xác định chi Malassezia bao gồm 7 loài [24]. Trong 7 loài này, có 3 loài cũ đƣợc biết từ trƣớc: M. sympodialis và 4 đơn vị phân loại mới: M. Sự phụ thuộc lipid cho sự tăng trƣởng vẫn là đặc điểm cơ bản cho vi nấm trừ M.

Đến năm 2004, thêm một số loài mới đƣợc mô tả: M. japonica phân lập từ bệnh nhân bị viêm da cơ địa ở Nhật Bản, tiếp theo là M. yamatoensis, phân lập từ da ngƣời khỏe mạnh và từ một bệnh nhân với viêm da dầu [45],[44],[46]. Một số loài mới phụ thuộc lipid nhƣ M.

equina và gần đây là M. cuniculi, từ da động vật cũng đã đƣợc mô tả, nâng tổng số loài Malassezia đƣợc công nhận hiện nay là 14 loài [26],[16],[17]. Đặc điểm sinh học của Malassezia spp. là các loài nấm men thuộc chi Malassezia tồn tại trên vi hê ̣ da của ngƣời và động vật.

Hiện nay, nấm Malassezia là một trong những căn nguyên quan tro ̣ng trong nhiề u bê ̣nh lý về da nhƣ lang ben , viêm da dầ u , viêm da cơ đia,̣ vảy nến, nấm móng, nhiễm khuẩn huyết…Nấm Malassezia có các đặc điểm chính sau: - Thuộc ngành Basidomycota, phân ngành Ustilaginomycotina, lớp Exobasidomycetes, bộ Malasseziales và họ Malasseziacae - Tồn tại trạng thái đơn bào, có nhân chuẩn. - Hình dạng: Là nấm không màu, vách ngăn rộng, hình tròn hoặc hình bầu dục, đôi khi gặp dạng sợi hoặc vô định hình. - Kích thƣớc dao động từ 3-10 m, thông thƣờng lớn hơn gấp 10 lần so với vi khuẩn. Khoa Sinh học 4 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho - Sinh sản vô tính theo phƣơng thức nảy chồi.

Khi bào tử chồi đƣợc sinh ra theo dạng tuyến tính không phân cắt thì hình thành nên cấu trúc gọi là giả sợi nấm. - Khả năng thích nghi môi trƣờng đƣờng cao - Tồn tại trong thiên nhiên, trong các môi trƣờng chứa đƣờng nhƣ hoa quả, rau dƣa, mật mía… - Có 14 loài Malassezia trên da ngƣời và đô ̣ng vâ ̣t , trong đó 3 loài chính gă ̣p nhiề u nhấ t là M. Cơ chế gây bệnh Vi nấm Malassezia vừa tồn tại trên vi hệ da ngƣời, vừa có khả năng gây một số bệnh da. Nghiên cứu cho thấy Malassezia tƣơng tác với tế bào da thông qua miễn dịch tế bào là các tế bào đuôi gai có mặt ở lớp thƣợng bì của da.

Trên làn da khỏe mạnh, nấm Malassezia tồn tại với số lƣợng không đủ để gây bệnh. Khi xâm nhập vào cơ thể, nấm này gây ra sự đáp ứng miễn dịch với cơ thể vật chủ và cơ thể sẽ có hai cơ chế bảo vệ: miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào [10]. Trong một số bệnh da, ngƣời ta thấy rằng có sự thay đổi về số lƣợng cũng nhƣ hình thái của Malassezia. Vi nấm này vốn là nấm men, tuy nhiên khi soi trực tiếp trên kính hiển vi, ngƣời ta quan sát thấy cả hai dạng hình thái là sợi nấm và tế bào nấm men.

Tuy nhiên, do Malassezia sinh sản vô tính, thực tế hình thái sợi nấm quan sát đƣợc là giả sợi nấm. Đặc biệt trong bệnh lang ben, hình thái điển hình là giả sợi nấm và tế bào nấm men giống nhƣ mì ống và thịt viên Khoa Sinh học 5 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho Hình 1. Hoạt động của Malassezia trên vi hệ da ngƣời và cơ chế gây bệnh trong một số bệnh da [49] Vi nấm không thể tự tổng hợp đƣợc acid béo, cho nên có xu hƣớng tìm kiếm vùng da có nhiều bã nhờn để sinh sản và phát triển. Malassezia gây bệnh thông qua hệ thống các enzyme trong đó chủ yếu là các enzyme phân giải lipid.

globosa hoạt động dựa trên hệ enzyme phân giải lipid bao gồm Mglip1, MgMDL2, MgMDL3, MgLip2 và Mglip3; trong đó chủ yếu là Mglip2 [43]. furfur cũng có hệ enzyme phân giải lipid, tuy nhiên, khác với M. globosa, nấm gây bệnh thông qua hệ enzyme phân giải protein bao Khoa Sinh học 6 Khóa 2015-2017 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Luận văn thạc sỹ Khoa học Nguyễn Thị Tho gồm MfTam1 (Malassezia furfur tryptophan aminotransferase 1). Thực nghiệm đã chứng minh đƣợc sự khác biệt này thông qua điều kiện hoạt động của vi nấm ở các vi nấm khác nhau.

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Tuyết Mai (1998), của Phạm Thu Hiền (2014) đã chứng minh đƣợc pH da bệnh nhân lang ben có xu hƣớng kiềm hơn so với vùng da lành. Kết quả này là hợp lý vì enzyme MfTam1 của M. furfur, có phổ pH hoạt động từ 6,0-10,0 và tốt nhất ở pH=8,0 [2], [5], [37]. Tuy nhiên, trong một số nghiên cứu khác ngƣời ta cho rằng vi nấm Malassezia có thể hoạt động ở pH bình thƣờng da ngƣời bởi vì enzyme Mglip2 của M.

globosa có pH hoạt động từ 4,0-8,0, tối ƣu ở pH=6,0 (pH da ngƣời bình thƣờng là 4,5-5,5) [43],[27]. Một số yếu tố thuận lợi Các yếu tố thuận lợi khiến Malassezia phát triển quá mức gây bệnh nhƣ: - Sinh lý: phụ nữ có thai, trẻ sơ sinh - Bệnh lý toàn thân: Nhiễm trùng cấp và mạn tính, bệnh chuyển hóa, béo phì…Các bệnh lý nhƣ bỏng, Cushing, ung thƣ, Hodking, nhiễm HIV/AIDS… - Bệnh lý tại chỗ làm thay đổi tính chất da: Viêm da cơ địa, rụng tóc, bạch biến, loét do bỏng, … - Sử dụng hóa chất: Dùng kháng sinh phổ rộng, corticoid kéo dài làm thay đổi sự cân bằng vi hệ… 1. Lang ben và một số biểu hiện bênh lý khác do nấm Malassezia 1. Bệnh lang ben do Malassezia  Đặc điểm lâm sàng của bệnh lang ben Với bệnh lang ben điển hình, triệu chứng lâm sàng rất dễ nhận biết.

Bệnh thƣờng bắt đầu bằng những chấm hồng, nâu hoặc trắng ở trên da. Các chấm lớn dần, lan rộng và liên kết với nhau thành mảng ranh giới rõ rệt với da lành.