Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và hiệu quả phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ

Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả điều trị phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ trong luận án tiến sỹ y khoa.

• Tác giả: Ngô Quang Hùng
• Người hướng dẫn: TS. Hà Kim Trung
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Ngoại khoa
• Đề tài: Nghiên cứu đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Sơ lược về quá trình nghiên cứu
• 1.2. Giải phẫu ứng dụng và chức năng của cột sống cổ
• 1.2.1. Đặc điểm chung các đốt sống
• 1.2.2. Khớp, các dây chằng và đĩa đệm
• 1.2.3. Giải phẫu vùng cổ trước và ứng dụng
• 1.2.4. Giải phẫu vùng cổ sau và ứng dụng
• 1.2.5. Cơ sinh học của đoạn cột sống cổ
• 1.2.6. Khái niệm về cơ sinh học và giải phẫu cột sống cơ bản
• 1.2.7. Cơ sinh học và sự vững của cột sống cổ thấp
• 1.2.8. Cơ chế vỡ đốt sống kiểu giọt lệ
• 1.2.9. Cơ chế chấn thương do cột sống quá gập
• 1.2.10. Cơ chế chấn thương do cột sống quá ưỡn
• 1.2.11. Phân loại chấn thương cột sống cổ kiểu giọt lệ, cơ chế quá gập
• 1.3. Đặc điểm lâm sàng
• 1.3.1. Các hội chứng của tổn thương tủy không hoàn toàn
• 1.3.2. Phân loại tổn thương tủy trên lâm sàng
• 1.4. Thăm khám cận lâm sàng
• 1.4.1. XQ quy ước
• 1.4.2. Chụp cắt lớp vi tính
• 1.4.3. Chụp cộng hưởng từ
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Tiêu chuẩn lựa chọn
• 2.1.2. Tiêu chuẩn loại trừ
• 2.2. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Quy trình nghiên cứu
• 2.2.3. Nội dung nghiên cứu
• 2.2.4. Kỹ thuật thu thập số liệu
• 2.2.5. Phân tích và xử lý dữ liệu
• 2.3. ĐẠO ĐỨC TRONG NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh của nhóm nghiên cứu
• 3.1.1. Phân bố theo độ tuổi
• 3.1.2. Phân bố theo nghề nghiệp
• 3.1.3. Nguyên nhân chấn thương
• 3.1.4. Sơ cứu ban đầu và thời gian từ khi tai nhận đến lúc nhập viện
• 3.1.5. Triệu chứng cơ năng
• 3.1.6. Rối loạn cảm giác
• 3.1.7. Đánh giá lâm sàng theo thang điểm ASIA
• 3.1.8. Phân loại hội chứng tủy cổ dựa vào mJOA
• 3.1.9. Thương tổn phối hợp
• 3.1.10. Đặc điểm trên XQ và cắt lớp vi tính
• 3.1.11. Đặc điểm tổn thương trên cộng hưởng từ của nhóm nghiên cứu
• 3.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ PHẪU THUẬT
• 3.2.1. Kết quả trong phẫu thuật
• 3.2.2. Kết quả gần
• 3.2.3. Kết quả tại thời điểm khám lại sau 6 tháng, các yếu tố liên quan
• 3.2.4. Kết quả sau 18 tháng và các yếu tố liên quan
• 3.2.5. Liền xương và các yếu tố ảnh hưởng
• 3.2.6. Thay đổi mức độ đau theo thang điểm VAS
• 3.2.7. Đặc điểm, kết quả điều trị nhóm vỡ C2 Teardrop
• 3.2.8. Kết quả nhóm bệnh nhân tử vong sau phẫu thuật
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. ĐẶC ĐIỂM LÂM SÀNG VÀ CHẨN ĐOÁN HÌNH ẢNH CỦA NHÓM NGHIÊN CỨU
• 4.1.1. Đặc điểm về tuổi - giới - nghề nghiệp - hoàn cảnh chấn thương
• 4.1.2. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh
• 4.2. KẾT QUẢ ĐIỀU TRỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là một tổn thương nghiêm trọng, thường gặp trong các tai nạn giao thông hoặc tai nạn lao động. Tổn thương này được mô tả lần đầu tiên bởi Schneider và Kahn vào năm 1956. Đặc điểm của tổn thương này là sự không tương xứng giữa tổn thương xương và tổn thương dây chằng, dẫn đến nguy cơ tổn thương thần kinh cao. Theo y văn, tỷ lệ gặp tổn thương này khoảng 23% trong các trường hợp chấn thương cột sống cổ. Tổn thương này có thể dẫn đến liệt hoàn toàn hoặc không hoàn toàn, với hội chứng tủy trung tâm chiếm ưu thế. Việc chẩn đoán và điều trị kịp thời là rất quan trọng để giảm thiểu biến chứng và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu này nhằm mục đích mô tả các đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ. Việc hiểu rõ về tổn thương này sẽ giúp các bác sĩ có cái nhìn tổng quan hơn về tình trạng bệnh nhân, từ đó đưa ra phương pháp điều trị phù hợp. Đặc biệt, nghiên cứu sẽ cung cấp thông tin về các yếu tố tiên lượng và chỉ định phẫu thuật, giúp cải thiện quy trình điều trị cho bệnh nhân.

II. TỔNG QUAN

Chương này sẽ trình bày tổng quan về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, bao gồm cơ chế chấn thương, phân loại tổn thương và các phương pháp chẩn đoán hình ảnh. Gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ thường xảy ra do cơ chế quá gập hoặc quá ưỡn. Phân loại tổn thương theo Koress giúp đánh giá mức độ tổn thương và quyết định phương pháp điều trị. Các phương pháp chẩn đoán hình ảnh như X-quang, cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ đóng vai trò quan trọng trong việc xác định tình trạng tổn thương và lập kế hoạch phẫu thuật.

2.1. Cơ chế chấn thương

Cơ chế chấn thương chủ yếu dẫn đến gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là do tai nạn từ trên cao hoặc do va chạm mạnh. Khi cột sống bị gập quá mức, các mảnh vỡ có thể tách rời khỏi thân đốt sống, gây tổn thương đến các cấu trúc dây chằng và thần kinh. Điều này dẫn đến tình trạng mất vững cột sống và có thể gây ra các triệu chứng thần kinh nghiêm trọng. Việc nhận diện cơ chế chấn thương là rất quan trọng để đưa ra phương pháp điều trị phù hợp.

2.2. Phân loại tổn thương

Phân loại tổn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ theo Koress giúp phân chia tổn thương thành bốn loại dựa trên mức độ di lệch của thân đốt sống. Phân loại này không chỉ giúp trong việc tiên lượng tình trạng bệnh nhân mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch điều trị. Các loại tổn thương này bao gồm tổn thương không di lệch, di lệch vừa phải, di lệch nhiều và trật thân đốt sống. Mỗi loại tổn thương sẽ có chỉ định điều trị khác nhau, từ bảo tồn đến phẫu thuật.

