phần mở đầu và phần kết luận, phần nội dung của luận văn gồm 3 chojong: chơjơng I: Kịch bản văn học và việc dạy học kịch bản văn học trOng nhà lrơJờng. chơjơng IL: Dạy học kịch bản văn học “Vĩnh biệt cửu Trùng Đài” và “hồn Trolơng ba, da hàng thị!” ở Trung học phố thông. chơjøơng II: Thiết kế dạy học thề nghiệm. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 16 PhÄIH HỘI DUIG chojong I kIch bAT VĂN hỌc VÀ VIỆc DẠY hỌc KỊch bẢH VĂN hỌc TT0HG HhÀ TTG|ỜIG 1.
Kịch và kịch bản văn học 11. Khái niệm về kịch Hói đến khái niệm kịch, cuốn “ 7ừ điển thuậi ngữ văn học" của nhóm lác giả Lê bá hán, Trần Đình Sử, IIguyễn Khắc Phi, thuật ngữ kịch đojợc dùng the0 hai cấp độ. Ở cấp độ l0ại hình: “Kịch là một 0ng sa phương thức cơ van aia văn học (Kịch, tự sự, teữ tình). Kịch vừa thuộc sân khẩu vừa thuộc văn học Kịch sản vừa đòng đề diễn là chủ yếu lại vừa để đọc vì kịch oản chính là phương điện văn hoc aia kịch.
The0 đó liếp nhận kịch oản chính là liép nhận phương diện cia van hoc kich” (13, tr. Toi đến kịch là phải nói đến sự siêu diễn lrên sân khấu của các diễn viên bằng hành động, cử chỉ, điệu bộ và sằng lời nói. Kịch đơiợc xây dựng lrên cơ sở những mâu thuẫn lịch sử, xã hội h0Oặc những xung đột mang lính phổ siến (giữa thiện và ác, giữa ca0 cả và thấp hèn, giữa ojóc mơ và hiện thực,. Ihững xung đột ấy đơjợc thé hién bang mội cốt lruyện có cấu lrúc chặt chẽ qua hành động của các nhân vật và the0 những quy lắc nhất định của nghệ thuật kịch.
Hói đến kịch là nói đến kịch lính. các kịch lính đơxợc hình thành, phat triển và giải quyết qua hành động kịch. O cấp độ lUại thể: “Thuật ngữ kịch được dòng để chỉ một thể l0ại Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 17 van hoc - san khẩu có vị leí long đgơng với oi kịch và hài kịch. Với y nghĩa này kịch con đgọc gọi là chính Kịch ” [13, tr.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hiip:/www.vn 18 Kịch thực ra không phải là một l0ại thề văn học đơn thuần, không nên đánh đồng kịch sản với nghệ thuật sân khấu nói chung sa0 gồm kịch nói, kịch hát, kịch múa, nhạc kịch. bất cứ l0ại kịch mà0, kế cả kịch câm cũng có kịch sản, nhoỊng chỉ có kịch hát, nhất là kịch nói mới có kịch sản văn học. Là đối lolợng của lý luận văn học, kịch bản văn học là một trOng 3 l0ại chính của văn học. Sự khác nhau giữa nó với thê l0ại trữ tình là điểm rat rõ nhoIng với l0ại tự sự thì kịch còn có nhiều điểm tojong déng.
bêlinxki ch0 rằng: Tác phẩm kịch là “S% dung hợp qia cic yéu 16 doi lập qủa lĩnh khách quan lự sự và lính chủ quan teữ tinh”, khong phai chi tr0ng lOại hình kịch mới có sự dung hợp các yếu lố của l0ại hình khác. Tr0ng thơ, truyện, ký đều có, nhơing kịch có oqu thế tr0ng sự kết hợp khả năng siêu hiện của lự sự và trữ tình. Kịch là một thê l0ại văn học nhoịng lại gắn liền sinh lử với sân diễn, sân khấu, vì thế kịch lất sẽ không sa0 giờ là mét thé 10ai van hoc don thuần nhợi lự sự và trữ tình. Kịch sản viết ra vừa để đọc vừa đề diễn, d0 đó đọc kịch sản văn học nếu chúng la lách h0àn 10an với nghệ thuật sân khấu thi ta khong thé nà0 hiểu đojợc.
