Luận án tiến sĩ y tế công cộng tăng cường hoạt động nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực lâm sàng y tế công cộng và dược tại việt nam năm 20172019

Luận án tiến sĩ y tế công cộng phân tích hoạt động nghiên cứu khoa học trong lâm sàng y tế công cộng và dược tại Việt Nam giai đoạn 2017-2019.

• Tác giả: Nguyễn Đức Thành
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Hoàng Lan
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Khoa Học Y Tế Công Cộng Và Dược Tại Việt Nam (2017-2019)
• Loại tài liệu: Luận Án Tiến Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• Lời cam đoan
• Lời cảm ơn
• Danh mục từ viết tắt
• Danh mục các bảng
• Danh mục các biểu đồ
• Danh mục các hình vẽ
• Đặt vấn đề
• Mục tiêu nghiên cứu
• 1. Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Thực trạng xuất bản nghiên cứu khoa học y học
• 1.3. Đánh giá chất lượng nghiên cứu khoa học
• 1.4. Yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học
• 1.4.1. Yếu tố cá nhân
• 1.4.2. Các yếu tố về môi trường làm việc
• 1.5. Quy trình quản lý nghiên cứu khoa học lĩnh vực y học, dược, y tế công cộng tại Việt Nam
• 1.5.1. Quy trình quản lý nghiên cứu khoa học
• 1.5.2. Quy trình quản lý đề tài Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia (NAFOSTED)
• 1.5.3. Trách nhiệm của đối tượng tham gia vào quy trình
• 1.6. Quy trình quản lý nghiên cứu khoa học trên thế giới
• 1.7. Các công cụ giúp tăng cường xuất bản nghiên cứu khoa học
• 1.7.1. Phân loại nghiên cứu y học
• 1.7.2. Nghiên cứu y học lâm sàng, y học dự phòng và y tế công cộng và các công cụ chuẩn
• 1.7.3. Nghiên cứu dược và các công cụ quản lý chất lượng nghiên cứu Dược
• 1.7.4. Một số công cụ đánh giá chất lượng xuất bản phẩm
• 2. Chương 2: PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Quy trình nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Thời gian và địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Thiết kế nghiên cứu
• 2.5. Biến số và chỉ số nghiên cứu
• 2.6. Phương pháp thu thập số liệu
• 2.7. Phương pháp phân tích số liệu
• 2.8. Đạo đức nghiên cứu
• 3. Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 3.1.1. Đặc điểm cơ sở nghiên cứu
• 3.1.2. Đặc điểm đối tượng nghiên cứu
• 3.2. Thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học
• 3.2.1. Thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học
• 3.2.2. Sản phẩm ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu khoa học
• 3.3. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học tại cơ sở
• 3.3.1. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học tại cơ sở
• 3.3.2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học
• 3.4. Kết quả thử nghiệm tính chấp nhận và khả thi của quy trình và công cụ hỗ trợ xuất bản nghiên cứu khoa học
• 4. Chương 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Đặc điểm mẫu nghiên cứu
• 4.2. Thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học
• 4.3. Các yếu tố ảnh hưởng tới hoạt động nghiên cứu khoa học
• 4.4. Mức độ khả thi/phù hợp của bộ công cụ mới xây dựng
• 4.4.1. Mức độ phù hợp, chấp nhận, khả thi về chính trị
• 4.4.2. Mức độ phù hợp, chấp nhận, khả thi về hệ thống tổ chức
• 4.4.3. Mức độ phù hợp, chấp nhận, khả thi về kỹ thuật
• 4.4.4. Mức độ phù hợp, chấp nhận, khả thi về kinh tế/tài chính
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu y tế công cộng và dược tại Việt Nam

Nghiên cứu khoa học y tế công cộng và dược tại Việt Nam trong giai đoạn 2017-2019 đã cho thấy sự phát triển mạnh mẽ trong việc nâng cao chất lượng và số lượng các công trình nghiên cứu. Nghiên cứu y tế không chỉ đóng vai trò quan trọng trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng mà còn góp phần vào việc xây dựng chính sách y tế hiệu quả. Theo số liệu từ Viện thông tin khoa học, số lượng bài báo khoa học của Việt Nam đã tăng lên đáng kể, tuy nhiên vẫn còn thấp so với các nước trong khu vực. Điều này cho thấy cần có những biện pháp cải thiện hơn nữa trong việc xuất bản nghiên cứu khoa học. Các yếu tố như môi trường làm việc, chính sách hỗ trợ nghiên cứu và khả năng tiếp cận tài chính đều ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học tại các cơ sở y tế.

1.1. Thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học

Hoạt động nghiên cứu khoa học tại Việt Nam trong lĩnh vực y tế công cộng và dược đã có những bước tiến đáng kể. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Số lượng các bài báo khoa học được công bố trên các tạp chí quốc tế vẫn còn hạn chế, chỉ chiếm khoảng 0,2% tổng số bài báo trên thế giới. Điều này cho thấy tình hình y tế và chất lượng nghiên cứu cần được cải thiện. Các nhà nghiên cứu cần phải chú trọng hơn đến việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu hiện đại và hợp tác quốc tế để nâng cao chất lượng và số lượng các công trình nghiên cứu.

1.2. Các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu

Nhiều yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học tại Việt Nam, bao gồm yếu tố cá nhân, môi trường làm việc và chính sách hỗ trợ từ nhà nước. Chính sách y tế cần được điều chỉnh để tạo điều kiện thuận lợi cho các nhà nghiên cứu. Việc tăng cường hệ thống y tế và cải thiện sức khỏe cộng đồng cũng là những yếu tố quan trọng giúp nâng cao chất lượng nghiên cứu. Các nhà quản lý cần phải xây dựng các chương trình hỗ trợ nghiên cứu, từ đó khuyến khích các nhà khoa học tham gia vào các dự án nghiên cứu có ý nghĩa.

II. Đánh giá chất lượng nghiên cứu khoa học

Chất lượng nghiên cứu khoa học là một yếu tố quan trọng quyết định đến sự phát triển của ngành y tế. Theo các tiêu chí đánh giá, một nghiên cứu chất lượng cần có khung lý thuyết rõ ràng, mục tiêu cụ thể và phương pháp nghiên cứu hợp lý. Đánh giá chất lượng nghiên cứu không chỉ dựa vào số lượng bài báo mà còn phải xem xét đến tính ứng dụng và tác động của các nghiên cứu đó đến thực tiễn. Việc áp dụng các công cụ đánh giá chất lượng quốc tế sẽ giúp nâng cao giá trị của các công trình nghiên cứu tại Việt Nam.