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh của nhóm bệnh nhân gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ có sự khác biệt rõ rệt. Phân bố độ tuổi, nghề nghiệp và nguyên nhân chấn thương được ghi nhận. Các triệu chứng cơ năng và rối loạn cảm giác cũng được đánh giá thông qua thang điểm ASIA. Kết quả phẫu thuật cho thấy tỷ lệ hồi phục tốt ở những bệnh nhân được phẫu thuật kịp thời, với sự cải thiện rõ rệt về mức độ đau và chức năng cột sống.

3.1. Đặc điểm lâm sàng

Đặc điểm lâm sàng của bệnh nhân gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ thường bao gồm đau cổ, rối loạn cảm giác và yếu cơ. Các triệu chứng này có thể khác nhau tùy thuộc vào mức độ tổn thương thần kinh. Việc đánh giá lâm sàng theo thang điểm ASIA cho thấy nhiều bệnh nhân có tổn thương không hoàn toàn, với hội chứng tủy trung tâm chiếm ưu thế. Điều này cho thấy sự cần thiết phải có phương pháp chẩn đoán và điều trị kịp thời để giảm thiểu biến chứng.

3.2. Kết quả phẫu thuật

Kết quả phẫu thuật cho thấy tỷ lệ hồi phục chức năng cột sống cao ở những bệnh nhân được phẫu thuật sớm. Các yếu tố như thời gian từ khi chấn thương đến khi phẫu thuật, mức độ tổn thương thần kinh và phương pháp phẫu thuật đều ảnh hưởng đến kết quả điều trị. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng phẫu thuật lối trước thường mang lại kết quả tốt hơn trong việc cải thiện chức năng cột sống và giảm đau cho bệnh nhân.

IV. BÀN LUẬN

Chương này sẽ thảo luận về các đặc điểm lâm sàng, chẩn đoán hình ảnh và kết quả phẫu thuật của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ. Việc phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến kết quả điều trị sẽ giúp đưa ra những khuyến nghị cho việc điều trị trong tương lai. Các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng việc chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời là rất quan trọng để cải thiện tiên lượng cho bệnh nhân.

4.1. Đặc điểm lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh

Đặc điểm lâm sàng của gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ thường phức tạp và đa dạng. Việc chẩn đoán hình ảnh qua X-quang, cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ giúp xác định chính xác tình trạng tổn thương. Các hình ảnh này không chỉ giúp trong việc đánh giá mức độ tổn thương mà còn hỗ trợ trong việc lập kế hoạch phẫu thuật. Sự kết hợp giữa các phương pháp chẩn đoán hình ảnh sẽ mang lại cái nhìn toàn diện hơn về tình trạng bệnh nhân.

4.2. Kết quả điều trị

Kết quả điều trị gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ cho thấy sự cải thiện rõ rệt ở những bệnh nhân được phẫu thuật kịp thời. Các yếu tố như thời gian phẫu thuật, phương pháp phẫu thuật và mức độ tổn thương thần kinh đều ảnh hưởng đến kết quả cuối cùng. Nghiên cứu này nhấn mạnh tầm quan trọng của việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp để đạt được kết quả tốt nhất cho bệnh nhân.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Chấn thương vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ (Cervical Teardrop Fracture - CTF) là một dạng thương tổn nặng và phức tạp của cột sống cổ, được mô tả lần đầu tiên trong y văn thế giới bởi hai tác giả Schneider và Kahn vào năm 1956. Về mặt hình thái học, thương tổn đặc trưng bởi sự vỡ tách một mảnh xương rời ở góc trước dưới của thân đốt sống có hình dạng tương tự như giọt nước. Bản chất bệnh học cốt lõi của dạng tổn thương này nằm ở sự bất tương xứng rõ rệt giữa mức độ tổn thương xương trên hình ảnh X-quang thường quy (thường biểu hiện là mảnh vỡ nhỏ) và mức độ thương tổn cấu trúc dây chằng, đĩa đệm cũng như hệ thống thần kinh (thường rất nghiêm trọng). Do đó, tổn thương rất dễ bị đánh giá thấp hoặc bỏ sót nếu không được thăm khám toàn diện và chỉ định các phương pháp chẩn đoán hình ảnh chuyên sâu như chụp cắt lớp vi tính (CLVT) và chụp cộng hưởng từ (CHT).

Theo các số liệu y văn quốc tế được tổng hợp, tỷ lệ vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ chiếm khoảng 23% trong tổng số các ca chấn thương cột sống cổ (Argenson). Tại Việt Nam, các công trình nghiên cứu trước đây ghi nhận thương tổn này chiếm tỷ lệ 8,1% trong nhóm chấn thương cột sống cổ có tổn thương thần kinh (Hà Kim Trung, 2005) và chiếm 9,1% tổng số chấn thương cột sống cổ nói chung (Đặng Việt Sơn, 2009). Tổn thương tủy sống đi kèm dạng gãy này có mức độ trầm trọng cao, với tỷ lệ tổn thương tủy hoàn toàn dao động từ 38% đến 91%. Trong nhóm tổn thương tủy không hoàn toàn, hội chứng tủy trung tâm chiếm tới 80%. Thương tổn thần kinh không đơn thuần phụ thuộc vào mảnh xương vỡ phía trước mà chủ yếu bắt nguồn từ tình trạng mất vững cột sống nghiêm trọng do rách đứt hệ thống dây chằng, khiến thân đốt sống phía trên gập xuống và tì đè vào thân đốt sống dưới liền kề, chèn ép trực tiếp lên tủy sống.

Khoảng trống nghiên cứu thực tiễn tại Việt Nam cho thấy, dù đã có một số báo cáo bước đầu về gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, các công trình trước đây vẫn chưa mô tả một cách hệ thống và toàn diện các đặc điểm lâm sàng, mối tương quan với các dấu hiệu trên chẩn đoán hình ảnh đa phương thức (X-quang, CLVT, CHT), cũng như chưa đạt được sự đồng thuận rõ ràng về chỉ định phẫu thuật, thời điểm can thiệp và phương thức lựa chọn đường mổ tối ưu. Nhằm giải quyết các khoảng trống này, luận án tiến sĩ y học của tác giả Ngô Quang Hùng (chuyên ngành Ngoại khoa, mã số: 9720104) thực hiện tại Học viện Quân y đã xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Mô tả một số đặc điểm lâm sàng, hình ảnh X-quang quy ước, cắt lớp vi tính và cộng hưởng từ gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do chấn thương được điều trị bằng phẫu thuật.
2. Đánh giá kết quả phẫu thuật điều trị gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án bao gồm các bệnh nhân được chẩn đoán gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do chấn thương và được can thiệp điều trị ngoại khoa tại hai trung tâm ngoại khoa lớn là Khoa Phẫu thuật Thần kinh - Bệnh viện Đa khoa Xanh Pôn và Khoa Phẫu thuật Cột sống - Bệnh viện Hữu nghị Việt Đức, được tổng kết và bảo vệ năm 2023.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan một cách có hệ thống lịch sử nghiên cứu và các mốc phát triển học thuật về chấn thương cột sống cổ kiểu giọt lệ từ khi được phát hiện cho đến nay:

• Schneider và Kahn (1956): Là những người đầu tiên mô tả tổn thương vỡ giọt lệ ở mặt trước dưới thân đốt sống cổ. Tác giả nhấn mạnh đây là hình ảnh gián tiếp của tổn thương dây chằng nghiêm trọng và có mối liên hệ mật thiết với tình trạng liệt thần kinh nặng nề, đồng thời khuyến nghị can thiệp ngoại khoa để xử trí tổn thương.
• Argenson (1989): Báo cáo tỷ lệ tổn thương giọt lệ chiếm 23% các ca chấn thương cột sống cổ, xác định cơ chế bệnh sinh là sự kết hợp giữa lực nén ép dọc trục và lực gập góc, gây phá hủy thân đốt sống cùng hệ thống đĩa đệm - dây chằng.
• Torg (1991): Khảo sát 156 trường hợp chấn thương cột sống cổ trong thể thao, phát hiện 55 ca vỡ kiểu giọt lệ. Tác giả chia thành hai dạng: gãy đơn thuần ở thân đốt sống (thường không kèm tổn thương thần kinh) và gãy thân đốt sống thành 3 mảnh trên hai mặt phẳng đi kèm vỡ cung sau (hầu hết để lại di chứng thần kinh nặng, đặc biệt là liệt tứ chi).
• Korres (1994, 2007): Báo cáo kết quả theo dõi 38 trường hợp vỡ giọt lệ trong suốt 20 năm, đề xuất bảng phân loại 4 nhóm thương tổn cơ chế quá gập dựa trên kích thước mảnh vỡ giọt lệ và mức độ di lệch của thành phần phía sau vào trong lòng ống sống. Sau hơn hai thập kỷ theo dõi, Korres khẳng định giá trị tiên lượng và định hướng điều trị của bảng phân loại này.
• Fisher (2002): So sánh kết quả điều trị trên 45 trường hợp vỡ giọt lệ mất vững giữa hai phương pháp bất động ngoài bằng khung Halo (24 ca) và phẫu thuật cắt thân đốt sống, ghép xương, cố định nẹp vít lối trước (ACCF - 21 ca). Kết quả cho thấy nhóm phẫu thuật đạt độ an toàn, hiệu quả nắn chỉnh trục và khôi phục giải phẫu vượt trội so với phương pháp bảo tồn bằng khung Halo.
• Hyeon Jun Kim (2009): Nghiên cứu 25 trường hợp vỡ giọt lệ, ghi nhận 21 ca xảy ra theo cơ chế quá gập và 4 ca theo cơ chế quá ưỡn. Tỷ lệ tổn thương thần kinh ở nhóm quá gập lên tới 47,6%, trong khi nhóm quá ưỡn không ghi nhận ca nào có khiếm khuyết thần kinh.
• Yong Hu (2016): Đánh giá gãy giọt lệ tại đốt trục C2 theo cơ chế quá ưỡn, chỉ ra rằng phần lớn tổn thương này vững và đáp ứng tốt với điều trị bảo tồn; chỉ định phẫu thuật chỉ đặt ra khi mảnh vỡ lớn di lệch nhiều, gập góc, rách đĩa đệm C2-C3 hoặc có chèn ép thần kinh và thực quản.
• Các nghiên cứu tại Việt Nam: Hà Kim Trung (2002, 2005) báo cáo kỹ thuật mổ lối trước bên và ghi nhận tỷ lệ tổn thương giọt lệ chiếm 8,1% nhóm chấn thương cột sống cổ có tổn thương thần kinh. Đặng Việt Sơn (2009) ghi nhận tỷ lệ 9,1%. Phạm Thanh Hào (2012) khảo sát 39 bệnh nhân được phẫu thuật với tỷ lệ tử vong 15,38%, tuy nhiên chưa phân tích sâu về tiêu chuẩn chỉ định đường vào và các yếu tố tiên lượng dài hạn.

Vị trí của luận án được xác lập nhằm giải quyết các hạn chế của những nghiên cứu trước: thiết lập một hệ thống dữ liệu lâm sàng - cận lâm sàng hoàn chỉnh, đối chiếu giữa hình thái tổn thương trên CLVT/CHT với phân loại giải phẫu Korres, và đánh giá kết quả điều trị phẫu thuật theo các mốc thời gian rõ ràng (trong mổ, ra viện, sau 6 tháng và sau 18 tháng) tại hai trung tâm phẫu thuật chuyên sâu ở miền Bắc Việt Nam.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết, giải phẫu ứng dụng và cơ sinh học

Luận án dựa trên nền tảng giải phẫu ứng dụng và cơ sinh học cột sống cổ:

• Đặc điểm giải phẫu học: Cột sống cổ chia làm hai vùng chính gồm cột sống cổ cao (C0 - C2) và cột sống cổ thấp (C3 - C7). Đường kính trước sau tối thiểu của ống sống cổ người bình thường là 14 mm, trong khi đường kính trước sau trung bình của tủy cổ là 8 mm.
• Hệ thống dây chằng và đĩa đệm: Bao gồm dây chằng dọc trước (ALL), dây chằng dọc sau (PLL) với hai lớp sợi (lớp nông dính 3-4 đốt sống liên tiếp, lớp sâu nối hai đốt liền kề), dây chằng vàng (LF), dây chằng bao khớp (CL) và phức hợp dây chằng phía sau (PLC: gồm dây chằng trên gai, dây chằng liên gai, bao khớp và dây chằng vàng). Khoang khớp Luschka có khoảng cách bình thường 1 mm tại C2-C3 và C6-C7, đạt 1,5 mm tại C4-C5 và mở rộng lên đến 4,5 mm sau khi cắt đĩa đệm và kéo giãn. Động mạch đốt sống đi vào lỗ mỏm ngang từ C6 trong 92% trường hợp; đường kính bên trái lớn hơn bên phải ở 42,9% số trường hợp.
• Khái niệm cơ sinh học và sự mất vững: Dẫn xuất từ định nghĩa của White và Panjabi (1980), mất vững lâm sàng là tình trạng mất khả năng duy trì liên kết đốt sống dưới tải trọng sinh lý. Về mặt thực nghiệm, mất vững cấu trúc phía trước xảy ra khi di lệch thân đốt > 3,3 mm hoặc góc xoay > 3,8 độ; mất vững cấu trúc phía sau xuất hiện khi khoảng cách giữa các gai sau > 27 mm hoặc gập góc > 30 độ. Khi bị cắt bỏ trên 50% diện khớp hoặc bao khớp hai bên, đoạn cột sống sẽ rơi vào tình trạng mất vững hoàn toàn. Tổn thương đĩa đệm làm gia tăng độ gập lên 66,6%, tăng độ ưỡn 69,5%, tăng độ nghiêng bên 41,3% và tăng độ xoay 37,9%.
• Hệ thống phân loại thương tổn:
  • Phân loại tổn thương tủy: Sử dụng thang điểm Frankel (A đến E), tiêu chuẩn thần kinh quốc tế ASIA (American Spinal Injury Association - đánh giá 10 nhóm cơ vận động thang điểm 0-5 và 28 khoanh cảm giác da thang điểm 0-2), thang điểm tổn thương tủy cổ sửa đổi mJOA (modified Japanese Orthopaedic Association do Benzel hiệu chỉnh) và tỷ lệ hồi phục hội chứng tủy RR (Recovery Rate).
  • Phân loại hình thái và độ vững: Phân loại Korres (1994) cho cơ chế quá gập (Type I, II, IIIa, IIIb, IV), đối chiếu với phân loại chấn thương của Allen và thang điểm phân loại cột sống cổ thấp SLIC (Sub-axial Cervical Spine Injury Classification, điểm >= 5 có chỉ định mổ).
  • Đánh giá mức độ đau và chức năng: Thang điểm nhìn đồng dạng VAS (Visual Analogue Scale) và chỉ số suy giảm chức năng cột sống cổ NDI (Neck Disability Index).