Hhg vậy, nhìn từ góc độ nà0 †a cũng thấy kịch bản văn học là mội sộ phận hợp thành của nghệ thuật sân khấu. Không phải ngẫu nhiên mà khi sáng lác kịch sản, nhà văn sa0 giờ cũng lính đến các yếu lố không gian, thời gian, khả năng siêu hiện nghệ thuật của các phoJơng liện sân khấu nhất là sự diễn xuất của các diễn viên. IIhoIng kịch sản văn học không chỉ có đời sông gắn só với nghệ thuật sân khấu mà nó còn có đời sống độc lập riêng của nghệ thuật ngôn từ. có thể xem “Kich”, “Kich van van hoe’ hay “Van Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 19 học kịch” nhơi những khái niệm đồng nghĩa chính là vì thế.
Muốn xác định đặc trong thé 10ai của kịch sản văn học phải lính đến sự chỉ phối của nghệ thuật sân khấu. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hiip:/www. Hhững đặc long thể lUại của văn học kịch 1. Kịch lính là đặc lang nổi oật nhất qia kịch Tr0ng sài “Sự ohân chia văn học thành l0ại và thể”, bêlinxki đã nói về sự giống nhau giữa lự sự và kịch nhơi hai phoJơng thức siêu hiện đời sống.
The0 bêlinxki, kịch giống lác phẩm lự sự vì: Ở đây cũng hiện hữu mội hành động xác định đang tự vận động cái bên trOng, cai lý †oJởng (tức là cái chủ quan) đã tro thành cái bên ngÖài, cái hình thức (ức là cái khách quan). Muốn phản ánh đời sống lr0ng lính khách quan, lác phẩm ty su va kịch phải dựa và0 mội hệ thống sự kiện, biến cố đơxợc lỗ chức thành cốt truyện. Tuy cùng xây dựng cốt truyện để phản ánh đời sống †he0 nguyên lắc khách quan, nhơng từ lr0ng sản chất, kịch và tự sự là hai l0ại tác phẩm có nội dung thé 10ai rất khác nhau. Kịch khác lác phẩm lự sự ở kịch lính.
Kịch lính là đặc điểm nỗi sật của thể lOại kịch. Không có xung đội, mâu thuẫn thi không có kịch lính. Kịch lính sa0 giờ cũng đojợc †ạ0 thành sởi những hành động đối nghịch. Không phải ngẫu nhiên, trOng ngôn ngữ của nhiều nojớc châu Âu, chữ “Kịch” đều có nguồn géc tir Héng hyLap (drama) mà nghĩa của nó là hành động.
Và hơn hai nghìn năm ray, phạm lrò “hành động” a0 giờ cũng nằm ở vị lrí trung lâm của các hệ thống lý thuyết kịch. Arisl0le gọi bi kich 1a “Sir sắt chước mội hành động quan leọng và hUàn chỉnh ”. hegel ch0 rằng kịch phải lrình sày ch0 chúng la một siến cố, mội kỳ công, một hành động, nhơIng nó phải †ojớc mắt lính chất bên ng0ài của chúng và phải đơa mội cá nhân có ý thức và hành động và0 thay thế. Ông nói liếp “hành động là cái Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 21 ¥ chi dqgc thuc hién va day la mét ¥ chi ma ngqoi la oiế! nguôn gốc, điểm xudl phdt vén lz0ng ding nhq kết quả qiối còng”.