2.1. Các tiêu chí đánh giá chất lượng

Các tiêu chí đánh giá chất lượng nghiên cứu khoa học bao gồm tính chính xác, độ tin cậy và khả năng ứng dụng. Một nghiên cứu tốt cần phải có phương pháp nghiên cứu rõ ràng và dữ liệu đáng tin cậy. Phát triển y tế và dược phẩm cũng cần phải dựa trên các nghiên cứu có chất lượng cao để đảm bảo hiệu quả trong việc cải thiện sức khỏe cộng đồng. Việc xây dựng các tiêu chí đánh giá rõ ràng sẽ giúp các nhà nghiên cứu có định hướng tốt hơn trong quá trình thực hiện nghiên cứu.

2.2. Tác động của nghiên cứu đến chính sách y tế

Nghiên cứu khoa học có tác động lớn đến việc xây dựng và điều chỉnh chính sách y tế. Các kết quả nghiên cứu cần được đưa vào thực tiễn để cải thiện sức khỏe cộng đồng. Việc áp dụng các kết quả nghiên cứu vào chính sách sẽ giúp nâng cao hiệu quả của các chương trình y tế. Các nhà nghiên cứu cần phải hợp tác chặt chẽ với các nhà quản lý để đảm bảo rằng các nghiên cứu được thực hiện có tính ứng dụng cao và đáp ứng được nhu cầu thực tiễn.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hoạt động nghiên cứu khoa học (NCKH) trong khối ngành sức khỏe giữ vai trò then chốt đối với sự phát triển tri thức chuyên môn, nâng cao chất lượng chẩn đoán, điều trị, đảm bảo an toàn chăm sóc người bệnh và củng cố hệ thống y tế dựa trên bằng chứng. Tuy nhiên, theo số liệu từ cơ sở dữ liệu Web of Science và Viện Thông tin Khoa học (ISI), trong giai đoạn 2001–2015, Việt Nam chỉ đóng góp 18.044 bài báo trên các tạp chí thuộc danh mục ISI, chiếm tỷ trọng khiêm tốn khoảng 0,2% tổng số công bố toàn cầu. Dù tốc độ tăng trưởng công bố quốc tế trung bình đạt 17%/năm và Việt Nam xếp thứ 59 thế giới giai đoạn 2011–2015 (thứ 4 trong khu vực Đông Nam Á), tổng lượng xuất bản khoa học của Việt Nam chỉ tương đương 15% của Singapore và 28% của Thái Lan. Đáng chú ý, chỉ có 23% tổng số công bố quốc tế có toàn bộ tác giả là người Việt Nam; phần lớn các công trình còn lại phụ thuộc vào hợp tác với các nhà khoa học nước ngoài. Trong 387 tạp chí khoa học trong nước được Hội đồng Chức danh Giáo sư Nhà nước tính điểm năm 2017, chỉ có 32 tạp chí xuất bản bằng tiếng Anh (dưới 10%) và chỉ có 3 tạp chí lọt vào hệ thống chỉ mục Scopus.

Thực trạng này phản ánh năng lực công bố quốc tế chưa tương xứng với lực lượng nghiên cứu thực tế gồm hơn 12.261 tiến sĩ tham gia hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ trong cả nước (theo điều tra năm 2014 của Cục Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia và Tổng cục Thống kê). Khoảng trống nghiên cứu được luận án chỉ ra là: công tác quản lý NCKH tại các cơ sở đào tạo, điều trị và nghiên cứu y dược tại Việt Nam còn nặng tính hành chính; các tiêu chí nghiệm thu đề tài chủ yếu dừng lại ở mức định tính; phương pháp nghiên cứu và phân tích số liệu của nhiều đề tài chưa đáp ứng chuẩn mực quốc tế; đặc biệt thiếu vắng các quy trình quản lý đồng bộ và các bộ công cụ chuẩn hóa quốc tế được điều chỉnh phù hợp với thực tế trong nước để hỗ trợ nhà nghiên cứu chuẩn bị bản thảo khoa học từ giai đoạn thiết kế đề cương đến xuất bản.

Xuất phát từ bối cảnh đó, luận án xác định 3 mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá thực trạng hoạt động NCKH của các cán bộ nghiên cứu trong lĩnh vực lâm sàng, y tế công cộng (YTCC) và dược tại Việt Nam trong giai đoạn năm 2012–2017.
2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học của các cán bộ nghiên cứu trong lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược tại Việt Nam trong giai đoạn 2012–2017.
3. Lựa chọn công cụ hỗ trợ xuất bản công trình nghiên cứu khoa học và bước đầu đánh giá khả năng triển khai các công cụ mới trong các nghiên cứu lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược tại Việt Nam.

Đối tượng nghiên cứu của đề tài gồm các văn bản chính sách, quy trình quản lý NCKH, các nhà quản lý khoa học, lãnh đạo đơn vị, cán bộ tài chính, và đội ngũ cán bộ nghiên cứu khoa học thuộc 3 lĩnh vực lâm sàng, y tế công cộng và dược. Phạm vi không gian của nghiên cứu được thực hiện tại 28 đơn vị (gồm các trường đại học y dược, viện nghiên cứu và bệnh viện tuyến trung ương tại Việt Nam). Phạm vi thời gian thu thập dữ liệu thực trạng hoạt động NCKH của cán bộ bao gồm giai đoạn 2012–2017; quá trình can thiệp thử nghiệm quy trình và công cụ hỗ trợ xuất bản được triển khai trong giai đoạn 2017–2019.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các định nghĩa nền tảng về NCKH và chất lượng NCKH. Theo quy chuẩn của Tổ chức Quốc tế về Tiêu chuẩn (ISO), chất lượng phản ánh toàn bộ đặc tính đáp ứng yêu cầu của các bên liên quan. Trong môi trường học thuật, Harden và cộng sự đã đề xuất 7 tiêu chí đánh giá chất lượng đề tài nghiên cứu (khung lý thuyết rõ ràng; mục tiêu rõ ràng; mô tả nội dung; mô tả mẫu; mô tả phương pháp thu thập và xử lý; số liệu do nhiều cán bộ phân tích; khắc phục vấn đề phân tích). Boaz nhấn mạnh mục tiêu phục vụ chính sách và thực hành là tiêu chuẩn cốt lõi; trong khi Litman xác lập 7 khía cạnh cấu thành một nghiên cứu tốt (câu hỏi nghiên cứu, bối cảnh, đa dạng khía cạnh, số liệu có thể lặp lại, tranh luận phản biện, kết luận thận trọng, tài liệu tham khảo phê phán). Về đo lường xuất bản phẩm, các chỉ số thường được sử dụng trên thế giới gồm chỉ số trích dẫn (citation index), hệ số ảnh hưởng (Impact Factor - IF), chỉ số H (h-index), chỉ số G (g-index), hệ số riêng (Eigenfactor) và hệ số ảnh hưởng bài báo (Article Influence - AI).

