Luận án tiến sĩ y tế công cộng kết quả mô hình thí điểm điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc methadone tại tuyến xã huyện quan hóa tỉnh thanh hóa năm 2015 2017

Luận án tiến sĩ y tế công cộng phân tích mô hình điều trị thay thế nghiện opioid bằng methadone tại huyện Quan Hóa, Thanh Hóa giai đoạn 2015-2017.

• Tác giả: Hoàng Bình Yên
• Người hướng dẫn: PGS, TS Phạm Đức Mạnh
• Trường học: Trường Đại Học Y Tế Công Cộng
• Chuyên ngành: Y Tế Công Cộng
• Đề tài: Nghiên Cứu Mô Hình Điều Trị Thay Thế Nghiện Opioid Bằng Methadone Tại Huyện Quan Hóa, Thanh Hóa (2015-2017)
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG I: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Chất gây nghiện và chất ma tuý
• 1.2. Chất dạng thuốc phiện (CDTP)
• 1.3. Khái niệm về nghiện chất và ngƣời nghiện CDTP
• 1.4. Cai nghiện
• 1.5. Hội chứng cai và tái nghiện
• 1.6. Điều trị thay thế Methadone và cơ sở điều trị Methadone
• 1.7. Tuân thủ điều trị Methadone
• 1.8. Bỏ liều, bỏ điều trị Methadone và tái sử dụng ma tuý
• 1.9. Vi phạm pháp luật
• 1.10. Chất lƣợng cuộc sống
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƢỢNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. ĐỊA ĐIỂM, ĐỐI TƢỢNG VÀ THỜI GIAN NGHIÊN CỨU
• 2.1.1. Địa điểm nghiên cứu
• 2.1.2. Đối tƣợng nghiên cứu
• 2.1.3. Thời gian nghiên cứu
• 2.2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.2.1. Thiết kế nghiên cứu
• 2.2.2. Mẫu nghiên cứu
• 2.2.3. Nội dung và phƣơng pháp nghiên cứu
• 2.2.4. Phƣơng pháp thu thập số liệu và công cụ nghiên cứu
• 2.2.5. Phƣơng pháp phân tích và xử lý số liệu
• 2.2.6. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.2.7. Các biện pháp khống chế sai số
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. THỰC TRẠNG SỬ DỤNG MA TUÝ Ở NGƢỜI NGHIỆN MA TUÝ TRƢỚC KHI THAM GIA MÔ HÌNH THÍ ĐIỂM ĐIỀU TRỊ METHADONE TẠI TUYẾN XÃ, HUYỆN QUAN HOÁ, TỈNH THANH HOÁ (2015-2017)
• 3.1.1. Đặc điểm nhân khẩu, xã hội, việc làm của đối tƣợng nghiên cứu
• 3.1.2. Thực trạng sử dụng ma túy trƣớc khi tham gia điều trị Methadone
• 3.1.3. Hành vi nguy cơ cao lây nhiễm HIV của đối tƣợng nghiên cứu
• 3.1.4. Kết quả xét nghiệm trƣớc khi điều trị Methadone
• 3.1.5. Tình trạng sức khỏe của đối tƣợng nghiên cứu
• 3.1.6. Chất lƣợng cuộc sống và sự hài lòng về sức khỏe
• 3.1.7. Đặc điểm liên quan đến tiếp cận với dịch vụ y tế tại trạm y tế
• 3.2. KẾT QUẢ CỦA MÔ HÌNH THÍ ĐIỂM ĐIỀU TRỊ METHADONE TẠI TUYẾN XÃ, HUYỆN QUAN HÓA, TỈNH THANH HÓA (2015-2017)
• 3.2.1. Tình trạng tham gia nghiên cứu sau 12 tháng và 24 tháng điều trị Methadone
• 3.2.2. Kết quả về giảm sử dụng ma tuý của đối tƣợng nghiên cứu
• 3.2.3. Kết quả về giảm các hành vi nguy cơ, dự phòng lây nhiễm HIV, viêm gan B, viêm gan C của đối tƣợng nghiên cứu
• 3.2.4. Kết quả về tăng sự tiếp cận xét nghiệm HIV và điều trị ARV
• 3.2.5. Kết quả đạt đƣợc về làm giảm phạm tộivà bạo lực gia đình
• 3.2.6. Kết quả về thay đổi khả năng lao động và thu nhập của bệnh nhân
• 3.2.7. Kết quả về thay đổi sức khỏe và thay đổi chất lƣợng cuộc sống
• 3.2.8. Một số yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả điều trị Methadone tại xã Thành Sơn và Trung Sơn
• 3.3. Thuận lợi, khó khăncủa mô hình điều trị Methadone tại trạm y tế
• 3.4. Tính phù hợp và khả năng duy trì của mô hình
• 4. CHƯƠNG 4: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG MA TUÝ CỦA BỆNH NHÂN TRƢỚC KHI THAM GIA MÔ HÌNH THÍ ĐIỂM ĐIỀU TRỊ METHADONE TẠI TUYẾN XÃ, HUYỆN QUAN HÓA, TỈNH THANH HÓA (2015-2017)
• 4.1. Đặc điểm của ngƣời nghiện ma tuý tại hai xã Thành Sơn và Trung Sơn
• 4.2. Thực trạng sử dụng ma tuý, cai nghiện và tái nghiện của đối tƣợng nghiên cứu
• 4.3. Hành vi nguy cơ và kết quả xét nghiệm của đối tƣợng nghiên cứu
• 4.4. Tình trạng sức khỏe và chất lƣợng cuộc sống của đối tƣợng nghiên cứu
• 4.5. Thực trạng tiếp cận, sử dụng dịch vụ can thiệp giảm hại và y tế
• 5. KẾT QUẢ CỦA MÔ HÌNH THÍ ĐIỂM ĐIỀU TRỊ METHADONE TẠI TUYẾN XÃ, HUYỆN QUAN HÓA, TỈNH THANH HÓA (2015 – 2017)
• 5.1. Tình hình bệnh nhân tham gia nghiên cứu sau 12 tháng và 24 tháng
• 5.2. Kết quả đạt đƣợc về giảm sử dụng ma túy
• 5.3. Kết quả giảm hành vi nguy cơ và dự phòng lây nhiễm HIV, VGB, VG C
• 5.4. Kết quả làm giảm phạm tội trong đối tƣợng tham gia điều trị
• 5.5. Kết quả làm tăng khả năng lao động, cơ hội có việc làm và kinh tế
• 5.6. Kết quả cải thiện về sức khỏe tâm thần, thể chất, quan hệ tình dục và thay đổi chất lƣợng cuộc sống
• 5.7. Các yếu tố ảnh hƣởng đến kết quả điều trị Methadone tại trạm y tế xã
• 5.8. Tính phù hợp, hạn chế và khả năng duy trì của mô hình
• PHỤ LỤC
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về mô hình điều trị thay thế nghiện opioid bằng methadone

Mô hình điều trị thay thế nghiện opioid bằng methadone đã được triển khai tại huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa từ năm 2015 đến 2017. Mô hình này nhằm mục đích giảm thiểu tình trạng nghiện opioid và các vấn đề liên quan đến sức khỏe cộng đồng. Theo nghiên cứu, methadone là một loại thuốc có tác dụng giảm cơn thèm thuốc và giúp người nghiện duy trì cuộc sống bình thường. Việc áp dụng mô hình này tại tuyến xã đã cho thấy sự cần thiết trong việc đưa dịch vụ điều trị đến gần hơn với người bệnh, từ đó nâng cao khả năng tuân thủ điều trị. Kết quả cho thấy, mô hình này không chỉ giúp giảm tỷ lệ tái nghiện mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống của người bệnh.