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Nghiên cứu mô tả cắt ngang kết hợp theo dõi dọc tiến cứu trên các bệnh nhân gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ có chỉ định can thiệp ngoại khoa.
• Tiêu chuẩn lựa chọn: Bệnh nhân được chẩn đoán xác định gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ trên chẩn đoán hình ảnh, được điều trị bằng phẫu thuật cố định cột sống (lối trước, lối sau hoặc kết hợp), có đầy đủ hồ sơ bệnh án và dữ liệu theo dõi.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Các trường hợp chấn thương cột sống cổ không có hình thái gãy giọt lệ, bệnh nhân điều trị bảo tồn đơn thuần, hoặc bệnh nhân không đầy đủ dữ liệu theo dõi sau mổ.
• Kỹ thuật thu thập và xử lý số liệu: Thu thập các chỉ số lâm sàng (triệu chứng cơ năng, khám vận động cảm giác theo ASIA, điểm mJOA, điểm VAS), các thông số hình ảnh (góc Cobb C2-C7 trên X-quang quy ước, vị trí vỡ và di lệch trên CLVT, tổn thương đĩa đệm, tủy sống và phức hợp dây chằng trên CHT). Các can thiệp phẫu thuật bao gồm mổ lối trước (ACDF, ACCF cố định nẹp vít, đặt lồng titan/ghép xương mào chậu tự thân/xương nhân tạo), mổ lối sau (bắt vít khối bên theo kỹ thuật Magerl hoặc Roy-Camille, cố định nẹp vít), hoặc phối hợp cả hai lối. Dữ liệu được xử lý thống kê y học theo các thuật toán phù hợp.
• Đạo đức nghiên cứu: Đề tài được thông qua bởi Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học của cơ sở đào tạo và các bệnh viện thực hiện.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: TỔNG QUAN

Chương này trình bày toàn diện cơ sở giải phẫu học, sinh lý học, động thái học và các cơ chế bệnh sinh của chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ:

• Cơ chế chấn thương: Luận án làm rõ hai cơ chế bệnh sinh chính:
  1. Cơ chế quá gập (Hyperflexion): Chiếm đa số các trường hợp gãy giọt lệ, đặc biệt tại vùng cột sống cổ thấp (C3-C7). Lực tác động gồm vector nén ép phía trước và vector kéo giãn phía sau. Thân đốt sống bị ép vỡ tách mảnh xương trước dưới hình giọt lệ, nửa sau thân đốt di lệch đẩy lùi ra sau chèn ép ống tủy, trong khi lực kéo giãn làm căng đứt đĩa đệm, PLL và toàn bộ phức hợp dây chằng phía sau (PLC), dẫn tới mất vững cột sống ở mức độ nghiêm trọng.
  2. Cơ chế quá ưỡn (Hyperextension): Thường gặp nhất tại vị trí đốt C2 (đốt trục). Mảnh vỡ hình giọt lệ được tạo thành do lực giật nhổ của dây chằng dọc trước (ALL). Dạng gãy này thường bảo tồn được phức hợp dây chằng đĩa đệm phía sau nên đa phần là tổn thương vững và hiếm khi gây thiếu hụt thần kinh nguyên phát.

Đặc điểm hình ảnh trên CLVT	Cơ chế quá gập (Hyperflexion)	Cơ chế quá ưỡn (Hyperextension)
Kích thước mảnh vỡ	Mảnh vỡ lớn (tam giác hoặc tứ giác)	Mảnh vỡ tam giác nhỏ
Đường vỡ thân đốt	Lan rộng cả bờ trên và bờ dưới thân đốt	Thường khu trú ở bờ trước dưới, hiếm khi lan lên trên
Hình thái thân đốt sống	Xẹp xuống, biến dạng hình chêm	Chiều cao thân đốt sống thường không đổi
Di lệch thân đốt sống	Thân đốt sống vỡ di lệch trượt ra phía sau	Không di lệch, đường bờ sau thân đốt được bảo tồn
Trục cột sống	Biến dạng gù cột sống cổ cục bộ	Duy trì đường cong sinh lý bình thường
Cấu trúc cột sau	Cột sau giãn rộng, mở rộng khoảng gian gai, trật diện khớp	Cột sau bình thường hoặc bị thu hẹp khoảng cách