Qua rà soát các nghiên cứu thực nghiệm trong nước và quốc tế, tác giả phân tích hai nhóm yếu tố chính tác động đến hoạt động NCKH:

• Yếu tố cá nhân: Về giới tính, các công trình của các tác giả trước đây chỉ ra phụ nữ thường công bố ít hơn nam giới, dù một số tác giả nhận thấy không có khác biệt về năng lực thực hiện hoặc IF. Về tuổi và thâm niên, năng suất công bố thường gia tăng và đạt đỉnh ở nhóm 40–44 tuổi rồi giảm dần. Về trình độ, học hàm và học vị cao hơn có mối liên hệ thuận chiều với số lượng và chất lượng xuất bản khoa học.
• Yếu tố môi trường: Báo cáo năm 2010 của UNESCO chỉ ra 4 yếu tố nền tảng gồm chính sách, điều kiện làm việc, sự an toàn ổn định và quyền tự do học thuật. Các yếu tố khác được các tài liệu khẳng định gồm: văn hóa nghiên cứu của tổ chức; quy định nhiệm vụ NCKH (như Thông tư 47/2014/TT-BGDĐT); chính sách tài trợ từ các quỹ khoa học (điển hình là Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia - NAFOSTED, với mức chi 10 triệu USD trong giai đoạn 2009–2012, chỉ chiếm 1,3% tổng kinh phí NCKH cả nước nhưng tạo ra 13% tổng số bài báo ISI của Việt Nam); gánh nặng giảng dạy, hành chính và khám chữa bệnh; năng lực tiếp cận thư viện điện tử; công tác tập huấn phương pháp; rào cản tiếng Anh; và sự hợp tác quốc tế.

Về quản lý nghiên cứu trong nước, tác giả phân tích hệ thống văn bản pháp quy: Thông tư 11/2013/TT-BKHCN và Thông tư 11/2014/TT-BKHCN (đánh giá đề tài cấp nhà nước qua hội đồng 9 thành viên với 3 mức định tính Xuất sắc, Đạt, Không đạt); Thông tư 37/2010/TT-BYT (quản lý đề tài cấp Bộ theo thang 100 điểm nhưng thiếu tiêu chí định lượng chi tiết cho phương pháp phân tích); Thông tư liên tịch 44/2007/TTLT-BTC-BKHCN và 55/2015/TTLT-BTC-BKHCN (định mức kinh phí). Tại cấp cơ sở, trường Đại học Y tế Công cộng đã tiên phong dùng thang điểm 100 với tiêu chuẩn 0–4 điểm cho xét duyệt đề cương (ngưỡng đạt từ 70 điểm) và 10 tiêu chí nghiệm thu đề tài; các trường như Đại học Y Dược Huế, Đại học Y Hà Nội, Đại học Điều dưỡng Nam Định và Đại học Y Dược TP. Hồ Chí Minh cũng ban hành các quy chế quản lý đề tài, sáng kiến và tài chính nội bộ. Tuy nhiên, các bệnh viện lớn (như Bệnh viện Bạch Mai, Bệnh viện Nhiệt đới Trung ương, Bệnh viện Nội tiết Trung ương) chủ yếu áp dụng quy trình mang tính quản lý hành chính, thiếu tiêu chuẩn kiểm soát chất lượng kỹ thuật nghiên cứu.

Về các công cụ quốc tế, luận án điểm lại hệ sinh thái của mạng lưới EQUATOR (Enhancing the QUAlity and Transparency Of health Research) với hơn 376 bảng kiểm, nổi bật là:

• CONSORT: Tiêu chuẩn gồm 22 mục cho thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng (RCTs).
• STROBE: Bảng kiểm gồm 22 tiêu chí cho các thiết kế nghiên cứu quan sát (cắt ngang, bệnh chứng, thuần tập).
• PRISMA: Bảng kiểm gồm 27 tiêu chí đánh giá tổng quan hệ thống và phân tích gộp (thay thế bộ QUOROM).
• CARE: Bảng kiểm gồm 13 tiêu chí cho báo cáo trường hợp bệnh (case report).
• CHEERS: Hướng dẫn gồm 24 tiêu chí thuộc 6 nhóm cho báo cáo đánh giá kinh tế y tế.
• DEPICT 2: Bộ tiêu chí gồm 146 mục chi tiết thuộc 11 tiểu mục lớn đánh giá nghiên cứu can thiệp dược.
• Khái niệm nghiên cứu dược từ CPHA, CSHP (1994, 1995) và ACCP (về năng lực dược lâm sàng).

Khoảng trống nghiên cứu được luận án giải quyết: Đây là công trình đầu tiên tại Việt Nam tổng kết thực trạng hoạt động NCKH đồng thời trên cả 3 phân ngành y dược học (lâm sàng, y tế công cộng và dược); tiến hành chuẩn hóa, Việt hóa các bảng kiểm chuẩn quốc tế của mạng lưới EQUATOR và tích hợp vào quy trình quản lý NCKH cơ sở; sau đó đánh giá thực nghiệm mức độ chấp nhận và tính khả thi của bộ quy trình này dựa trên các tiêu chí chính sách công và y tế công cộng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng hai khung lý thuyết và phân tích bổ trợ cho nhau:

1. Mô hình PRECEDE - PROCEED: Được tác giả hiệu chỉnh để phân tích các yếu tố tác động đến hoạt động xuất bản NCKH. Mô hình bao gồm:

   • Môi trường chính sách: Quy chế NCKH, quy định tài chính, tiêu chí áp dụng chuẩn quốc tế.
   • Yếu tố tiền đề (Predisposing factors): Nhân khẩu học (tuổi, giới, thâm niên, học vị), năng lực nghiên cứu cá nhân, trình độ ngoại ngữ.
   • Yếu tố tăng cường (Reinforcing factors): Sự hỗ trợ của lãnh đạo, văn hóa tổ chức, khả năng tiếp cận thông tin và mức độ áp dụng quy định bảo đảm chất lượng.
   • Yếu tố tạo điều kiện thuận lợi (Enabling factors): Gánh nặng giảng dạy/hành chính/khám bệnh, kinh phí tài trợ, hoạt động tập huấn phương pháp và hợp tác nghiên cứu.
   • Biến số đầu ra (Biến phụ thuộc): Hoạt động xuất bản NCKH (số lượng đề tài chủ nhiệm, số bài báo đứng tên đầu, công bố bài báo trong danh mục ISI/Scopus, sản phẩm ứng dụng thực tiễn).

