Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Giải phẫu cột sống cổ 1. Xương cột sống - Cột sống cổ có 7 đốt, 5 đĩa đệm và 1 đĩa đệm chuyển đoạn giữa cổ số 7 (C7) và ngực số 1. Mỗi đốt sống cơ bản có 4 phần + Thân đốt sống.
+ Cung đốt sống. + Lỗ gian đốt sống: dây thần kinh gai sống đi ra và tách thành 2 phần cảm giác và vận động. + Các mỏm: mỏm gai, mỏm ngang, mỏm khớp [10]. Dây chằng - Dây chằng dọc trước, dây chằng dọc sau, dây chằng vàng, dây chằng gáy, dây chằng trên gai, dây chằng gian gai, dây chằng gian ngang [10].
Đĩa đệm - Giữa hai thân đốt sống - Cấu tạo: bởi 3 thành phần là nhân nhầy, vòng sợi và mâm sụn. - Chiều cao của đĩa đệm: ở đoạn sống cổ khoảng 3mm [45]. Mạch máu, thần kinh - Mạch máu: động mạch đốt sống, tĩnh mạch nhánh thần kinh giao cảm cổ. - Thần kinh cổ: 8 đôi dây thần kinh tủy cổ chui qua lỗ tiếp hợp ra ngoài chia 2 nhánh, nhánh trước các dây C1- C4 tạo thành đám rối thần kinh cánh tay, nhánh sau chi phối cho da và cơ ở sau gáy [45].
Giải phẫu cột sống cổ [13] 5 1. Cơ cột sống cổ - Cơ cổ trước: cơ dài cổ. - Cơ bên cột sống: cơ bậc thang trước, cơ bậc thang giữa, cơ bậc thang sau. - Cơ cổ bên: cơ bám da cổ, cơ ức đòn chũm, cơ gối cổ [10].
Chức năng cột sống cổ - Cột sống có 3 chức năng: vận động, chịu tải trọng và bảo vệ tủy [42]. Đại cương về đau vai gáy * Thường xảy ra đột ngột do co cứng cơ thang, cơ ức đòn chũm khi gặp lạnh, gánh vác nặng, sai tư thế. * Cơ chế - Kích thích các nhánh thần kinh cảm giác. - Tổn thương chèn ép hoặc kích thích các rễ thần kinh - Co thắt cơ, thiếu quyết dưỡng gây kích thích trực tiếp lên thụ thể đau.
- Thoái hóa khớp: do rối loạn về cấu trúc và chức năng của một hoặc nhiều khớp và cột sống [3] * Thường xuất hiện ở tuổi trung niên (30 - 50 tuổi) [45]. * Nguyên nhân - Quá trình lão hóa tự nhiên: ngồi hoặc đứng quá lâu, luyện tập và chịu sức nặng cơ thể, làm việc, lao động nặng quá sớm và quá sức. - Chấn thương. - Ăn uống không đủ chất [3].
Triệu chứng đau vai gáy do thoái hóa cột sống cổ 1. Triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng đau vai gáy do thoái hóa cột sống cổ theo Y học hiện đại 1. Triệu chứng lâm sàng: thường có 5 hội chứng - Hội chứng cột sống cổ: gặp ở 100% các trường hợp, thường xuất hiện đột ngột do vận động cột sống cổ, cúi đầu lâu, nằm gối cao, sau một ngày làm việc căng thẳng, sau gặp lạnh, thay đổi thời tiết [31]. + Đau cột sống cổ, co cứng cơ cột sống cổ, cảm giác cứng gáy hoặc đau ê ẩm cổ sau khi ngủ dậy.
Có điểm đau cột sống cổ, có xu hướng nghiêng về bên đau, vai bên đau nâng cao hơn bên lành. + Hạn chế vận động cổ [31]. - Hội chứng rễ thần kinh cổ: gặp khoảng 70%. + Rối loạn cảm giác kiểu rễ: đau vùng gáy lan xuống liên bả vai, xuống vai, cánh tay, cẳng tay, ngón tay; thường đau sâu trong xương, cảm giác nhức nhói khó chịu, đau tăng khi đi đứng, vận động cột sống cổ.