1.1. Tình hình nghiện opioid tại huyện Quan Hóa

Tình hình nghiện opioid tại huyện Quan Hóa rất phức tạp. Theo số liệu thống kê, đến cuối năm 2017, có khoảng 700 người nghiện ma túy, trong đó phần lớn là nghiện heroin. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe của người nghiện mà còn tác động tiêu cực đến gia đình và xã hội. Việc lạm dụng opioid dẫn đến nhiều hệ lụy, bao gồm gia tăng tỷ lệ lây nhiễm HIV và các bệnh truyền nhiễm khác. Do đó, việc triển khai mô hình điều trị thay thế bằng methadone là một giải pháp cần thiết để giảm thiểu tác động của tình trạng nghiện ma túy trong cộng đồng.

II. Kết quả nghiên cứu mô hình điều trị methadone

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng mô hình điều trị thay thế bằng methadone tại huyện Quan Hóa đã đạt được nhiều kết quả tích cực. Sau 12 tháng điều trị, tỷ lệ người bệnh giảm sử dụng ma túy bất hợp pháp đã giảm đáng kể. Cụ thể, tỷ lệ này giảm từ 98,2% trước khi điều trị xuống còn 12,4% sau 24 tháng. Điều này cho thấy methadone không chỉ giúp người nghiện kiểm soát cơn thèm thuốc mà còn giảm thiểu hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV. Hơn nữa, mô hình này cũng đã cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của người bệnh, giúp họ có cơ hội tìm kiếm việc làm và tái hòa nhập cộng đồng.

2.1. Tác động của methadone đến sức khỏe người bệnh

Việc sử dụng methadone trong điều trị nghiện đã cho thấy tác động tích cực đến sức khỏe của người bệnh. Nghiên cứu cho thấy, sau khi tham gia chương trình điều trị, nhiều bệnh nhân đã cải thiện sức khỏe tâm thần và thể chất. Họ không chỉ giảm thiểu các triệu chứng cai nghiện mà còn có khả năng tham gia các hoạt động xã hội. Điều này chứng tỏ rằng methadone không chỉ là một phương pháp điều trị hiệu quả mà còn là một công cụ quan trọng trong việc nâng cao chất lượng cuộc sống cho người nghiện.

III. Thách thức và cơ hội trong việc duy trì mô hình

Mặc dù mô hình điều trị thay thế bằng methadone đã đạt được nhiều thành công, nhưng vẫn còn nhiều thách thức cần phải vượt qua. Một trong những thách thức lớn nhất là việc duy trì sự tuân thủ điều trị của người bệnh. Nhiều bệnh nhân gặp khó khăn trong việc tiếp cận dịch vụ do khoảng cách địa lý và điều kiện kinh tế. Hơn nữa, sự kỳ thị xã hội đối với người nghiện cũng là một rào cản lớn. Tuy nhiên, với sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức y tế, có thể tạo ra nhiều cơ hội để cải thiện mô hình này. Việc nâng cao nhận thức cộng đồng về lợi ích của điều trị thay thế sẽ góp phần giảm thiểu kỳ thị và khuyến khích người nghiện tham gia điều trị.

3.1. Chính sách y tế và hỗ trợ từ cộng đồng

Chính sách y tế đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì mô hình điều trị methadone. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ sở y tế và cộng đồng để đảm bảo người bệnh có thể tiếp cận dịch vụ một cách dễ dàng. Hỗ trợ từ cộng đồng, bao gồm việc tạo ra môi trường thân thiện và không kỳ thị, sẽ giúp người nghiện cảm thấy an toàn hơn khi tham gia điều trị. Điều này không chỉ giúp nâng cao tỷ lệ tuân thủ điều trị mà còn góp phần vào việc giảm thiểu tình trạng nghiện ma túy trong xã hội.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Luận án tiến sĩ y tế công cộng của tác giả Hoàng Bình Yên, chuyên ngành Y tế công cộng (mã số: 62.01), được thực hiện tại Trường Đại học Y tế công cộng năm 2021 dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS. Phạm Đức Mạnh và PGS. TS. Hồ Thị Hiền. Đề tài có tiêu đề: “Kết quả mô hình thí điểm điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại tuyến xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, năm 2015-2017”.

Tình trạng lạm dụng và nghiện các chất dạng thuốc phiện (CDTP) như thuốc phiện, morphin, heroin gây ra nhiều gánh nặng bệnh tật, tử vong do quá liều và làm gia tăng nguy cơ lây truyền HIV, viêm gan B, viêm gan C qua đường tiêm chích. Tại Việt Nam, các biện pháp cai nghiện truyền thống tại gia đình, cộng đồng hoặc tại các Trung tâm Chữa bệnh – Giáo dục – Lao động xã hội (Trung tâm 06) có tỷ lệ tái nghiện trên 90% sau 2 năm. Chương trình điều trị thay thế nghiện CDTP bằng thuốc Methadone (MMT) được triển khai thí điểm từ năm 2008 tại Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh, sau đó mở rộng ra các tỉnh, thành phố. Tuy nhiên, phần lớn các cơ sở điều trị Methadone trước năm 2015 đều đặt tại tuyến tỉnh hoặc Trung tâm Y tế tuyến huyện.

Khoảng trống nghiên cứu và thực tiễn xuất hiện tại các địa bàn miền núi, vùng sâu, vùng xa có điều kiện kinh tế khó khăn, giao thông hiểm trở và đa số đồng bào dân tộc thiểu số sinh sống. Huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa là địa bàn trọng điểm về tiêm chích ma túy và HIV/AIDS, trong đó người nghiện tập trung nhiều tại các xã vùng sâu như Thành Sơn và Trung Sơn, cách Trung tâm Y tế huyện từ 50 đến 60 km. Khi cơ sở điều trị chỉ đặt tại huyện, khoảng cách địa lý trở thành rào cản lớn khiến người nghiện không thể duy trì việc uống thuốc hàng ngày (sau 1 năm triển khai tại huyện chỉ có 52 người tham gia, đạt hơn 30% chỉ tiêu). Nhằm giải quyết rào cản này, tháng 5 năm 2015, ngành Y tế tỉnh Thanh Hóa đã triển khai thí điểm mô hình cơ sở điều trị Methadone đặt trực tiếp tại Trạm Y tế xã Thành Sơn và Trạm Y tế xã Trung Sơn. Luận án được thực hiện nhằm đánh giá mô hình này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án gồm:

1. Mô tả thực trạng sử dụng ma túy ở người nghiện ma túy trước khi tham gia điều trị Methadone tại 2 xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, năm 2015-2017.
2. Đánh giá kết quả, tính phù hợp và khả năng duy trì mô hình thí điểm điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại 2 xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, năm 2015-2017.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Người nghiện chất dạng thuốc phiện tham gia điều trị Methadone tại Trạm Y tế xã Thành Sơn và Trạm Y tế xã Trung Sơn; cán bộ y tế tham gia quản lý, vận hành và cung cấp dịch vụ điều trị tại hai trạm y tế.
• Phạm vi không gian: Xã Thành Sơn và xã Trung Sơn, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa.
• Phạm vi thời gian: Giai đoạn thu thập và theo dõi số liệu từ năm 2015 đến năm 2017.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan hệ thống các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế liên quan đến can thiệp giảm hại, điều trị nghiện chất dạng thuốc phiện và các mô hình cung cấp dịch vụ Methadone:

• Lịch sử phát triển và hiệu quả dược lý của Methadone: Liệu pháp duy trì Methadone do Marie Nyswander và Vincent Dole khởi xướng năm 1964 tại Hoa Kỳ, chứng minh Methadone giúp người nghiện ngừng sử dụng heroin mà không cần tăng liều kéo dài.
• Nghiên cứu quốc tế về hiệu quả can thiệp: David S. Metzger và cộng sự (1993) nghiên cứu thuần tập so sánh nhóm điều trị và không điều trị Methadone, chỉ ra nguy cơ lây nhiễm HIV ở nhóm không điều trị cao gấp 7,63 lần (OR=7,63; 95%CI: 1,99-29,27; p<0,01); Ball JC và Ross A, Ball JC và cộng sự (1998) nghiên cứu tại New York, Philadelphia, Baltimore về tỷ lệ quay lại tiêm chích tăng dần theo thời gian bỏ điều trị (82,1% sau 12 tháng); Simpson DD và Sells SB (1982) tại Hoa Kỳ ghi nhận tỷ lệ có việc làm tăng từ 33% lên gần 60% sau 3 năm điều trị; Lin P., Yang, Guodong M. và cộng sự (2007) tại 8 phòng khám Trung Quốc ghi nhận hành vi phạm tội giảm từ 20,7% xuống 3,8%; Nasir và cộng sự (2010), R. Abu Bakar và U. Ali Khan (2012) tại Malaysia chứng minh cải thiện hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV và tăng chất lượng cuộc sống; các nghiên cứu tại Đài Loan, Canada, Thụy Điển, Israel về tỷ lệ tuân thủ và liều điều trị.
• Nghiên cứu tại Việt Nam: Hoàng Đình Cảnh và cộng sự (2011) đánh giá chương trình thí điểm tại Hải Phòng và Thành phố Hồ Chí Minh, ghi nhận tỷ lệ dùng ma túy giảm từ 98,2% xuống 12,4% sau 24 tháng, vi phạm pháp luật giảm từ 40,8% xuống 1,6%; Vũ Văn Công (2009) tại Hải Phòng ghi nhận tỷ lệ dùng chung bơm kim tiêm giảm từ 24% xuống 12,7% sau 3 tháng; Nguyễn Thị Minh Tâm (2015) tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc xác định khoảng cách đi lại là yếu tố cản trở duy trì điều trị; Phạm Đức Mạnh (2014) nhấn mạnh sự cần thiết mở rộng độ bao phủ dịch vụ Methadone tại vùng sâu, vùng xa; các báo cáo theo dõi tại Hà Nội (2009-2013) và Viện Sức khỏe Tâm thần – Bệnh viện Bạch Mai.
• Các mô hình cung ứng dịch vụ: Luận án phân tích các mô hình trên thế giới như phòng khám độc lập (Hồng Kông, Hoa Kỳ), phòng khám do Hội Chữ thập đỏ quản lý (Trung Quốc), lồng ghép trong nhà tù (Indonesia), phòng khám điều trị và chăm sóc C&C (Malaysia), phòng khám tại Trung tâm phòng chống HIV/AIDS (Estonia). Tại Việt Nam, quy định theo Thông tư số 12/2013/TT-BYT, Nghị định 96/2012/NĐ-CP và Nghị định 90/2016/NĐ-CP chủ yếu áp dụng mô hình cơ sở điều trị tuyến huyện, tỉnh và điểm cấp phát thuốc vệ tinh.

Khoảng trống luận án lựa chọn giải quyết: Trước năm 2015, chưa có đánh giá thực nghiệm đầy đủ về việc đưa một cơ sở điều trị Methadone hoàn chỉnh (bao gồm khám sàng lọc, khởi liều, dò liều, điều trị duy trì và xét nghiệm) về trực tiếp Trạm Y tế cấp xã tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số miền núi có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn. Luận án cung cấp bằng chứng thực địa về tính khả thi, hiệu quả lâm sàng, hành vi và các yếu tố ảnh hưởng đến việc duy trì điều trị tại tuyến cơ sở này.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết và khung phân tích

Luận án xây dựng khung lý thuyết nghiên cứu dựa trên các hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Cơ quan Phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) về 9 nguyên tắc điều trị nghiện ma túy, cùng các văn bản quy phạm pháp luật của Bộ Y tế Việt Nam. Khung phân tích xem xét mối quan hệ tác động qua lại giữa:

1. Đặc điểm đầu vào của đối tượng: Nhân khẩu học (tuổi, giới tính, dân tộc, học vấn, hôn nhân), tình trạng việc làm, tiền sử sử dụng và tiêm chích ma túy, tiền sử cai nghiện, hành vi nguy cơ lây nhiễm HIV/HBV/HCV, sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần và chất lượng cuộc sống (HRQOL).
2. Mô hình can thiệp tại Trạm Y tế xã: Năng lực chuyên môn của cán bộ y tế, trang thiết bị, quy trình 6 bước (tiếp nhận - sàng lọc, xét nghiệm, tư vấn khởi liều, dò liều, điều trị duy trì, đánh giá tuân thủ), tính sẵn có và cự ly tiếp cận dịch vụ.
3. Kết quả đầu ra và tác động: Tỷ lệ duy trì điều trị, tỷ lệ bỏ liều/bỏ trị, mức độ giảm sử dụng ma túy bất hợp pháp, giảm hành vi tiêm chích và dùng chung bơm kim tiêm, thay đổi hành vi tình dục an toàn, tỷ lệ nhiễm mới HIV/HBV/HCV, cải thiện thu nhập/việc làm, giảm vi phạm pháp luật và bạo lực gia đình, mức độ nâng cao chất lượng cuộc sống.