IIho vậy, hành động kịch sa0 giờ cũng sa0 hàm động cơ, mục đích, mau dé, d0 đó nó sã0 hòa nội dung lâm hồn, thê hiện khuynh hojớng tinh Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 22 cách và ý chí tự đ0 của cá nhân c0n ngojời. Làm nổi sật sức mạnh của hành động thể hiện khuynh hơjớng lính cách và ý chí ty d0 của c0n ngơiời chính là đặc trong thé hién 10ai cua t4c pham kich. có thể định nghĩa, kịch lính là trạng thái căng thẳng đặc siệ! của mâu thuẫn, xung đột, đojợc †ạ0 ra bởi những hành động thê hiện các khuynh hojong tinh cach va y chí tu dO của cÔn ngojời. Tr0ng kịch, hành động bộc lộ ý chí lự đ0 của cỦn ngơiời làm nảy sinh những mâu thuẫn, xung đột gay gắi giữa cá nhân và xã hội, giữa chủ thể với cái lất yếu, khách quan, thúc đây sự vận động của hệ thống sự kiện, siến có lr0ng cốt truyện, mang lại kịch lính ch0 lác phẩm.
ch0 nên, kịch lính không phải là dấu hiệu hình thức cũng không thuộc phoJơng diện nội dung cụ thể nhọi đề lài, chủ đề của lác phẩm mà là đặc điểm mang tính l0ại hình của nội dung thể lOại. cl leuyén kich tap teung ca0 độ Hiếu kịch lính là đặc điểm của nội dung thể l0ại thì sự lập trung ca0 độ của cốt truyện là đặc điểm kết cấu của kịch bản văn học. Đây là đặc điểm gắn với yêu cầu siểu diễn của nghệ thuật sân khấu. Không gian và thời gian hạn hẹp của sân khấu đòi hỏi hành động kịch phải thống nhất và cốt truyện kịch phải có sự lập trung ca0 độ.
Tính lập trung ca0 độ siểu hiện lroớc hết ở các bộ phận cấu thành cốt truyện kịch. bộ phận cấu thành duy nhất của cốt truyện kịch là hành động đơjợc lriển khai qua một hệ thống sự kiện diễn ra the0 trật tự thời gian. cốt truyện kịch thojờng đơn tuyến. Mỗi vở kịch thojờng chỉ lập trung phái triển một luyến cốt truyện.
bởi vì, yêu cầu về sự thống nhất hành động ch0 phép mỗi vở kịch chỉ †he0 đuôi một mục đích, hơiớng và0 một vài chủ đề then chốt, cơ sản, nhằm gợi ra một vài hứng thú nà0 đấy, mọi chỉ tiết cong 10am Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên http://www.vn 23 bộ hệ thống sự kiện biến cố dojoc su dung để ta0 dung cét truyén déu phai dén vé mét méi, hojong téi muc dich dy, gop phan thé hién chu dé ay, lam nổi bật cảm hứng ấy. Số hóa bởi Trung tâm Học liệu — Đại học Thái Nguyên hiip:/www.vn 24 Đề gây hứng lhú ch0 ngơiời xem, thi pháp cốt truyện của kịch rất c0¡ trọng việc sáng †ạO ra cái bất ngờ. Muốn lạO ra cái bất ngờ, ngojời sang tac phải siết dẫn dắt các sự kiện siến cố rẽ và0 những chỗ ng0ặi, những bơjớc nhảy vọt, những đ0Oạn đột biến, biến có †r0ng cốt truyện phải đơiợc liên kết, lô chức chặt chẽ, lôg¡ch. ch0 nên, thi pháp kịch vừa c0i trọng việc sáng ta0 ra cái bất ngờ, vừa chú ý lô chức những chỉ liết có chức năng giới thiệu, B40 trolớc, đặt lính cách, số phận, động cơ, ý đồ của các nhân vật và các sự kiện, biến cổ và0 mộ† quan hệ nhân quả lất yếu nhằm mang lai chO cốt truyện sự hấp dẫn mà vẫn tự nhiên.
cốt truyện của tác phẩm kịch lại thojờng phát triển với nhịp điệu mau le, vì thế lác phẩm kịch không đơjợc phép mở rộng không gian, ké0 dài thời gian điễn biến của các sự kiện, biến cô. Việc lôn trọng nguyên lắc về sự lập trung của cốt truyện đã chi phối cách thức lỗ chức số cục của kịch sản văn học. Một vở kịch thoJờng đojợc chia thành sa hOặc năm hồi lojơng ứng với ba giai d0an vần động hết sức mau lẹ của hành động kịch: thắt nút (trolớc đó thojờng có phần trình bày) - đỉnh điểm - mở núi (có thể thêm phần vĩ thanh).