• Phân loại Korres (1994) trong cơ chế quá gập:
  • Type I: Mảnh vỡ nhỏ hơn 3 mm, không có đường vỡ dọc thân đốt, không trượt đốt sống, có tổn thương dây chằng sau.
  • Type II: Đường vỡ ngang qua góc trước dưới, vỡ dọc phần thân sau nhưng chưa có di lệch ra sau.
  • Type III: Có di lệch thân đốt ra sau vào ống sống (Type IIIa: di lệch $\le$ 4 mm; Type IIIb: di lệch > 4 mm).
  • Type IV: Mảnh vỡ kèm theo trật cài diện khớp, làm đốt sống phía trên di lệch ra trước so với đốt sống tổn thương.
• Giá trị của chẩn đoán hình ảnh:
  • X-quang quy ước: Khảo sát 5 đường trên phim thẳng và 4 đường trên phim nghiêng để đánh giá độ cong sinh lý, chiều cao đĩa đệm và khe liên gai.
  • CLVT: Xác định chi tiết đường gãy xương, mảnh rời trong ống sống, các dấu hiệu tổn thương diện khớp như dấu hiệu diện khớp trống ("naked facet sign"), dấu bánh hamburger ngược ("reverse hamburger bun sign") và dấu hiệu tai nghe ("headphone sign").
  • CHT: Là công cụ xác định trực tiếp các tổn thương mô mềm không cản quang như đụng dập tủy, chảy máu trong tủy, đứt rách dây chằng dọc trước/sau, đứt phức hợp PLC, khối máu tụ ngoài màng cứng và thoát vị đĩa đệm chèn ép tủy cấp tính.
• Các phương pháp phẫu thuật và tai biến: Phân tích ưu nhược điểm của phẫu thuật lối trước (ACDF, ACCF), phẫu thuật lối sau (bắt vít khối bên Magerl, Roy-Camille, nẹp vít) và phối hợp hai lối. Nêu rõ các biến chứng cần kiểm soát: tổn thương động mạch đốt sống (Smith, 1993), rách thực quản, nuốt khó (Bazar), tổn thương thần kinh thanh quản quặt ngược (Beutler ghi nhận 2,1% ở ACDF và 3,5% ở ACCF; Staartjes ghi nhận 2% ở mổ lần đầu và 8% ở mổ lại) và tổn thương rễ C5 (Jae Keun Oh, 2019 ghi nhận 0,58%).

Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Nội dung chương trình bày chi tiết quy trình thực hành lâm sàng và các bước triển khai nghiên cứu:

• Thiết kế các biểu mẫu thu thập dữ liệu về đặc điểm dịch tễ học, lâm sàng, cơ chế chấn thương và các thông số hình ảnh học (X-quang, CLVT, CHT).
• Quy trình đánh giá mức độ tổn thương thần kinh dựa trên tiêu chuẩn ASIA, thang điểm mJOA, đo lường mức độ đau theo VAS và mức độ ảnh hưởng chức năng cột sống theo chỉ số NDI.
• Tiêu chuẩn hóa quy trình phẫu thuật giải phóng chèn ép tủy, kỹ thuật nắn chỉnh di lệch trục gù (đo góc Cobb C2-C7), phương pháp ghép xương (tự thân mào chậu, xương nhân tạo, lồng titan) và hệ thống cố định nẹp vít cột sống cổ lối trước hoặc lối sau.
• Quy chuẩn đánh giá kết quả liền xương trên chẩn đoán hình ảnh và tỷ lệ phục hồi chức năng thần kinh RR tại các mốc khám lại định kỳ: thời điểm ra viện, sau 6 tháng và sau 18 tháng.

Chương 3: KẾT QUẢ

Chương kết quả trình bày hệ thống các số liệu thống kê thu thập được trong quá trình nghiên cứu:

• Đặc điểm dịch tễ và lâm sàng: Thống kê phân bố bệnh nhân theo độ tuổi, giới tính, nghề nghiệp; nguyên nhân chấn thương (tai nạn giao thông, tai nạn lao động, tai nạn sinh hoạt do ngã cao hoặc cắm đầu khi tắm sông/biển); tỷ lệ và chất lượng sơ cứu ban đầu, thời gian từ khi bị tai nạn đến lúc nhập viện.
• Đặc điểm thương tổn thần kinh và chẩn đoán hình ảnh trước mổ:
  • Triệu chứng cơ năng, rối loạn cảm giác và phân bố mức độ liệt thần kinh theo thang điểm ASIA và mJOA trước can thiệp.
  • Phân loại vị trí đốt sống tổn thương (thường gặp nhất là C4, C5, C6 và nhóm vỡ C2 giọt lệ).
  • Tương quan giữa cơ chế tổn thương với mức độ tổn thương thần kinh theo ASIA; mối liên quan giữa phân loại hình thái tổn thương theo Korres (1994) với mức độ liệt tủy trên lâm sàng.
  • Các thương tổn giải phẫu phối hợp ghi nhận trên CLVT và CHT (tỷ lệ tổn thương PLC, thoát vị đĩa đệm chèn ép tủy, mức độ đụng dập tủy và tụ máu ngoài màng cứng).
• Kết quả can thiệp phẫu thuật và theo dõi dọc:
  • Hiệu quả phẫu thuật và nắn chỉnh giải phẫu: Đánh giá đặc điểm đường mổ (lối trước, lối sau, phối hợp), phương pháp ghép xương, mức độ nắn chỉnh biến dạng gù (cải thiện góc Cobb C2-C7 trước và sau mổ) và mối liên quan với phân loại Korres.
  • Kết quả hồi phục thần kinh: Phân loại thần kinh theo ASIA, thang điểm mJOA và tỷ lệ hồi phục hội chứng tủy RR tại các thời điểm ra viện, sau 6 tháng và sau 18 tháng; mối liên hệ giữa mức độ phục hồi với đường mổ và phân loại Korres ban đầu.
  • Cải thiện chức năng và chất lượng sống: Mức độ giảm đau theo thang điểm VAS qua các mốc thời gian; mức độ hồi phục chức năng vận động cột sống cổ theo chỉ số NDI sau 6 tháng và 18 tháng.
  • Liền xương và biến chứng: Tỷ lệ liền xương vững chắc tại thời điểm 6 tháng và 18 tháng, các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình liền xương; tỷ lệ biến chứng sau phẫu thuật; kết quả điều trị chuyên biệt ở nhóm bệnh nhân vỡ C2 giọt lệ và phân tích đặc điểm nhóm bệnh nhân tử vong.

Chương 4: BÀN LUẬN

Chương bàn luận tập trung phân tích sâu các luận điểm chuyên môn:

• Về dịch tễ, lâm sàng và chẩn đoán hình ảnh: Phân tích sự phù hợp về cơ chế chấn thương quá gập và quá ưỡn với các đặc điểm hình thái trên CLVT và CHT. Khẳng định vai trò bắt buộc của CHT trong việc bộc lộ các tổn thương mô mềm tiềm ẩn, rách đĩa đệm và tổn thương tủy tạng mà X-quang và CLVT không thể đánh giá hết. So sánh phân loại Korres với các hệ thống phân loại Allen và SLIC để khẳng định tính ứng dụng trong tiên lượng.
• Về chỉ định và lựa chọn kỹ thuật phẫu thuật: Bàn luận về ưu thế của đường mổ lối trước (ACDF, ACCF) trong việc loại bỏ trực tiếp các yếu tố chèn ép phía trước ống tủy (mảnh xương vỡ, đĩa đệm thoát vị), nắn chỉnh gù và khôi phục chiều cao cột sống. Đánh giá chỉ định đường mổ lối sau trong các trường hợp có hẹp ống sống nhiều tầng kết hợp, phù tủy kéo dài hoặc mất vững cột sau nghiêm trọng. Phân tích kết quả liền xương, mức độ hồi phục thần kinh theo ASIA/mJOA, các biến chứng phẫu thuật ghi nhận và các yếu tố tiên lượng tử vong trong điều trị chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận và khoa học

• Luận án đã hệ thống hóa và làm sáng tỏ bản chất bệnh sinh của chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ tại Việt Nam, nhấn mạnh sự không tương xứng giữa hình ảnh gãy xương trên X-quang và mức độ tổn thương dây chằng - thần kinh thực tế.
• Khẳng định giá trị thực tiễn của bảng phân loại Korres (1994) kết hợp với chẩn đoán hình ảnh đa phương thức (CLVT và CHT) trong việc đánh giá mức độ mất vững cột sống và tiên lượng tổn thương thần kinh tủy sống.