+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                            ĐẶC ĐIỂM ĐẦU VÀO ĐỐI TƯỢNG                             |
|  - Nhân khẩu, học vấn, dân tộc, kinh tế, việc làm                                 |
|  - Tiền sử dùng ma túy, tiêm chích, dùng chung BKT, hành vi tình dục              |
|  - Tình trạng nhiễm HIV, HBV, HCV, sức khỏe tâm thần, chất lượng cuộc sống        |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                    CAN THIỆP: MÔ HÌNH ĐIỀU TRỊ METHADONE TẠI TYT XÃ               |
|  - Khám sàng lọc, tư vấn tuân thủ, khởi liều, dò liều và điều trị duy trì         |
|  - Giám sát xét nghiệm nước tiểu, tư vấn giảm hại, kết nối VCT/ARV                |
|  - Rút ngắn cự ly đi lại hàng ngày cho người bệnh vùng sâu, vùng xa               |
+-----------------------------------------+-----------------------------------------+
                                          |
                                          v
+-----------------------------------------------------------------------------------+
|                                 KẾT QUẢ ĐẦU RA                                    |
|  - Lâm sàng & Hành vi: Tỷ lệ duy trì, giảm tái sử dụng CDTP, giảm tiêm chích     |
|  - Y tế công cộng: Giảm lây nhiễm HIV/HBV/HCV, tăng tiếp cận ARV, cải thiện HRQOL|
|  - Xã hội & Kinh tế: Giảm vi phạm pháp luật, giảm bạo lực, tăng việc làm/thu nhập |
+-----------------------------------------------------------------------------------+

Phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế nghiên cứu: Thiết kế nghiên cứu can thiệp theo dõi dọc, kết hợp phương pháp định lượng và định tính. Đánh giá so sánh các chỉ số trước can thiệp (T0), sau 12 tháng (T12) và sau 24 tháng (T24) điều trị.
• Mẫu nghiên cứu:
  • Nghiên cứu định lượng: Toàn bộ người nghiện chất dạng thuốc phiện đủ tiêu chuẩn tham gia điều trị Methadone tại Trạm Y tế xã Thành Sơn và Trạm Y tế xã Trung Sơn trong giai đoạn 2015-2017 (với hơn 200 bệnh nhân đăng ký ban đầu).
  • Nghiên cứu định tính: Phỏng vấn sâu và thảo luận nhóm với cán bộ y tế tại 2 trạm y tế xã, cán bộ quản lý Trung tâm Y tế huyện Quan Hóa, đại diện chính quyền địa phương và bệnh nhân.
• Phương pháp thu thập số liệu:
  • Sử dụng phiếu phỏng vấn cấu trúc thu thập thông tin nhân khẩu, hành vi nguy cơ, lao động, kinh tế, bạo lực gia đình và vi phạm pháp luật.
  • Sử dụng bộ công cụ đánh giá chất lượng cuộc sống (HRQOL) và thang đo sức khỏe tâm thần.
  • Trích xuất bệnh án theo dõi lâm sàng, nhật ký cấp phát thuốc hàng ngày.
  • Xét nghiệm định kỳ nước tiểu tìm chất dạng thuốc phiện và xét nghiệm huyết thanh học định kỳ đối với HIV, viêm gan B (HBV), viêm gan C (HCV).
• Phương pháp xử lý và phân tích số liệu:
  • Nhập liệu và làm sạch dữ liệu bằng phần mềm chuyên dụng.
  • Sử dụng thống kê mô tả: tần số, tỷ lệ phần trăm, giá trị trung bình, độ lệch chuẩn.
  • Sử dụng thống kê suy luận: kiểm định Chi-bình phương ($\chi^2$), t-test hoặc kiểm định phi tham số để so sánh sự khác biệt trước - sau điều trị.
  • Phân tích hồi quy đơn biến và hồi quy đa biến nhằm xác định các yếu tố liên quan đến việc tiếp tục sử dụng ma túy và yếu tố ảnh hưởng đến việc bỏ điều trị (tính tỷ số chênh OR, khoảng tin cậy 95% CI, mức ý nghĩa $p < 0,05$).
• Đạo đức nghiên cứu và khống chế sai số: Đề cương nghiên cứu được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu Y sinh học thông qua; bảo đảm tính tự nguyện, bảo mật thông tin cá nhân của người bệnh; chuẩn hóa bộ công cụ thu thập và tập huấn kỹ thuật cho điều tra viên nhằm hạn chế sai số nhớ lại và sai số quan sát.

---

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan tài liệu

Chương này tổng kết có hệ thống cơ sở lý luận về chất gây nghiện, cơ chế dược lý của chất dạng thuốc phiện và thuốc đồng vận Methadone (chu kỳ bán hủy kéo dài trên 24 giờ giúp kiểm soát hội chứng cai). Tác giả trình bày bức tranh dịch tễ học ma túy và HIV/AIDS toàn cầu, toàn quốc và tại tỉnh Thanh Hóa. Tính đến cuối năm 2015, tỉnh Thanh Hóa có 6.530 người nghiện có hồ sơ quản lý và 4.262 người nhiễm HIV còn sống; trong đó huyện Quan Hóa có 719 ca nhiễm HIV (tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm tiêm chích ma túy dao động từ 65,07% đến 72,88%).

Chương 1 phân tích cơ cấu tổ chức nhân sự của một cơ sở điều trị Methadone chuẩn gồm: 01 Bác sĩ, 1-2 Điều dưỡng, 1-2 Cán bộ cấp phát thuốc, 01 Cán bộ tư vấn, 01 Cán bộ xét nghiệm, 01 Cán bộ hành chính và 1-2 Bảo vệ. Quy trình vận hành gồm 6 bước chặt chẽ: Tiếp nhận sàng lọc $\rightarrow$ Xét nghiệm nước tiểu và đánh giá tiêu chuẩn $\rightarrow$ Tư vấn tuân thủ và khởi liều $\rightarrow$ Dò liều $\rightarrow$ Điều trị duy trì $\rightarrow$ Đánh giá tuân thủ.

Vị trí nhân sự tại cơ sở điều trị	Số lượng quy định	Nhiệm vụ chính trong mô hình
Bác sĩ điều trị	01	Khám bệnh, kê đơn khởi liều, chỉnh liều và xử trí lâm sàng
Điều dưỡng viên	01 - 02	Hỗ trợ khám, theo dõi dấu hiệu sinh tồn, chăm sóc bệnh nhân
Nhân viên cấp phát thuốc	01 - 02	Bảo quản, định liều và giám sát bệnh nhân uống thuốc tại chỗ
Nhân viên tư vấn	01	Tư vấn tuân thủ điều trị, giảm tác hại, hỗ trợ tâm lý
Nhân viên xét nghiệm	01	Thực hiện xét nghiệm nước tiểu tìm CDTP, hỗ trợ lấy mẫu máu
Nhân viên hành chính	01	Quản lý hồ sơ bệnh án, báo cáo thống kê hàng tháng
Nhân viên bảo vệ	01 - 02	Đảm bảo an ninh trật tự tại cơ sở y tế xã

Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Chương 2 mô tả chi tiết địa bàn nghiên cứu là huyện Quan Hóa (diện tích 99.069,88 ha, cách trung tâm tỉnh 140 km, là huyện nghèo 30a với 16/17 xã thuộc vùng 135; cơ cấu dân tộc gồm 65,61% dân tộc Thái, 24,48% dân tộc Mường, 8,97% dân tộc Kinh, 0,82% dân tộc H'Mông và 0,12% dân tộc Hoa). Hai xã can thiệp Thành Sơn (86 người nghiện chích) và Trung Sơn (115 người nghiện chích) tạo thành khu vực trọng điểm có tỷ lệ lây nhiễm HIV qua tiêm chích lên tới 56,7%. Tác giả trình bày chi tiết thiết kế can thiệp theo dõi dọc 24 tháng, các biến số nghiên cứu, kỹ thuật thu thập số liệu, các bảng chỉ số đánh giá và các biện pháp chuẩn hóa để kiểm soát sai số, bảo đảm đạo đức nghiên cứu y sinh học.