2. Khung chỉ số đánh giá tính khả thi/phù hợp: Ứng dụng khung đánh giá tính khả thi chính sách công kết hợp tài liệu hướng dẫn kỹ thuật nghiên cứu triển khai của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO, 2013) nhằm đo lường 4 khía cạnh:

   • Tính phù hợp/khả thi về mặt chính trị (sự chấp thuận của lãnh đạo, tính thích hợp, tính công bằng).
   • Tính phù hợp/khả thi về hệ thống tổ chức (sự tương thích với bộ máy, năng lực nhân sự tổ chức).
   • Tính phù hợp/khả thi về mặt kỹ thuật (tính rõ ràng, chuẩn xác của bảng kiểm, kỳ vọng tác động).
   • Tính phù hợp/khả thi về mặt kinh tế/tài chính (khả năng cân đối nguồn lực, kiểm soát rủi ro chi phí).

Về phương pháp nghiên cứu, tác giả triển khai thiết kế nghiên cứu phối hợp định tính và định lượng (mixed methods) qua 5 giai đoạn:

• Giai đoạn 1 (Định lượng cắt ngang): Thu thập thông tin thực trạng hoạt động NCKH từ 584 cán bộ nghiên cứu tại 28 đơn vị thuộc 3 lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược trong giai đoạn 2012–2017.
• Giai đoạn 2 (Định tính): Tiến hành phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với lãnh đạo, nhà nghiên cứu, cán bộ quản lý khoa học và tài chính nhằm xác định rào cản và các yếu tố ảnh hưởng đến NCKH.
• Giai đoạn 3 (Nghiên cứu văn bản): Rà soát quy định hiện hành, lựa chọn các công cụ của EQUATOR (CONSORT, STROBE, PRISMA, CARE, CHEERS, DEPICT 2), tiến hành dịch thuật, hiệu đính và Việt hóa bộ tiêu chí.
• Giai đoạn 4 (Đánh giá thực nghiệm): Triển khai bộ quy trình và công cụ mới tại các cơ sở; khảo sát định lượng trên mẫu cán bộ nghiên cứu (gồm 284 cán bộ lâm sàng, 209 cán bộ YTCC và 121 cán bộ dược) kết hợp phỏng vấn sâu để đo lường tính chấp nhận, tính khả thi theo 4 khía cạnh.
• Giai đoạn 5: Hoàn thiện, cập nhật bộ công cụ trên cơ sở phản hồi thực địa và đề xuất phổ biến áp dụng.

Nguồn số liệu bao gồm: hồ sơ quản lý NCKH tại 28 đơn vị; phiếu điều tra định lượng cán bộ nghiên cứu; biên bản phỏng vấn sâu/thảo luận nhóm; các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ Khoa học và Công nghệ, Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, và Quỹ NAFOSTED.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Chương này trình bày toàn diện cơ sở lý luận về NCKH y dược, các hình thức hoạt động khoa học (thực hiện đề tài, xuất bản công trình, bằng sáng chế, giải thưởng), khái niệm chất lượng NCKH và bài báo khoa học. Tác giả tổng thuật chi tiết số liệu xuất bản quốc tế của Việt Nam giai đoạn 2001–2015, nhấn mạnh rằng dù lĩnh vực y học chiếm tỷ trọng cao nhất trong số các công bố ISI của cả nước (36,3%), sự phát triển này chủ yếu dựa vào các công trình có yếu tố hợp tác quốc tế (tỷ lệ hợp tác nước ngoài ở ngành y lâm sàng là 90,6% và YTCC là 93,8%; các bài báo có yếu tố quốc tế có chỉ số trích dẫn cao gấp 3,1 lần bài thuần Việt).

Tác giả phân tích chi tiết quy trình quản lý đề tài 16 bước đang được vận hành phổ biến tại các cơ sở nghiên cứu trong nước, đồng thời chỉ rõ những điểm nghẽn về mặt thể chế:

Bước	Nội dung công việc	Đơn vị / Đối tượng thực hiện
Bước 1	Xây dựng kế hoạch NCKH các cấp (Nhà nước, Bộ, Tỉnh/TP, cơ sở)	Phòng NCKH
Bước 2	Thông báo cho các đơn vị đăng ký thực hiện đề tài cấp cơ sở	Phòng NCKH
Bước 3	Đề xuất ý tưởng nghiên cứu các cấp	Cá nhân, nhóm nghiên cứu, đơn vị
Bước 4	Thẩm định cấp Khoa/đơn vị	Hội đồng Khoa/đơn vị
Bước 5	Thẩm định cấp trường/viện	Nhóm tư vấn / Hội đồng KHCN / Hội đồng KHĐT
Bước 6	Xây dựng đề cương dựa trên ý tưởng nghiên cứu đã duyệt	Nhóm nghiên cứu
Bước 7	Xét duyệt / đánh giá / tuyển chọn đề tài	Hội đồng KHCN
Bước 8	Chỉnh sửa, hoàn thiện đề cương	Nhóm nghiên cứu
Bước 9	Phê duyệt thực hiện đề tài; soạn thảo và ký kết hợp đồng	Phòng NCKH, Nhóm NC, Lãnh đạo phụ trách NCKH
Bước 10	Triển khai đề tài; giám sát thực hiện đề tài	Nhóm nghiên cứu; Phòng NCKH
Bước 11	Báo cáo tiến độ; nộp báo cáo định kỳ	Chủ nhiệm đề tài
Bước 12	Thành lập hội đồng nghiệm thu; tiến hành nghiệm thu đề tài	Phòng NCKH; Hội đồng KHCN
Bước 13	Chỉnh sửa báo cáo theo góp ý nghiệm thu	Nhóm nghiên cứu
Bước 14	Lưu trữ sản phẩm (bản in và bản điện tử)	Nhóm NC, Phòng NCKH, Thư viện
Bước 15	Xác nhận hoàn thành đề tài; thanh lý hợp đồng NCKH	Chủ nhiệm đề tài, Phòng NCKH, Lãnh đạo
Bước 16	Lưu trữ hồ sơ liên quan tới đề tài	Phòng NCKH, Nhóm nghiên cứu

Chương 1 cũng tổng quan sâu sắc các bộ công cụ chuẩn hóa theo hệ thống EQUATOR, phân loại nghiên cứu theo mô hình của Bernd Röhrig và cộng sự (nghiên cứu sơ cấp gồm cơ bản, lâm sàng, dịch tễ; nghiên cứu thứ cấp gồm tổng quan và phân tích gộp), và xây dựng hai khung lý thuyết ứng dụng cho toàn bộ luận án.