+ Giảm cảm giác kiểu rễ: giảm cảm giác nông, đôi khi có rối loạn cảm giác sâu. Vị trí rối loạn cảm giác có giá trị chẩn đoán định khu. Dị cảm: tê bì, kiến bò, đau cháy tại vùng da do rễ thần kinh đó chi phối. + Rối loạn vận động kiểu rễ: yếu một số cơ chi trên và thường hạn chế vận động do đau.
Thường gặp là yếu dạng vai (C5), yếu gấp cẳng tay (C6), yếu duỗi cổ tay (C7), yếu gấp các ngón tay (C8). + Rối loạn phản xạ kiểu rễ cổ: giảm hoặc mất phản xạ gân xương, teo cơ chi trên (gặp trong 22. - Hội chứng giao cảm cổ sau: chiếm 35%. Gai xương chèn ép các rễ thần kinh, hạch giao cảm cổ, động mạch đốt sống, có thể gây rối loạn tuần hoàn não: đau đầu vùng chẩm lan đỉnh-thái dương, hay thấy một bên, thay đổi khi cử động đầu, xuất hiện vào buổi sáng, đau từng cơn kèm buồn nôn, hoa mắt, chóng mặt, 7 mờ mắt, rung giật nhãn cầu tư thế, đau tai, ù tai, khó nghe, loạn cảm thành sau họng, nuốt vướng [31].
- Các rối loạn về thực vật, dinh dưỡng + Đau đĩa đệm: đau ở gáy, từng cơn, mạnh và sâu, bắt đầu khi ngủ, tăng khi cử động đầu, cứng gáy, các cử động đôi khi nghe tiếng “lục cục” và báo hiệu trước đau tay. + Hội chứng cơ bậc thang trước: đau, tê, kim châm. Đau dọc mặt trong cánh tay, mặt trước cẳng tay, bàn tay tới ngón 4, 5. Đôi khi lan tới chẩm, ngực, cảm gíac như kim châm, dễ nhầm lẫn với cơn đau thắt ngực.
Triệu chứng đặc trưng là cơn co cứng các cơ cổ. Yếu cơ, teo cơ gian đốt. + Hội chứng bả vai- cánh tay: chiếm 28.3%, đau, hạn chế vận động cánh tay, khó chịu về đêm, cứng khớp vai, teo cơ và teo quắt bao khớp [45]. + Hội chứng vai- bàn tay: đau kèm phù cứng bàn tay, mất nếp nhăn da tay, da bàn tay xanh tím căng bóng, giảm nhiệt độ.
+ Rối loạn về nội tạng, hội chứng tim: đau tim, đau phức tạp, đau như đè nén như khoan dùi, kéo dài 60-90 phút, tăng khi cử động mạnh ở đầu, nâng cánh tay hoặc khi ho, ngoài ra đánh trống ngực, tim dập nhanh [31]. - Hội chứng tủy cổ: khởi phát từ từ, đi không vững, tê chân, sự vụn về của bàn tay và các ngón tay. Tiến triến chậm từ 10 đến 15 năm. Các triệu chứng nặng dần và liệt rõ dần: liệt tay, chân; tăng phản xạ gân xương; rối loạn cảm giác như tê bì ngọn chi trên kèm theo rối loạn cảm giác kiểu dẫn truyền, rối loạn cơ vòng, teo cơ ngọn chi [31].
Triệu chứng cận lâm sàng - X-quang cột sống cổ + Các dấu hiệu chính: hẹp khoảng đĩa đệm, gai xương ở thân đốt sống, xơ đặc xương dưới sụn. + Các dấu hiệu phụ: kén dưới sụn, khí trong đĩa đệm, đóng vôi dây chằng dọc sau, trượt đốt sống, mất đường cong sinh lý cột sống [5], [6]. - MRI: cho biết hình dạng chính xác do quá trình thoái hóa cột sống cổ, tủy sống, rễ thần kinh, đĩa đệm, ống tủy, dây chằng, tổ chức mỡ, mạch máu [6]. Triệu chứng đau vai gáy do thoái hóa cột sống cổ theo Y học cổ truyền Y học cổ truyền không có bệnh dành riêng cho đau vai gáy do thoái hóa cột sống cổ.