Chương 3. Kết quả nghiên cứu

Nội dung chương 3 chia thành hai phần lớn:

1. Thực trạng của đối tượng trước khi tham gia mô hình (T0):

   • Phần lớn đối tượng là nam giới, dân tộc thiểu số, trình độ học vấn thấp (đa số dưới THPT), nghề nghiệp không ổn định, thu nhập thấp.
   • Loại ma túy sử dụng chủ yếu là heroin (chiếm đa số) và thuốc phiện; hình thức sử dụng chủ yếu là tiêm chích. Tỷ lệ từng tham gia cai nghiện tại trung tâm hoặc cộng đồng cao nhưng tỷ lệ tái nghiện gần như tuyệt đối do hội chứng thèm nhớ ma túy và bạn bè rủ rê.
   • Hành vi nguy cơ cao: Tỷ lệ dùng chung bơm kim tiêm còn tồn tại; tỷ lệ sử dụng bao cao su khi quan hệ tình dục với vợ/bạn tình hoặc phụ nữ bán dâm ở mức thấp. Tỷ lệ hiện nhiễm HIV, viêm gan B, viêm gan C trong nhóm nghiên cứu ở mức cao. Chất lượng cuộc sống và sức khỏe tâm thần (lo âu, trầm cảm) ghi nhận ở mức thấp.

2. Kết quả can thiệp sau 12 tháng và 24 tháng:

   • Tỷ lệ duy trì điều trị đạt mức cao; tỷ lệ bỏ liều, bỏ trị giảm rõ rệt so với các mô hình yêu cầu đi lại xa.
   • Tỷ lệ xét nghiệm nước tiểu dương tính với CDTP (heroin) giảm mạnh theo thời gian điều trị.
   • Hành vi tiêm chích ma túy và dùng chung bơm kim tiêm giảm đáng kể. Tỷ lệ sử dụng bao cao su trong quan hệ tình dục tăng lên.
   • Tăng tỷ lệ tiếp cận xét nghiệm tự nguyện HIV (VCT) và chuyển gửi thành công người nhiễm HIV sang điều trị ARV. Không phát hiện ca nhiễm mới HIV trong suốt quá trình theo dõi đối với nhóm âm tính ban đầu.
   • Hành vi vi phạm pháp luật (trộm cắp, gây rối trật tự) và bạo lực gia đình giảm rõ rệt.
   • Tỷ lệ bệnh nhân có việc làm, khả năng lao động và thu nhập bình quân hàng tháng tăng lên; giảm mạnh chi phí mua ma túy bất hợp pháp.
   • Sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần và điểm chất lượng cuộc sống (HRQOL) tăng lên rõ rệt.
   • Kết quả phân tích hồi quy đơn biến và đa biến chỉ ra các yếu tố liên quan đến việc tiếp tục dùng ma túy và bỏ điều trị: tình trạng việc làm, sự hỗ trợ từ gia đình, tiền sử tiêm chích, tình trạng đồng nhiễm và việc bỏ liều hàng ngày.
   • Đánh giá định tính: Mô hình tại trạm y tế xã được chính quyền và cộng đồng ủng hộ cao, giải quyết được trở ngại giao thông, song còn gặp khó khăn về nhân lực y tế tuyến xã phải kiêm nhiệm nhiều chương trình mục tiêu quốc gia.

Chương 4. Bàn luận

Chương 4 gồm 3 tiểu mục chính:

• 4.1 Thực trạng sử dụng ma túy của bệnh nhân trước khi tham gia mô hình thí điểm điều trị Methadone tại tuyến xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa (2015-2017): Tác giả so sánh đặc điểm nhân khẩu, học vấn, tiền sử nghiện chất và hành vi nguy cơ của người bệnh tại Quan Hóa với các nghiên cứu của Hoàng Đình Cảnh tại Hải Phòng, TP.HCM và các nghiên cứu tại các tỉnh miền núi phía Bắc của Nguyễn Thị Minh Tâm, Phạm Đức Mạnh.
• 4.2 Kết quả của mô hình thí điểm điều trị Methadone tại tuyến xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa (2015-2017): Luận giải sâu về cơ chế giảm sử dụng heroin, giảm hành vi tiêm chích chung, cải thiện chất lượng cuộc sống, sự phục hồi chức năng xã hội và hiệu quả phòng ngừa lây nhiễm HIV/HBV/HCV. Tác giả đối chiếu kết quả duy trì điều trị của mô hình xã với các nghiên cứu quốc tế tại Trung Quốc, Malaysia, Hoa Kỳ, Canada, Israel. Phân tích chi tiết tính phù hợp của việc phân cấp điều trị về trạm y tế xã đối với vùng đồng bào dân tộc thiểu số và phân tích các rào cản về cơ sở vật chất, bảo quản thuốc gây nghiện, áp lực khối lượng công việc của cán bộ y tế cơ sở.
• 4.3 Một số hạn chế của nghiên cứu: Luận án nêu rõ các hạn chế về mặt phương pháp luận, cỡ mẫu giới hạn trong phạm vi 2 xã miền núi của một huyện, nguy cơ sai số nhớ lại khi phỏng vấn hành vi quá khứ và các hạn chế trong việc theo dõi một số chỉ số sinh học dài hạn.

---

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới về mặt học thuật và thực tiễn

• Đóng góp lý luận: Luận án cung cấp hệ thống bằng chứng khoa học thực chứng về tính khả thi và hiệu quả can thiệp của mô hình cơ sở điều trị Methadone đầy đủ (không chỉ là điểm cấp phát thuốc đơn thuần) đặt tại Trạm Y tế tuyến xã vùng cao, đặc biệt khó khăn. Kết quả khẳng định phân cấp dịch vụ y tế chuyên khoa về tuyến cơ sở là giải pháp can thiệp giảm hại hiệu quả đối với đồng bào dân tộc thiểu số.
• Đóng góp thực tiễn:
  • Giải quyết triệt để rào cản khoảng cách địa lý (từ 50-60 km xuống cự ly nội xã), giúp nâng cao tỷ lệ tiếp cận và tỷ lệ duy trì điều trị hàng ngày của người nghiện CDTP.
  • Làm giảm tỷ lệ sử dụng ma túy bất hợp pháp, triệt tiêu nguy cơ lây nhiễm mới HIV qua đường tiêm chích trong nhóm bệnh nhân tuân thủ điều trị.
  • Mang lại lợi ích xã hội rõ rệt: giảm vi phạm pháp luật, giảm bạo lực gia đình, giúp người bệnh phục hồi thể lực, tìm kiếm việc làm và tái hòa nhập cộng đồng.