Chương 2: Phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết phương pháp luận, địa điểm nghiên cứu (28 cơ sở y dược đại diện cho các trường, viện và bệnh viện tuyến trung ương), đối tượng khảo sát và cỡ mẫu nghiên cứu. Luận án thiết kế quy trình triển khai can thiệp thử nghiệm gồm 4 bước kỹ thuật:

• Bước 1: Liên hệ cơ sở, gửi tài liệu giới thiệu quy trình kiểm soát chất lượng và các bộ tiêu chí mới đến người ra quyết định (lãnh đạo đơn vị, lãnh đạo phòng tài chính) và người thụ hưởng (cán bộ nghiên cứu, quản lý NCKH).
• Bước 2: Tổ chức hội thảo giới thiệu, tập huấn chuyên sâu về cách sử dụng từng bảng kiểm cụ thể (CONSORT cho RCTs, STROBE cho nghiên cứu quan sát, PRISMA cho tổng quan hệ thống, CARE cho báo cáo ca bệnh, CHEERS cho kinh tế y tế, DEPICT 2 cho can thiệp dược).
• Bước 3: Triển khai ứng dụng thử nghiệm công cụ trong khâu lập đề cương và viết báo cáo nghiệm thu.
• Bước 4: Thu thập số liệu đánh giá sau thử nghiệm bằng phiếu định lượng kết hợp phỏng vấn sâu.

Chương này cũng quy định rõ các biến số nhân khẩu học, biến số môi trường tổ chức, các chỉ số hồi quy logistic đa biến (xác định yếu tố liên quan đến việc làm chủ nhiệm đề tài, đứng tên đầu bài báo, có bài ISI/Scopus), tiêu chuẩn đạo đức nghiên cứu y sinh học, bảo mật dữ liệu và quy trình xử lý số liệu định lượng bằng phần mềm chuyên dụng.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Kết quả nghiên cứu được trình bày chi tiết qua các nhóm nội dung:

1. Đặc điểm mẫu và thực trạng NCKH (n=584): Tỷ lệ cán bộ từng tham gia đề tài nghiên cứu là phổ biến, nhưng tỷ lệ làm chủ nhiệm đề tài các cấp còn hạn chế, tập trung chủ yếu ở đề tài cấp cơ sở. Tỷ lệ cán bộ đứng tên đầu bài báo khoa học trong nước và quốc tế có sự chênh lệch lớn giữa các ngạch học hàm, học vị. Các sản phẩm khoa học có tính ứng dụng cao, bằng sáng chế hoặc giải pháp hữu ích chiếm tỷ lệ rất thấp.
2. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng: Mô hình hồi quy đa biến xác định các biến số độc lập có ý nghĩa thống kê đối với hoạt động xuất bản khoa học:
   • Trình độ học vấn (tiến sĩ, thạc sĩ so với đại học) và học hàm là yếu tố tương quan thuận với khả năng chủ nhiệm đề tài và xuất bản bài báo.
   • Năng lực ngoại ngữ (tiếng Anh) và việc từng được tập huấn kỹ thuật viết bài báo khoa học là yếu tố tác động trực tiếp đến việc công bố trên tạp chí thuộc danh mục ISI/Scopus.
   • Gánh nặng thời gian dành cho khám chữa bệnh, giảng dạy lâm sàng và thủ tục thanh quyết toán hành chính là rào cản lớn nhất làm giảm thời gian nghiên cứu.
3. Đánh giá thử nghiệm tính chấp nhận và khả thi của bộ công cụ mới: Khảo sát trên cán bộ thuộc 3 phân ngành sau can thiệp (lâm sàng n=284, YTCC n=209, dược n=121) ghi nhận:
   • Về chính trị: Tỷ lệ đồng thuận cao từ lãnh đạo đơn vị và cán bộ nghiên cứu; bộ quy trình tạo sự công bằng, minh bạch trong đánh giá đề tài.
   • Về hệ thống tổ chức: Phần lớn đối tượng đánh giá quy trình tương thích với bộ máy hiện có, không làm phát sinh xung đột quyền hạn hành chính.
   • Về kỹ thuật: Các bảng kiểm STROBE, CONSORT, PRISMA, CARE, CHEERS, DEPICT 2 được đánh giá rõ ràng, giúp cán bộ nghiên cứu tự kiểm soát sai số, chuẩn hóa cấu trúc bài báo theo đúng yêu cầu bình duyệt quốc tế.
   • Về kinh tế/tài chính: Đa số đối tượng ghi nhận việc áp dụng công cụ giúp tối ưu hóa việc phân bổ ngân sách nghiên cứu, giảm thiểu lãng phí và phòng ngừa rủi ro quyết toán tài chính.

Chương 4: Bàn luận

Chương 4 đối chiếu kết quả khảo sát thực trạng và mô hình yếu tố ảnh hưởng với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam và trên thế giới. Tác giả luận giải sâu sắc tính cấp thiết của việc chuyển đổi phương thức quản lý NCKH từ "quản lý hành chính thủ tục" sang "quản lý chất lượng học thuật dựa trên tiêu chuẩn đo lường". Tác giả phân tích mức độ tương thích và khả năng thể chế hóa của bộ công cụ trong bối cảnh các trường, viện y dược Việt Nam đang đẩy mạnh tự chủ đại học và hội nhập quốc tế. Các khía cạnh khả thi về chính trị, hệ thống tổ chức, kỹ thuật và tài chính được phân tích đa chiều, khẳng định việc áp dụng các bảng kiểm của EQUATOR không làm tăng gánh nặng hành chính mà ngược lại, cung cấp khung định hướng chuẩn mực giúp tăng tỷ lệ bài báo được chấp nhận đăng trên các tạp chí quốc tế uy tín.

Kết quả và những đóng góp mới

Luận án đã mang lại những đóng góp mới cụ thể về mặt khoa học lý luận và thực tiễn quản lý:

1. Về mặt lý luận:

   • Bổ sung bằng chứng khoa học thực nghiệm về mối quan hệ tương tác giữa các yếu tố cá nhân, môi trường thể chế, thủ tục tài chính đối với năng suất xuất bản NCKH trong khối ngành sức khỏe tại Việt Nam thông qua mô hình PRECEDE - PROCEED cải biên.
   • Xác lập khung lý thuyết đánh giá tính khả thi chính sách (chính trị, tổ chức, kỹ thuật, tài chính) áp dụng vào việc chuẩn hóa quy trình quản lý NCKH tại các cơ sở nghiên cứu và đào tạo y dược.