Đóng góp về mặt thực tiễn lâm sàng và giải pháp điều trị

• Cung cấp cơ sở khoa học để chuẩn hóa chỉ định phẫu thuật cho nhóm gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ do cơ chế quá gập (Type II, III, IV theo Korres hoặc điểm SLIC $\ge$ 5), giúp tránh việc trì hoãn can thiệp ngoại khoa ở những tổn thương mất vững nặng.
• Đưa ra định hướng rõ ràng trong việc lựa chọn đường mổ: đường mổ lối trước là lựa chọn ưu tiên cho các tổn thương gập góc nhằm giải phóng chèn ép trực tiếp và ghép xương nẹp vít; đường mổ lối sau hoặc phối hợp được chỉ định chọn lọc cho các trường hợp hẹp ống sống đa tầng hoặc mất vững cột sau phức tạp.
• Đánh giá cụ thể hiệu quả điều trị phục hồi chức năng thần kinh (ASIA, mJOA, RR), cải thiện đau (VAS), giảm tàn tật (NDI) và tỷ lệ liền xương sau 6 tháng và 18 tháng, góp phần hoàn thiện phác đồ điều trị ngoại khoa tại các cơ sở chuyên khoa.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát trên nhóm bệnh nhân được chỉ định điều trị phẫu thuật tại hai trung tâm phẫu thuật ngoại khoa tuyến cuối, chưa bao gồm nhóm bệnh nhân gãy giọt lệ được điều trị bảo tồn hoàn toàn để xây dựng nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên. Thời gian theo dõi dọc đạt mốc 18 tháng, cần thêm thời gian để đánh giá các biến đổi thoái hóa đốt sống liền kề trong dài hạn.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn; triển khai các nghiên cứu theo dõi dài hạn (trên 5 năm) về tình trạng thoái hóa đĩa đệm và mất vững tầng liền kề sau phẫu thuật hàn xương cột sống cổ; nghiên cứu ứng dụng các vật liệu ghép xương và dụng cụ cố định sinh học mới.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh, học viên sau đại học và bác sĩ chuyên khoa Ngoại thần kinh - Cột sống: Luận án là tài liệu tham khảo chuyên sâu về cơ chế bệnh sinh, chẩn đoán phân biệt và chỉ định phẫu thuật gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ.
• Đối với bác sĩ chẩn đoán hình ảnh và cấp cứu ngoại khoa: Cung cấp hệ thống tiêu chuẩn nhận diện tổn thương trên X-quang, CLVT và CHT, giúp tránh bỏ sót tổn thương mất vững và tổn thương tủy cổ trong giai đoạn cấp cứu ban đầu.
• Phần đáng tham khảo nhất: Bảng đối chiếu đặc điểm CLVT giữa hai cơ chế quá gập và quá ưỡn, kỹ thuật ứng dụng thang điểm Korres/SLIC trong chỉ định mổ và quy trình lựa chọn đường mổ lối trước/lối sau.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thuật ngữ "gãy kiểu giọt lệ" (Cervical Teardrop Fracture) xuất phát từ đâu và bản chất bệnh học cốt lõi của nó là gì?

Thuật ngữ này được Schneider và Kahn mô tả lần đầu vào năm 1956 để chỉ hình thái vỡ tách một mảnh xương ở góc trước dưới thân đốt sống cổ có hình giống giọt nước mắt. Tác giả đặt tên như vậy còn nhằm cảnh báo tiên lượng rất nặng của tổn thương trên lâm sàng. Bản chất bệnh lý cốt lõi là sự bất tương xứng giữa thương tổn xương (nhìn thấy có vẻ nhẹ) và thương tổn hệ thống dây chằng, đĩa đệm và tủy sống (rất nghiêm trọng và mất vững cao).

2. Sự khác biệt cơ bản giữa vỡ giọt lệ do cơ chế quá gập và cơ chế quá ưỡn là gì?

Vỡ do quá gập thường gặp ở cột sống cổ thấp (C3-C7), tạo mảnh vỡ lớn, thân đốt trượt ra sau gây hẹp ống sống, đứt phức hợp dây chằng phía sau (PLC), gây mất vững nặng và tỷ lệ tổn thương tủy cao (được chỉ định phẫu thuật). Vỡ do quá ưỡn thường gặp nhất ở đốt C2, do lực giật nhổ của dây chằng dọc trước (ALL), mảnh vỡ nhỏ, phức hợp dây chằng phía sau được bảo tồn nên cột sống vẫn vững và đa phần điều trị bảo tồn hiệu quả.

3. Phân loại Korres (1994) chia gãy giọt lệ cơ chế quá gập thành những mức độ nào?

Phân loại Korres chia làm 4 type:

• Type I: Mảnh vỡ < 3 mm, không vỡ dọc thân đốt, không trượt đốt sống, có tổn thương dây chằng sau.
• Type II: Vỡ ngang góc trước dưới và vỡ dọc thân sau, không di lệch ra sau.
• Type III: Thân đốt sống hoặc mảnh vỡ di lệch ra sau (IIIa: di lệch $\le$ 4 mm; IIIb: di lệch > 4 mm).
• Type IV: Mảnh vỡ kèm trật cài diện khớp, đốt sống trên di lệch ra trước.

4. Vai trò của chụp cắt lớp vi tính (CLVT) và cộng hưởng từ (CHT) trong tổn thương này được thể hiện như thế nào?

CLVT giúp đánh giá chi tiết hình thái đường vỡ xương, kích thước mảnh giọt lệ, mức độ di lệch thân đốt vào ống sống và phát hiện tổn thương diện khớp (dấu hiệu diện khớp trống, lát cắt khớp bất thường). CHT đóng vai trò then chốt trong việc khảo sát trực tiếp tủy sống (đụng dập tủy, chảy máu tủy), phát hiện thoát vị đĩa đệm chèn ép cấp và xác định mức độ đứt rách của dây chằng dọc trước, dây chằng dọc sau và phức hợp PLC.

5. Nguyên tắc lựa chọn đường mổ (lối trước so với lối sau) trong điều trị gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ là gì?