Kiến nghị và giải pháp đề xuất

1. Đối với Bộ Y tế và Cục Phòng, chống HIV/AIDS: Hoàn thiện khung chính sách và hành lang pháp lý cho phép mở rộng mô hình cơ sở điều trị hoặc điểm cấp phát thuốc Methadone tại Trạm Y tế xã cho các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa; xây dựng cơ chế tài chính và định mức nhân lực phù hợp cho y tế tuyến xã.
2. Đối với Sở Y tế và UBND tỉnh Thanh Hóa: Duy trì bền vững mô hình tại xã Thành Sơn, Trung Sơn; tiếp tục nhân rộng mô hình ra các xã vùng sâu, vùng xa có mật độ người nghiện cao tại các huyện miền núi khác; đầu tư nâng cấp trang thiết bị bảo quản thuốc và bảo đảm an ninh tại trạm y tế.
3. Đối với Trung tâm Y tế huyện Quan Hóa và Trạm Y tế xã: Tăng cường đào tạo, tập huấn định kỳ chuyên môn điều trị Methadone cho cán bộ y tế xã; tăng cường công tác tư vấn tâm lý xã hội và phối hợp liên ngành (công an, đoàn thể, chính quyền xã) để quản lý, hỗ trợ việc làm cho bệnh nhân.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế của luận án:
  • Nghiên cứu thực hiện trên địa bàn 2 xã thuộc huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa nên khả năng khái quát hóa số liệu cho các vùng đồng bằng hoặc đô thị có sự khác biệt về văn hóa và hạ tầng giao thông cần được cân nhắc.
  • Một số thông tin về hành vi nguy cơ nhạy cảm (quan hệ tình dục, hành vi phạm pháp, tần suất tái sử dụng ma túy) thu thập qua phỏng vấn có thể chịu ảnh hưởng nhất định của sai số nhớ lại hoặc tâm lý e ngại của đối tượng.
• Hướng nghiên cứu tiếp theo:
  • Nghiên cứu đánh giá hiệu quả chi phí - thỏa dụng (cost-effectiveness/cost-utility) dài hạn của mô hình điều trị Methadone tuyến xã so với mô hình tuyến huyện.
  • Mở rộng nghiên cứu đánh giá việc lồng ghép quản lý điều trị đồng thời Methadone với ARV, lao và điều trị các chất kích thích dạng Amphetamine (ATS) đang có xu hướng gia tăng tại vùng miền núi.

---

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cao đối với:

• Các nhà hoạch định chính sách y tế và phòng, chống tệ nạn xã hội: Tham khảo căn cứ thực tiễn để xây dựng quy chuẩn, hướng dẫn phân cấp điều trị Methadone và can thiệp giảm tác hại cho vùng đồng bào dân tộc thiểu số và địa bàn khó khăn.
• Cán bộ y tế dự phòng và quản lý y tế công cộng: Sử dụng tài liệu này để tham khảo quy trình 6 bước vận hành, bố trí nhân lực và kỹ thuật xử lý quá trình khởi liều, dò liều, duy trì tại trạm y tế cơ sở.
• Nghiên cứu sinh, giảng viên và sinh viên ngành Y tế công cộng, Dịch tễ học, Xã hội học y tế: Kế thừa khung lý thuyết, thiết kế can thiệp theo dõi dọc, phương pháp phối hợp định tính - định lượng và các mô hình hồi quy đa biến phân tích yếu tố tuân thủ điều trị.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Vì sao việc triển khai điều trị Methadone tại Trung tâm Y tế huyện Quan Hóa giai đoạn trước 2015 không đạt chỉ tiêu?

Trước năm 2015, cơ sở điều trị Methadone duy nhất của huyện đặt tại Trung tâm Y tế huyện Quan Hóa. Trong khi đó, người nghiện tập trung chủ yếu ở các xã vùng sâu như Thành Sơn, Trung Sơn – cách trung tâm huyện từ 50 đến 60 km đường miền núi hiểm trở. Do người bệnh bắt buộc phải có mặt uống thuốc hàng ngày, khoảng cách địa lý quá xa và chi phí đi lại lớn khiến họ không thể duy trì, dẫn đến sau một năm triển khai toàn huyện chỉ có 52 bệnh nhân tham gia (đạt trên 30% chỉ tiêu).

2. Mô hình cơ sở điều trị Methadone tại Trạm Y tế xã trong luận án được tổ chức gồm những vị trí nhân sự nào?

Theo quy định chuyên môn được áp dụng trong luận án, một cơ sở điều trị Methadone tuyến xã được bố trí từ 7 đến 9 cán bộ, bao gồm: 01 Bác sĩ điều trị, 1-2 Điều dưỡng viên, 1-2 Nhân viên cấp phát thuốc, 01 Nhân viên tư vấn, 01 Nhân viên xét nghiệm, 01 Nhân viên hành chính và 1-2 Nhân viên bảo vệ nhằm đảm bảo đầy đủ quy trình chuyên môn từ khám, xét nghiệm đến cấp phát thuốc.

3. Quy trình chuyên môn điều trị Methadone tại Trạm Y tế xã gồm những bước nào?

Quy trình hoạt động chuyên môn tại cơ sở điều trị gồm 6 bước liên hoàn:

• Bước 1: Tiếp nhận bệnh nhân, tư vấn và khám sàng lọc.
• Bước 2: Xét nghiệm nước tiểu tìm chất dạng thuốc phiện, đánh giá bệnh nhân đủ điều kiện điều trị.
• Bước 3: Tư vấn tuân thủ điều trị và khởi liều Methadone.
• Bước 4: Dò liều cho bệnh nhân để đạt liều duy trì.
• Bước 5: Điều trị duy trì cho bệnh nhân.
• Bước 6: Đánh giá tuân thủ điều trị định kỳ (có thể cho giảm liều để ra khỏi chương trình đối với trường hợp đạt yêu cầu).

4. Luận án đã xác định những nhóm yếu tố chính nào ảnh hưởng đến kết quả điều trị và việc bỏ trị của bệnh nhân?

Qua phân tích thống kê đơn biến và đa biến, luận án chỉ ra 4 nhóm yếu tố ảnh hưởng chính:

• Nhóm yếu tố nhân khẩu - kinh tế xã hội: tuổi, tình trạng hôn nhân, việc làm ổn định và thu nhập.
• Nhóm yếu tố gia đình và tâm lý: sự quan tâm hỗ trợ của gia đình, các rối loạn sức khỏe tâm thần (trầm cảm, lo âu).
• Nhóm yếu tố tiền sử và hành vi: tiền sử tiêm chích ma túy, tình trạng đồng nhiễm HIV/HBV/HCV, việc điều trị đồng thời ARV/lao.
• Nhóm yếu tố chương trình: liều điều trị duy trì trung bình, mức độ tuân thủ uống thuốc hàng ngày (bỏ liều làm tăng nguy cơ tái sử dụng heroin và bỏ trị) và khoảng cách đi lại từ nhà đến trạm y tế.