2. Về mặt thực tiễn:

   • Cung cấp bộ cơ sở dữ liệu định lượng và định tính toàn diện đầu tiên về thực trạng NCKH, năng lực công bố quốc tế và các rào cản nội tại của 584 cán bộ nghiên cứu tại 28 đơn vị y dược trên toàn quốc.
   • Chuẩn hóa, Việt hóa thành công hệ thống công cụ hỗ trợ xuất bản khoa học quốc tế thuộc mạng lưới EQUATOR (CONSORT, STROBE, PRISMA, CARE, CHEERS, DEPICT 2) phù hợp với thực tiễn Việt Nam.
   • Đưa ra quy trình quản lý chất lượng nghiên cứu cải tiến lồng ghép các bảng kiểm kỹ thuật vào quy trình 16 bước truyền thống, chuyển dịch trọng tâm đánh giá từ nghiệm thu định tính hình thức sang đo lường chất lượng phương pháp luận và kiểm soát sai số ngay từ khâu phê duyệt đề cương.

3. Kiến nghị và giải pháp đề xuất:

   • Các cơ quan quản lý (Bộ Y tế, Bộ Khoa học và Công nghệ) cần ban hành văn bản hướng dẫn áp dụng bắt buộc các bộ tiêu chuẩn quốc tế (như STROBE, CONSORT...) trong thẩm định đề cương và nghiệm thu đề tài các cấp.
   • Cải cách thủ tục thanh quyết toán tài chính (điều chỉnh các định mức theo Thông tư liên tịch 55/2015) nhằm giảm áp lực hóa đơn chứng từ hành chính cho nhà khoa học.
   • Các cơ sở đào tạo, bệnh viện cần xây dựng chính sách khen thưởng tương xứng cho bài báo quốc tế, giảm tải giờ giảng dạy/khám chữa bệnh cho cán bộ làm đề tài, đẩy mạnh các khóa đào tạo phương pháp nghiên cứu và viết bài báo khoa học bằng tiếng Anh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Luận án thẳng thắn chỉ ra một số giới hạn nghiên cứu:

• Phạm vi khảo sát tập trung tại 28 cơ sở trọng điểm thuộc 3 lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược; số liệu chưa bao phủ toàn bộ các cơ sở y tế tuyến tỉnh hoặc các trường đại học ngoài công lập có đào tạo y dược.
• Dữ liệu thực trạng phản ánh giai đoạn 2012–2017; việc đánh giá sau can thiệp mới dừng lại ở việc đo lường mức độ chấp nhận, tính phù hợp và tính khả thi ban đầu (2017–2019) qua ý kiến của người ra quyết định và cán bộ nghiên cứu.
• Nghiên cứu chưa đo lường được tác động dài hạn của việc áp dụng bộ công cụ đối với số lượng bài báo ISI/Scopus thực tế được xuất bản bổ sung của các đơn vị qua nhiều năm sau can thiệp.

Hướng nghiên cứu tiếp theo bao gồm việc mở rộng theo dõi dọc để đánh giá hiệu quả thực tế của bộ công cụ đối với năng suất và chất lượng công bố quốc tế tại các đơn vị can thiệp sau 3–5 năm áp dụng; đồng thời nghiên cứu số hóa toàn bộ các bảng kiểm thành hệ thống phần mềm quản lý đề tài trực tuyến.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị học thuật và ứng dụng cao cho nhiều nhóm đối tượng:

• Cơ quan quản lý và lãnh đạo cơ sở: Cung cấp luận cứ thực tiễn để Bộ Y tế, các viện, trường đại học y dược và bệnh viện xây dựng chính sách quản lý KHCN, đổi mới biểu mẫu thẩm định - nghiệm thu và phân bổ ngân sách nghiên cứu.
• Nhà nghiên cứu, giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên sau đại học: Cung cấp hệ thống hướng dẫn chuẩn mực (CONSORT, STROBE, PRISMA, CARE, CHEERS, DEPICT 2) đã được Việt hóa chính xác, giúp tác giả nắm vững cấu trúc, tiêu chuẩn báo cáo để viết đề cương và bài báo khoa học đạt chuẩn quốc tế.
• Phần đáng tham khảo nhất: Bảng 1 về quy trình quản lý 16 bước; phần phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến xuất bản ISI/Scopus (Chương 3); và hệ thống phụ lục dịch thuật chi tiết các bộ công cụ chuẩn quốc tế thuộc mạng lưới EQUATOR.

Câu hỏi thường gặp

1. Thực trạng xuất bản quốc tế ISI của Việt Nam giai đoạn 2001–2015 được luận án ghi nhận như thế nào so với các nước trong khu vực?
Trong giai đoạn 2001–2015, Việt Nam có 18.044 bài báo trên các tạp chí ISI, chiếm khoảng 0,2% toàn cầu. Dù tốc độ tăng trưởng đạt 17%/năm và xếp thứ 59 thế giới (thứ 4 Đông Nam Á giai đoạn 2011–2015), số lượng bài báo của Việt Nam chỉ bằng 15% của Singapore và 28% của Thái Lan; đồng thời chỉ có 23% bài báo có toàn bộ tác giả là người Việt Nam.

2. Khung lý thuyết nào được luận án ứng dụng để phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động xuất bản NCKH?
Luận án sử dụng mô hình PRECEDE - PROCEED cải biên, phân tích tác động tổng hợp của 4 nhóm yếu tố: môi trường chính sách, yếu tố tiền đề (nhân khẩu học, trình độ), yếu tố tăng cường (hỗ trợ lãnh đạo, văn hóa đơn vị), và yếu tố tạo điều kiện thuận lợi (kinh phí, giảm tải hành chính, tập huấn kỹ thuật) lên hoạt động xuất bản NCKH.

3. Luận án đã lựa chọn và Việt hóa những công cụ chuẩn quốc tế nào thuộc mạng lưới EQUATOR?
Luận án đã lựa chọn các bộ công cụ chuẩn đại diện cho các thiết kế nghiên cứu cốt lõi: CONSORT (thử nghiệm lâm sàng), STROBE (nghiên cứu quan sát: cắt ngang, bệnh chứng, thuần tập), PRISMA (tổng quan hệ thống và phân tích gộp), CARE (báo cáo ca bệnh), CHEERS (kinh tế y tế) và DEPICT 2 (nghiên cứu can thiệp dược).

4. Quy trình quản lý NCKH cơ sở tại các đơn vị gồm bao nhiêu bước và tồn tại hạn chế cốt lõi nào?
Quy trình quản lý gồm 16 bước chặt chẽ (từ lập kế hoạch, thẩm định ý tưởng, phê duyệt đề cương, ký hợp đồng, giám sát, nghiệm thu đến thanh lý và lưu trữ hồ sơ). Hạn chế cốt lõi là quy trình mang nặng tính quản lý thủ tục hành chính, tiêu chí nghiệm thu còn định tính, thiếu thang điểm và tiêu chuẩn kỹ thuật cụ thể để kiểm soát chất lượng phương pháp nghiên cứu.