Phẫu thuật lối trước (ACDF, ACCF ghép xương nẹp vít) là phương pháp được ưu tiên hàng đầu nhằm giải phóng trực tiếp các chèn ép phía trước tủy sống và nắn chỉnh biến dạng gù. Phẫu thuật lối sau được chỉ định khi người bệnh có hẹp ống sống nhiều tầng kết hợp, phù tủy kéo dài hoặc mất vững cột sau nặng. Các trường hợp tổn thương mất vững đặc biệt nghiêm trọng và chèn ép phức tạp có thể được chỉ định phối hợp cả hai đường mổ.

---

Kết luận

Luận án của tác giả Ngô Quang Hùng là công trình nghiên cứu chuyên khảo về chấn thương gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ tại Việt Nam. Tác giả đã phân tích hệ thống đặc điểm lâm sàng, giá trị của các phương tiện chẩn đoán hình ảnh hiện đại (CLVT, CHT) và đối chiếu với các phân loại quốc tế. Kết quả nghiên cứu đã khẳng định tính an toàn và hiệu quả của các can thiệp phẫu thuật giải ép, nắn chỉnh gù và cố định cột sống trong việc khôi phục cấu trúc giải phẫu, tỷ lệ liền xương cao và phục hồi chức năng thần kinh cho người bệnh.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN 1. Sơ lược về quá trình nghiên cứu Năm 1956, Schneider và Kahn là hai tác giả lần đầu tiên mô tả chấn thương gây vỡ đốt sống cổ kiểu giọt lệ. Các tác giả cho biết mảnh vỡ từ phía trước dưới thân đốt sống. Trong phần lớn các trường hợp, mảnh vỡ có hình gần giống như “giọt nước mắt”, tách rời khỏi thân đốt sống, tổn thương xương có vẻ không trầm trọng vì không liên qua ống tủy, nhưng là hình ảnh gián tiếp của tổn thương dây chằng nặng và nó thường có mối liên quan với những trường hợp liệt nghiêm trọng” [1].

Thuật ngữ này đã bị sử dụng một cách khá bừa bãi khi dùng để mô tả vào hình dạng mảnh vỡ hoặc các gãy xương cột sống cổ với nhiều cơ chế khác nhau, làm giảm đi tính chính xác so với mô tả ban đầu của các tác giả [16]. Theo Argenson, tỉ lệ gặp CTF khoảng 23% trong số các chấn thương cột sống cổ, tác giả cũng nhận định tổn thương này là sự kết hợp của cả lực nén gây ra tổn thương ở thân đốt sống và do gập gây đứt hệ thống đĩa đệm và các dây chằng [2]. mô tả bốn loại CTF dựa vào độ di lệch của thân đốt sống ra phía sau gồm cơ chế quá gập bao gồm dạng ẩn (chẩn đoán dựa vào hình ảnh trên CLVT), CTF không di lệch, CTF có di lệch vừa phải, CTF có trật thân đốt sống ra sau và biến dạng kyphosis lớn hơn 20 độ. Tổn thương tủy sống tương ứng với di lệch của hai nửa thân đốt sống vỡ và sự di lệch ra sau của mảnh vỡ phía sau.

Trong trường hợp thân đốt sống trật ra phía sau và cổ có góc gù trên 20 độ, thường có biểu hiện liệt tứ chi hoàn toàn hoặc tổn thương tủy sống phía trước. Đối với những tường hợp thân sống di lệch không cân đối ra phía sau của một nửa thân đốt sống có thể dẫn đến hội chứng Brown Sequard. Tác giả nhận định CTF là tổn thương mất vững cột sống, quan điểm cần thiết phải phẫu thuật để cố định, làm vững đoạn cột sống [17]. đã báo cáo kết quả điều trị 38 trường hợp CTF trong hai mươi năm, nhận xét CTF chiếm 8.3% trong tất cả các chấn thương cột sống cổ.

Tác giả đưa ra phân loại CTF dựa vào kích thước của mảnh vỡ hình giọt lệ và di lệch của thành phần phía sau vào trong ống sống. Phân loại này giúp tiên lượng và lập kế hoạch điều trị tốt hơn [7]. Nhiều tác giả khác như Argenson, Lee, Fuentes cũng đã mô tả các tổn thương tương tự để làm rõ hơn loại tổn thương này [2], [16], [17]. Năm 2002, Fisher so sánh kết quả điều trị gãy cột sống kiểu giọt lệ mất vững giữa hai phương pháp bất động bằng khung Halo với phẫu thuật cắt thân và hàn xương liên thân đốt cột sống cổ lối trước bằng hệ thống nẹp vít.

Tác giả kết luận phẫu thuật cắt thân và hàn xương liên thân đốt cột sống cổ lối trước bằng hệ thống nẹp vít là phương pháp điều trị an toàn, hiệu quả và có nhiều ưu điểm hơn so với bất động bằng khung Halo trên phương diện nắn chỉnh trục cột sống [18]. đã đưa ra phân loại gãy thành bốn nhóm. Năm 2007, với tổng thời gian theo dõi trung bình lên đến trên hai mươi năm, tác giả khẳng định tính chính xác của phân loại trong việc tiên lượng và điều trị tổn thương này [9]. Năm 2009, Hyeon Jun Kim đánh giá 25 trường hợp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ, 21 trường hợp gãy theo cơ chế quá gập và 4 trường hợp có cơ chế quá ưỡn.

Tác giả nhận xét cơ chế quá gập có tỉ lệ tổn thương thần kinh lên tới 47,6%, không có trường hợp nào tổn thương theo cơ chế quá ưỡn có tổn thương thần kinh [8]. Năm 2016, Yong Hu nghiên cứu kết quả điều trị bảo tồn và phẫu thuật các trường hợp gãy cột sống cổ kiểu giọt lệ đốt trục theo cơ chế quá ưỡn, nhận xét hầu hết các trường hợp này có thể điều trị bảo tồn hiệu quả. Phẫu thuật chỉ đặt ra khi có mảnh rời lớn, di lệch, gập góc, tổn thương đĩa đệm, tổn thương thần kinh phối hợp hoặc có dấu hiệu mất vững cột sống [19]. Năm 2002, Hà Kim Trung đã thông báo bốn trường hợp được điều trị bằng phẫu thuật phía trước bên, sau đó cũng được mô tả trong các nghiên cứu 5 về chấn thương cột sống cổ vào năm 2005, với tỉ lệ khoảng 8,1% chấn thương có tổn thương thần kinh [3], [20].

Năm 2009, Đặng Việt Sơn nhận xét CTF chiếm 9,1% trong tổng số chấn thương cột sống cổ [4]. Năm 2012, Phạm Thanh Hào báo cáo 39 trường hợp CTF được phẫu thuật, tỉ lệ tử vong là 15,38% [21]. Trong nghiên cứu này tác giả mô tả một số đặc điểm về lâm sàng và cận lâm sàng, cũng như kết quả điểu trị ngắn hạn của CTF nhưng chưa nêu được rõ các vấn đề như chỉ định phẫu thuật, lựa chọn đường vào cũng như các yếu tố tiên lượng và theo dõi. Giải phẫu ứng dụng và chức năng của cột sống cổ 1.