---

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Hoàng Bình Yên đã phản ánh toàn diện thực trạng sử dụng ma túy phức tạp tại huyện miền núi Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa trước năm 2015, đồng thời chứng minh hiệu quả thực tiễn của mô hình thí điểm điều trị Methadone tại Trạm Y tế xã Thành Sơn và Trung Sơn giai đoạn 2015-2017. Việc đưa dịch vụ điều trị về tuyến xã đã khắc phục rào cản địa lý, duy trì tỷ lệ tuân thủ điều trị cao, làm giảm mạnh việc sử dụng ma túy bất hợp pháp, giảm hành vi tiêm chích không an toàn và ngăn chặn lây nhiễm mới HIV. Công trình cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn vững chắc cho công tác hoạch định chính sách phòng, chống HIV/AIDS và nhân rộng mô hình can thiệp giảm hại tại các vùng miền núi, vùng sâu, vùng xa trên cả nước.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Sử dụng bất hợp pháp các chất dạng thuốc phiện (CDTP) nhƣ thuốc phiện, Morphin, Heroin… đã gây ra vấn đề sức khỏe, các gánh nặng bệnh tật và liên quan đến tử vong. Điều này là do mối quan hệ giữa sử dụng ma túy với sức khỏe tâm thần, tiêm chích ma túy, HIV/AIDS, viêm gan và tử vong do quá liều[1]. Việt Nam đã triển khai các hình thức cai nghiện tại cộng đồng, gia đình và các trung tâm chữa bệnh – giáo dục – lao động xã hội với biện pháp bắt buộc và tự nguyện. Tuy nhiên, tỷ lệ tái nghiện cao (>90%) sau khi hết thời gian cai nghiện khoảng 2 năm.

Đến năm 2008, Việt Nam thí điểm chƣơng trình điều trị nghiện các CDTP bằng methadone tại Hải Phòng và thành phố Hồ Chí Minh. Chƣơng trình thí điểm cho thấy điều trị methadone rất hiệu quả trong việc kiểm soát nghiện heroin và đƣợc chấp thuận để mở rộng dịch vụ ra các tỉnh, thành khác trong cả nƣớc[2]. Nghiên cứu của Hoàng Đình Cảnh (2011) ở mô hình thí điểm tại thành phố Hồ Chí Minh và Hải Phòng từ 11/2009 đến 11/2011, hiệu quả của mô hình đã đƣợc chứng minh qua kết quả giảm sử dụng ma túy từ 98,2% trƣớc khi điều trị xuống 12,4% sau 24 tháng; không phát hiện trƣờng hợp nhiễm mới HIV; vi phạm pháp giảm từ 40,8% xuống 1,6% sau 24 tháng. Tại các tỉnh miền núi phía Bắc, trong đó có Thanh Hóa thƣờng có điều kiện kinh tế khó khăn, đƣờng xá đi lại không thuận lợi, là nơi sinh sống của đa số là đồng bào dân tộc thiểu số và ngƣời bệnh nơi đây gặp nhiều khó khăn trong tiếp cận với dịch vụ chăm sóc sức khỏe.

Nghiên cứu của Nguyễn Thị Minh Tâm (2015) tại 3 tỉnh miền núi phía Bắc từ tháng 10/2014 đến 12/2015, kết quả chỉ ra rằng yếu tố khoảng cách đi uống thuốc hàng ngày ảnh hƣởng không nhỏ đến việc duy trì điều trị của bệnh nhân. Trong nghiên cứu khác của Phạm Đức Mạnh (2014) tại một số tỉnh miền núi phía Bắc cũng cho thấy việc tiếp cận điều trị Methadone gặp nhiều khó khăn đối với bệnh nhân ở vùng sâu, vùng xa và nêu lên sự cần thiết phải nâng cao độ bao phủ và bền vững của chƣơng trình Methadone[3]. Quan Hóa là một huyện miền núi phía tây tỉnh Thanh Hoá, là địa bàn trọng điểm về HIV/AIDS và tiêm chích ma tuý. Đến 31/12/2017, toàn huyện có 2 440 ngƣời nhiễm HIV còn sống và ƣớc tính trên 700 ngƣời nghiện ma tuý; tình hình vận chuyển, buôn bán và sử dụng ma túy trên địa bàn diễn ra hết sức phức tạp và khó kiểm soát; trình độ văn hoá thấp cùng với nhiều thách thức xã hội và kinh tế nhƣ nghèo đói, lạm dụng chất ma túy, bất bình đẳng trong chăm sóc y tế cũng là nguy cơ gián tiếp làm lây truyền HIV trong đồng bào dân tộc thiểu số; lây nhiễm HIV chủ yếu qua tiêm chích ma tuý (56,7%); đối tƣợng nghiện tập trung chủ yếu tại các xã Thành Sơn, Trung Sơn.Trong khi đó, cơ sở điều trị Methadone lại nằm ở Trung tâm Y tế huyện, ngƣời nghiện không thể đến nhận dịch vụ điều trị Methadone do khoảng cách từ nhà đến nơi điều trị từ 50-60 km.

Trƣớc thực trạng đó, từ tháng 5 năm 2015, ngành Y tế Thanh Hóa đã cho triển khai cơ sở điều trị methadone tại Trạm Y tếxãThành Sơn và xã Trung Sơn. Đến thời điểm năm 2015, tại Việt Nam, mô hình cơ sở điều trị Methadone đều đặt tại Trung tâm phòng, chống HIV/AIDS, Trung tâm Y tếhuyện/thị/ thành phố.việc nghiên cứu mô hình điều trị Methadone tại tuyến xã, nhằm đƣa dịch vụ điều trị Methadone đến gần ngƣời bệnh, thuận tiện hơn trong tiếp cận làm tăng khả năng tuân thủ điều trị là cần thiết, có ý nghĩa. Đề tài luận án “Kết quả mô hình thí điểm điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại tuyến xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa năm 2015-2017”. Từ các kết quả ở nghiên cứu này có thể rút ra những bài học, kết quả nghiên cứu có giá trị tham khảo phục vụ công tác hoạch định chính sách, định hƣớng cho chiến lƣợc phòng chống HIV/AIDS trong tƣơng lai, đồng thời đóng góp thông tin có giá trị cho đào tạo và nghiên cứu khoa học.