5. Việc thử nghiệm tính khả thi của quy trình và công cụ mới được đánh giá trên các nhóm đối tượng nào và theo các khía cạnh gì?
Thử nghiệm được đánh giá trên 614 cán bộ thuộc 3 lĩnh vực (284 lâm sàng, 209 y tế công cộng, 121 dược) dựa trên 4 khía cạnh chính: tính khả thi về mặt chính trị, tính khả thi về hệ thống tổ chức, tính khả thi về mặt kỹ thuật, và tính khả thi về mặt kinh tế/tài chính.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Đức Thành là công trình nghiên cứu hệ thống về thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học trong 3 lĩnh vực then chốt: lâm sàng, y tế công cộng và dược tại Việt Nam. Luận án đã làm rõ các rào cản về cơ chế quản lý hành chính, năng lực phương pháp và áp lực công việc đang hạn chế năng suất xuất bản quốc tế của đội ngũ cán bộ y tế. Đồng thời, việc Việt hóa và thử nghiệm thành công hệ thống các bộ công cụ chuẩn hóa quốc tế của mạng lưới EQUATOR đã cung cấp một giải pháp kỹ thuật khả thi, khoa học, giúp nâng cao chất lượng báo cáo nghiên cứu và thúc đẩy hội nhập quốc tế cho nền y học nước nhà.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Nghiên cứu khoa học (NCKH) trong ngành y có tầm quan trọng rất lớn trong việc phát triển kiến thức nghề nghiệp và nâng cao chất lượng, sự an toàn của các dịch vụ chăm sóc. Thực tế đã chứng minh ứng dụng của nghiên cứu trong việc phát triển kiến thức chuyên môn, nâng cao và sự an toàn của các dịch vụ chăm sóc, đẩy mạnh thực hành dựa vào bằng chứng, hay tăng cường hiệu quả chi phí trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe. Mỗi quốc gia, dù trong giai đoạn phát triển nào, đều phải theo đuổi nghiên cứu chất lượng cao trong điều kiện kinh tế cho phép. Nghiên cứu khoa học là một trong những ưu tiên hàng đầu của hoạt động khoa học và công nghệ.

Hoạt động nghiên cứu khoa học thường được chia ra ba loại hình: nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng và nghiên cứu phát triển. Trong đó, tỷ lệ các nghiên cứu phát triển ở Việt Nam là rất thấp, chủ yếu là các nghiên cứu cơ bản và ứng dụng [1]. Phân loại theo cơ quan quản lý thì các đề tài nghiên cứu khoa học được chia làm ba nhóm là đề tài cấp nhà nước, đề tài cấp bộ và đề tài cấp cơ sở. Mỗi đề tài thường tuân theo quy trình quản lý của loại đề tài đó và các quy trình, biểu mẫu hiện tại rất khác nhau.

Về kết quả hoạt động nghiên cứu khoa học, trong những năm gần đây, nghiên cứu khoa học của Việt Nam có nhiều chuyển biến tích cực như nhiều nghiên cứu hơn, số lượng bài báo đăng trên các tạp chí quốc tế tăng lên; hợp tác nghiên cứu trong và ngoài nước cũng được tăng cường. Tuy nhiên, so với các nước Đông Nam Á thì số bài báo của Việt Nam chỉ cao hơn Indonesia và Philippines, thấp hơn nhiều so với các nước khác; chỉ bằng 15% số bài của Singapore, 28% của Thái Lan trong cùng thời gian [1]. Tính tổng số công bố quốc tế trong giai đoạn 2011-2015, Việt Nam xếp thứ 59 trên thế giới (so với thứ 66 trong giai đoạn 2006-2010 và thứ 73 giai đoạn 2001-2005) và thứ 4 của Đông Nam Á, sau Singapore (thứ 32 thế giới), Malaysia (thứ 38) và Thái Lan (thứ 43) [2]. Theo số liệu tổng hợp các xuất bản từ Viện thông tin khoa học (Institute for Scientific Information, viết tắt là ISI) và cơ sở dữ liệu web khoa học (Web of Science) tổng hợp các bài báo từ 2001 đến 2015, Việt Nam chỉ có 18.044 bài báo 2 trong các tạp chí ISI, chỉ chiếm khoảng 0,2%.

Trung bình mỗi năm, số lượng các bài báo tăng khoảng 17% [1]. Số lượng các bài báo Việt Nam trên các tạp chí quốc tế có tăng lên nhưng chỉ có 23% bài báo có tất cả các tác giả là Việt Nam, còn lại là các bài báo có các tác giả nước ngoài [1]. Mặc dù vậy, số lượng các xuất bản quốc tế tại Việt Nam vẫn được đánh giá là chưa xứng đáng với tiềm năng nghiên cứu khoa học trong nước. Một trong những lý do được nêu ra là chất lượng các nghiên cứu chưa đáp ứng được yêu cầu như phương pháp nghiên cứu chưa phù hợp cả về phương pháp luận và phương pháp phân tích [3]; và việc xuất bản các nghiên cứu còn chưa được quan tâm [1].

Để khắc phục những mặt hạn chế và nâng cao chất lượng nghiên cứu khoa học thì rất cần có sự thay đổi của các nhà quản lý cũng như những người làm nghiên cứu khoa học. Do đó, cần thiết phải nắm được thực trạng và các yếu tố ảnh hưởng hoạt động xuất bản của các nghiên cứu khoa học tại Việt Nam hiện nay. Từ đó, các nhà quản lý có thể xây dựng một chính sách quản lý phù hợp tạo môi trường minh bạch trong nghiên cứu cùng với các tiêu chí đánh giá chất lượng nghiên cứu phù hợp và các công cụ hỗ trợ xuất bản để tạo động lực cho sự đổi mới nâng cao chất lượng nghiên cứu. Nghiên cứu này được tiến hành nhằm mục đích tìm hiểu thực trạng hoạt động nghiên cứu khoa học trong lĩnh vực Lâm sàng, YTCC và Dược, tìm hiểu một số yếu tố liên quan và đánh giá tính phù hợp khả thi của việc áp dụng một số công cụ quốc tế được Việt hóa trong việc tăng cường hoạt động NCKH của Việt nam.

3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU 1. Đánh giá thực trạng hoạt động NCKH của các cán bộ nghiên cứu trong lĩnh vực lâm sàng, y tế công cộng (YTCC) và dược tại Việt Nam trong giai đoạn năm 2012-2017. Phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến hoạt động nghiên cứu khoa học của các cán bộ nghiên cứu trong lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược tại Việt Nam trong giai đoạn 2012-2017. Lựa chọn công cụ hỗ trợ xuất bản công trình nghiên cứu khoa học và bước đầu đánh giá khả năng triển khai các công cụ mới trong các nghiên cứu lĩnh vực lâm sàng, YTCC và dược tại Việt Nam.