Đặc điểm chung các đốt sống Đoạn cột sống cổ có 7 đốt từ C-C7, được chia làm hai phần chính là CSC cao từ C0 (lồi cầu chẩm), C1, C2 và CSC thấp từ C3 đến C7. Cột sống cổ nhìn nghiêng * Nguồn: Netter F., (2013) [22] 6 Chức năng chính của CSC bao gồm hỗ trợ, nâng đỡ trọng lượng của vùng đầu, cổ, cho phép xoay cổ và bảo vệ tủy cổ. Đảm bảo thực hiện các chức năng chuyên biệt, các đốt sống cổ có sự khác biệt nhau về kích thước và hình dáng, đồng thời cũng có sự thay đổi, không giống nhau ở tất cả mọi người [23]. Thành phần xung quanh ống sống gồm có thân đốt sống, cuống sống, cung sau, đĩa đệm và các dây chằng.

Kích thước và hình dáng CSC thay đổi rất nhiều, không chỉ giữa người này với người khác mà còn giữa các đốt sống cổ với nhau. Đường kính trước sau tối thiểu của ống sống cổ bình thường là 14mm, đường kính trước sau trung bình của tủy là 8mm. Các thành phần trong ống sống gồm dây chằng dọc sau, dây chằng vàng, màng tủy, tủy, dây chằng răng, rễ thần kinh, mạch máu tủy, mỡ ngoài màng tủy. Các đường kính bình thường của cột sống cổ * Nguồn: Williams K., (2017) [24] Xác định các thành phần giải phẫu cột sống cũng như kích thước của các cấu trúc cột sống đóng vai trò quan trọng trong thực hành phẫu thuật và lựa chọn kỹ thuật mổ, trong đó quan trọng nhất là lựa chọn các thông số trong quá trình bắt vít (chiều dài vít, đường kính vít, vị trí bắt vít, góc bắt vít, hướng bắt vít .) để cố định cột sống tốt nhất.

Khớp, các dây chằng và đĩa đệm Phức hợp dây chằng đĩa đệm có cấu tạo giải phẫu đảm bảo độ vững và linh hoạt của cột sống cổ [25]. Các cấu trúc này như một thành phần quan trọng đối với độ vững của cột sống trong hệ thống phân loại chấn thương cột sống cổ và ngực thắt lưng [26]. Dây chằng dọc trước Dây chằng dọc trước chạy từ trên xuống dưới dọc theo bờ trước thân các thân đốt sống từ nền sọ đến xương cùng. Dây chằng như một dải dây căng dọc ở mặt trước của cột sống, được gắn chặt vào các thân đốt sống và lỏng lẻo ở các đĩa đệm.

Mặc dù hầu hết các tài liệu mô tả dây chằng với các bờ ở trước bên, tuy nhiên cấu trúc này bao xung quanh cột sống bên dưới cơ dài cổ và kết nối với dây chằng dọc sau tạo thành một lớp liên tục bao quanh thân đốt sống. Dây chằng dọc sau Dây chằng dọc sau là một dải sợi nhẵn, mềm nằm trong ống sống ở mặt sau thân các đốt sống trài dài từ thân đốt trục, liên tiếp với màng mái và tận hết ở xương cùng. Dây chằng dọc sau bám vào bờ sau đĩa gian đốt sống và các bờ của thân đốt sống, rộng hơn ở các đốt cổ trên và hẹp hơn ở các đốt cổ dưới. Dây chằng dọc sau cấu tạo gồm hai lớp sợi: - Lớp nông: Dính vào mặt sau 3-4 đốt sống liên tiếp, lớp áo ngoài của dây chằng dọc sau dính sát vào màng cứng và liên tục như một màng tổ chức liên kết phủ lên màng cứng, rễ thần kinh, động mạch đốt sống tạo thành hàng rào bảo vệ.

- Lớp sâu: Gồm các sợi ngắn căng giữa hai đốt sống liền kề, có các sợi liên tiếp với phần vỏ xơ của đĩa đệm và liên tục sang bên lỗ tiếp hợp. Dây chằng dọc sau * Nguồn: Netter F. Chiều cao của đĩa đệm tăng dần từ trên xuống dưới. Mỗi đĩa đệm bao gồm nhân đĩa ở giữa, lớp vỏ xơ ở ngoài, ngoài cùng là đĩa sụn dính vào bề mặt thân đốt sống.

Nhân đĩa đệm đàn hồi có chức năng hấp thụ bớt các lực dồn ép lên cột sống, lớp vỏ xơ ở ngoài cùng hệ thống dây chằng và khớp tạo nên sự vững chắc của cột sống. Vòng xơ sợi bao gồm những lá mảnh lồi từ trên xuống dưới được cấu tạo bởi hai lớp, lớp ngoài là lớp sợi collagen và lớp trong là lớp sụn. Dây chằng vàng Ở CSC dây chằng vàng mỏng nhất và dày nhất là ở cột sống vùng thắt lưng. Tính đàn hồi của dây chằng vàng giảm theo tuổi.

Lỗ liên hợp Lỗ liên hợp được giới hạn bởi phía trước là mỏm móc, thân đốt sống và đĩa đệm, phía sau là mỏm khớp trên, mỏm khớp dưới và dây chằng vàng, phía trên và phía dưới là các cuống cung sau. 9 Ở CSC, các lỗ liên hợp nằm ngang mức với các đĩa đệm. Bình thường đường kính của lỗ liên hợp to gấp năm sáu lần đường kính rễ thần kinh chui qua lỗ, các tư thế ưỡn và nghiêng cổ về bên làm giảm đường kính lỗ liên hợp. Riêng lỗ liên hợp giữa C2 và C3 có đường kính nhỏ hơn các vị trí khác.

Năm 1858, Luschka tìm thấy khoang hẹp giữa mỏm móc và bờ dưới của thân đốt sống trên, được gọi là khớp Luschka. Trước khi cắt đĩa đệm khoảng cách này trung bình là 1mm ở C2-C3 và C6-C7, ở C4-C5 là 1,5mm. Sau khi cắt đĩa đệm và kéo giãn liên thân đốt khoảng cách này lớn nhất ở C4-C5 (4,5mm). Rễ thần kinh có thể ở trên hoặc dưới mỏm móc, riêng ở khoang C2- C3 rễ thần kinh luôn ở trên mỏm móc khoảng 1,7mm.

Rễ thần kinh và động mạch đốt sống dễ bị tổn thương nếu mở khớp Luschka. Động mạch Động mạch đốt sống là động mạch chính cung cấp máu cho cột sống và tủy cổ.