3 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU Luận án có các mục tiêu sau: 1. Mô tả thực trạng sử dụng ma túy ở ngƣời nghiện ma túy trƣớc khi tham gia điều trị Methadone tại 2 xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, năm 2015 2017” 2. Đánh giá kết quả, tính phù hợp và khả năng duy trì mô hình thí điểm điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng thuốc Methadone tại 2 xã, huyện Quan Hóa, tỉnh Thanh Hóa, năm 2015-2017 4 CHƢƠNG I. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Chất gây nghiện và chất ma tuý Chất gây nghiện khi đƣa vào cơ thể dƣới bất kỳ hình thức nào sẽ gây ức chế thần kinh hoặc kích thích mạnh mẽ hệ thần kinh, làm giảm đau.

gây ảo giác, dẫn đến thay đổi một hoặc nhiều chức năng của cơ thể ngƣời sử dụng [8, 9]. Chất ma túy là các chất gây nghiện, chất hƣớng thần đƣợc quy định trong các danh mục do Chính phủ ban hành [6, 7].2 Chất dạng thuốc phiện (CDTP) Chất dạng thuốc phiện (opiats, opioid) là tên gọi chung cho nhiều chất nhƣ thuốc phiện, Morphine, Heroin, Methadone, Buprenorphine, Codein, Pethidine, LAAM… có biểu hiện lâm sàng tƣơng tự và tác động vào cùng điểm tiếp nhận tƣơng tự ở não[6, 8, 9].3 Khái niệm về nghiện chất và ngƣời nghiện CDTP Nghiện chất là tình trạng bắt buộc phải sử dụng chất gây nghiện bất chấp những tác hại của chúng. Ngƣời nghiện CDTP là ngƣời sử dụng lặp đi lặp lại nhiều lần CDTP với liều lƣợng ngày càng tăng, dẫn đến trạng thái nhiễm độc chu kỳ, mạn tính, bị lệ thuộc về thể chất và tâm thần vào chất đó[8, 9].4 Cai nghiện Cai nghiện là ngừng sử dụng hoặc giảm đáng kể chất ma túy mà ngƣời nghiện thƣờng sử dụng (nghiện) dẫn đến việc xuất hiện hội chứng cai, vì vậy bệnh nhân cần phải đƣợc điều trị[8, 9].5 Hội chứng cai và tái nghiện Hội chứng cai là trạng thái phản ứng của cơ thể khi cắt hoặc giảm chất ma tuý đang sử dụng ở những ngƣời nghiện ma tuý. Biểu hiện lâm sàng của hội chứng cai khác nhau phụ thuộc vào loại ma tuý đang sử dụng[8, 9].

Tái nghiện là sử dụng ma túy trở lại đáp ứng cơn xung động thèm muốn xuất hiện sau khi đã ngƣng sử dụng ma túy, hay sau khi điều trị hoặc cai nghiện với kết quả không còn triệu chứng cai [8, 9].6 Điều trị thay thế Methadone và cơ sở điều trị Methadone 5 Điều trị nghiện các CDTP bằng thuốc thay thế là việc sử dụng thuốc thay thế Methadone để điều trị cho ngƣời nghiện CDTP [8, 9]. Cơ sở điều trị thay thế nghiện các CDTP bằng thuốc Methadone gọi tắt là cơ sở điều trị Methadone. Cơ sở điều trị nghiện Methadone là đơn vị điều trị nghiện CDTP bằng thuốc Methadone cho ngƣời nghiện CDTP, bao gồm cả việc cấp phát thuốc Methadone.7 Tuân thủ điều trị Methadone Tuân thủ điều trị Methadone đƣợc định nghĩa là mức độ ngƣời bệnh dùng thuốc Methadone và thực hành tuân theo y lệnh của thầy thuốc[6, 9].8 Bỏ liều, bỏ điều trị Methadone và tái sử dụng ma tuý Trong chƣơng trình điều trị Methadone, bỏ liều là tình trạng bệnh bệnh nhân không thực hiện uống thuốc hàng ngày: Bỏ 1-3 liều Methadone liên tục, xử lý uống nhƣ liều đang uống; bỏ từ 4-5 liều Methadone liên tục uống liều bằng ½ liều đang uống; bỏ từ 6 liều liên tục, xử lý khởi liều lại. Bỏ trị là tình trạng bệnh nhân bỏ liều liên tục trên 30 ngày và không quay lại tham gia điều trị[6, 9].

Tái sử dụng ma túy là sử dụng ma túy trở lại (dù chỉ một lần) để đáp ứng cơn xung động thèm muốn xuất hiện.9 Vi phạm pháp luật Vi phạm pháp luật là hành vi trái pháp luật, có lỗi, do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lý thực hiện, xâm hại đến các quan hệ xã hội đƣợc pháp luật bảo vệ. Vi phạm pháp luật có các dấu hiệu cơ bản: 1) Hành vi của con ngƣời gồm hành vi hành động và hành vi không hành động; 2) Là hành ví trái quy định của pháp luật. Tính trái pháp luật của hành vi thể hiện ở chỗ làm không đúng điểu pháp luật cho phép, không làm hoặc làm không đầy đủ điều pháp luật bắt buộc phải làm hoặc làm điều mà pháp luật cấm; 3) Là hành vi có chứa đựng lỗi của chủ thể - trạng thái tâm lí thể hiện thái độ tiêu cực của chủ thể đối với hành vi của mình ở thời điểm chủ thể thực hiện hành vi trái pháp luật; 4) Là hành vi do chủ thể có năng lực trách nhiệm pháp lí thực hiện (nếu chủ thể hành vi trái pháp luật là cá nhân thì ngƣời đó phải đến độ tuổi chịu trách nhiệm pháp lí theo luật 6 định, không mắc các bệnh tâm thần, có khả năng nhận thức đƣợc hậu quả nguy hiểm cho xã hội của hành vi của mình và hậu quả pháp lí của nó).10 Chất lƣợng cuộc sống Chất lƣợng cuộc sống của bệnh nhân (Health-related quality of life viết tắt là HRQOL) là một thƣớc đo quan trọng về nhận thức của bệnh nhân về bệnh tật của họ. Chất lƣợng cuộc sống bao gồm các lĩnh vực: Vấn đề sức khỏe thể chất, sức khỏe tâm thần, các mối quan hệ xã hội và môi trƣờng[11].2 TÌNH HÌNH NGHIỆN MA TUÝ VÀ NHIỄM HIV/AIDS 1.1 Tình hình nghiện ma túy và nhiễm HIV/AIDS trên thế giới Tình hình nghiện ma tuý:Theo báo cáo của Cơ quan phòng chống Ma túy và Tội phạm của Liên Hợp Quốc (UNODC) năm 2017, ƣớc tính có khoảng 246 triệu ngƣời, tƣơng đƣơng với khoảng hơn 5% dân số toàn thế giới trong độ tuổi từ 15 đến 64 đã từng sử dụng ma túy trái phép.

Có khoảng trên 13 triệu ngƣời tiêm chích ma túy (PWID), ít nhất 190.000 trƣờng hợp bị tử vong do sử dụng ma túy và đa phần là sử dụng các chất dạng thuốc phiện. Việc sử dụng các chất dạng thuốc phiện(thuốc phiện, Heroin) bằng cách tiêm chích vẫn là nguyên nhân dẫn đến gia tăng lây nhiễm HIV ở các nƣớc trong khu vực Đông Nam Á. Việc sử dụng ma túy gây ra ảnh hƣởng đến sức khỏe nhƣ sốc quá liều; chấn thƣơng do tai nạn, hành vi bạo lực; tình trạng nghiện ma túy. Các ảnh hƣởng mãn tính nhƣ là các bệnh (bệnh mạch vành, xơ gan,…), các bệnh lây truyền qua đƣờng máu do vi rút (HIV, viêm gan B, viêm gan C.) và các rối loạn tâm thần[12-14] .