4 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm Nghiên cứu khoa học được định nghĩa là “mọi hoạt động có hệ thống và chặt chẽ bao hàm một phương pháp luận nghiên cứu phù hợp với một hệ vấn đề nhằm tìm hiểu một hiện tượng, giải thích hiện tượng và khám phá một số quy luật. NCKH là nơi đối chiếu giữa những tiền giả định lý thuyết và thực tế như nó được cảm nhận” [4]. Các lĩnh vực nghiên cứu khoa học và công nghệ của Việt Nam được phân loại thành 6 nhóm: Khoa học tự nhiên; Khoa học kỹ thuật và công nghệ; Khoa học y, dược; Khoa học nông nghiệp; Khoa học xã hội và Khoa học nhân văn (Quyết định số 37/QĐ-BKHCN ngày 14/1/2009 đính chính quyết định 12/2008) [5].

Trong mỗi lĩnh vực này được phân thành các chuyên ngành nhỏ hơn. Hoạt động nghiên cứu khoa học được thể hiện dưới dạng các hình thức như sau: (i) Thực hiện nghiên cứu khoa học; (ii) Xuất bản công trình nghiên cứu; (iii) Bằng sáng chế khoa học; và (iv) Giải thưởng nghiên cứu khoa học. Chất lượng nghiên cứu khoa học Tổ chức Quốc tế về Tiêu chuẩn (ISO) đã đưa ra định nghĩa “Chất lượng là toàn bộ các đặc tính của một sản phẩm, hệ thống hay quá trình có khả năng đáp ứng yêu cầu của khách hàng và các bên liên quan” (The ISO 9000 Handbook). Tuy nhiên, khái niệm chất lượng nghiên cứu khoa học vẫn rất trừu tượng và không được thống nhất ở các lĩnh vực nghiên cứu và các bối cảnh khác nhau [6], [4].

Khi trao đổi về chất lượng nghiên cứu, một câu hỏi thường được đặt ra là: thế nào là một đề tài nghiên cứu chất lượng tốt? Để trả lời câu hỏi này, Harden và cộng sự đã đưa ra 7 tiêu chí để đánh giá chất lượng của một đề tài nghiên cứu, đó là: (i) Khung lý thuyết rõ ràng, bao gồm cả tổng quan tài liệu nghiên cứu tốt; (ii) Mục đích và mục tiêu đặt ra rõ ràng; (iii) Mô tả rõ nội dung nghiên cứu; (iv) Mô tả rõ mẫu nghiên cứu; (v) Mô tả rõ phương pháp luận, bao gồm các phương pháp thu thập và xử lý số liệu; (vi) Số liệu nghiên cứu được nhiều cán bộ phân tích; và (vii) Số liệu đủ phân tích, khắc phục những vấn đề trong phân tích [7]. 5 Trong một đánh giá chất lượng các bằng chứng trong chính sách, Boaz cũng cho rằng mục tiêu về xây dựng chính sách và thực hành là rất quan trọng và là một tiêu chuẩn trong đánh giá chất lượng [6]. Trong báo cáo liên quan đến đánh giá nghiên cứu, Litman cho rằng một nghiên cứu khoa học tốt thể hiện được mong muốn của người đọc, tìm ra chân lý; nó bao gồm một số khía cạnh sau: (i) Câu hỏi nghiên cứu tốt; (ii) Mô tả được bối cảnh và thông tin hiện có về vấn đề nghiên cứu; (iii) Cân nhắc đến các khía cạnh khác nhau của vấn đề nghiên cứu; (iv) Trình bày các dẫn chứng với số liệu và phân tích ở dạng mà người đọc có thể lặp lại hoặc làm theo được; (v) Tranh luận các giả định mang tính phê phán, các phát hiện đối lập và diễn giải sự lựa chọn; (vi) Các kết luận thận trọng và tranh luận về các bài học rút ra; (vii) Tài liệu tham khảo hợp lý, bao gồm nguồn tài liệu và việc phân tích mang tính lựa chọn và phê phán [8]. Do chưa có định nghĩa và tiêu chí thống nhất cho chất lượng nghiên cứu khoa học nên trong các đề tài và lĩnh vực cần nêu rõ định nghĩa sử dụng trong từng bối cảnh cụ thể.

Bài báo khoa học là một công trình khoa học khẳng định một luận điểm khoa học của tác giả được công bố trên một tạp chí khoa học chuyên ngành. Trong hoạt động nghiên cứu khoa học, bài báo khoa học (scientific paper hoặc paper) đóng một vai trò hết sức quan trọng. Nó không chỉ là sản phẩm tri thức, mà còn là một loại “tiền tệ” của giới làm khoa học, bởi vì qua đó mà người ta có thể đánh giá khả năng chuyên môn và hoạt động khoa học của nhà nghiên cứu. Giới làm nghiên cứu khoa học nói chung nhất trí rằng chỉ tiêu số một để đề bạt một nhà khoa học là dựa vào số lượng và chất lượng bài báo khoa học đã công bố trên các tập san chuyên ngành.

Trên bình diện quốc gia, số lượng bài báo khoa học là một thước đo về trình độ khoa học kĩ thuật và hiệu suất khoa học của một nước. Hoạt động nghiên cứu khoa học đối với nhà khoa học sẽ được xác định dựa vào kết quả của những hoạt động nghiên cứu khoa học trong một khoảng thời gian nhất định. Các chỉ số thường được sử dụng để đánh giá hoạt động nghiên cứu khoa học thông thường được sử dụng là số lượng đề tài nghiên cứu khoa học, số lượng xuất bản công trình nghiên cứu khoa học, bằng sáng chế khoa học hay các giải thưởng nghiên cứu khoa học trong một thời gian xác định [9], [10]. Thực trạng xuất bản nghiên cứu khoa học y học Theo số liệu tổng hợp các xuất bản từ Viện thông tin khoa học (Institute for Scientific Information, viết tắt là ISI) và cơ sở dữ liệu web khoa học (Web of Science) tổng hợp các bài báo từ 2001 đến 2015, Việt Nam 18.044 bài báo trong các tạp chí ISI, chỉ chiếm khoảng 0,2%.

Trung bình mỗi năm, số lượng các bài báo tăng khoảng 17% [1]. Tuy có tăng lên, nhưng so với các nước Đông Nam Á thì số bài báo của Việt Nam chỉ cao hơn Indonesia và Philippines, thấp hơn nhiều so với các nước khác; chỉ bằng 15% số bài của Singapore, 28% của Thái Lan trong cùng thời gian [1].