Thường thấy đau vai gáy qua các chứng * Chứng Tý Tý là sự bế tắc kinh mạch, khí huyết, do vệ khí của cơ thể không đầy đủ, các tà khí từ bên ngoài thừa cơ xâm phạm vào cân, cơ, khớp, xương, kinh lạc… làm bế tắc kinh mạch, khí huyết không lưu thông gây đau; hoặc do người cao tuổi chức năng các tạng phủ suy yếu, Thận hư không chủ được cốt tủy, Can huyết hư không nuôi dưỡng được cân, mà gây ra xương khớp đau nhức, sưng nề, cơ bắp co cứng, vận động khó khăn…[23]. * Chứng phong Phong có hai loại: ngoại phong là gió, chủ khí về xuân nhưng mùa nào cũng gây bệnh, hay phối hợp với các khí khác: hàn, thấp, nhiệt thành phong hàn, phong thấp, phong nhiệt. Nội phong sinh ra do công năng của tạng Can bất thường (Can phong) xuất hiện các chứng: co giật, hoa mắt, chóng mặt. Đặc tính của phong - Phong: đi lên và ra ngoài, gây bệnh ở phần trên của cơ thể: đầu, mặt, và ở phần ngoài cơ biểu làm da lông khai tiết: ra mồ hôi, sợ gió, mạch phù… 9 - Phong di động và biến hoá: bệnh do phong hay di chuyển như đau các khớp, đau chỗ này chỗ khác [9] [23].
* Các thể lâm sàng theo Y học cổ truyền 1. Phong hàn thấp Triệu chứng: sau nhiễm lạnh, đột nhiên vai gáy cứng đau, vận động cổ khó, ấn đau vùng cổ, cơ co cứng, sợ lạnh, sợ gió, gặp lạnh đau tăng, chườm nóng giảm đau, rêu lưỡi trắng mỏng, mạch phù khẩn. Khí trệ huyết ứ Triệu chứng: các triệu chứng tại chỗ giống như thể do lạnh, thường xảy ra sau khi mang vác nặng hoặc nằm nghiêng đầu gối quá cao, mạch phù khẩn. Nặng: đau như vùi đâm, khó xoay trở, cự án 1.
Phong hàn thấp tý/Can Thận âm hư Triệu chứng: đau mỏi vai gáy, hạn chế vận động, thích xoa chườm, lao động đau tăng, thường phát đi, phát lại, chất lưỡi đỏ, ít rêu, mạch huyền tế sác. Kèm: hoa mắt chóng mặt, mất ngủ, tâm phiền [8], [24]. Điều trị thoái hóa cột sống cổ 1. Điều trị nội khoa - Giảm đau: paracetamol, tramadol, diclofenac, ibuprofen, naproxen hoặc các thuốc ức chế chọn lọc COX-2 (celecoxib, etoricoxib.) - Thuốc giãn cơ: piascledine; glucosamine sulfate dùng đơn độc hoặc phối hợp với chondroitin sulfate; hoặc diacerein.
- Các thuốc khác (khi có đau kiểu rễ): có thể phối hợp với các thuốc giảm đau thần kinh gabapentin, pregabalin, vitamin nhóm B, mecobalamin. - Tiêm Glucocorticoid cạnh cột sống. - Thuốc chống trầm cảm: amitryptilin, dogmatil [14],[48]. Phục hồi chức năng - Tập vận động vùng cổ.
- Nghỉ ngơi, giữ ấm, tránh thay đổi tư thế cột sống cổ đột ngột. - Các liệu pháp vật lý trị liệu: sử dụng nhiệt, sóng siêu âm, kéo dãn cột sống cổ, xoa bóp…[8], [45]. Châm cứu Là dùng kim châm vào huyệt để gây kích thích tới sự phản ứng của cơ thể (hệ kinh lạc) nhằm mục đích phòng và chữa bệnh [44]. Định nghĩa Huyệt - Sách Linh khu thiên Cửu Châm Thập Nhị Nguyên: “Huyệt là nơi thần khí hoạt động vào - ra; nó được phân bố khắp phần ngoài cơ thể”.
- Huyệt đạo: nơi khí của tạng phủ, của kinh mạch, cân cơ xương khớp tụ lại và tỏa ra ở phần ngoài cơ thể, là nơi tập trung cơ năng, hoạt động của phủ tạng, kinh mạch, cũng là cửa ngõ xâm lấn của các nguyên nhân gây bệnh từ bên ngoài. Nếu chính khí của cơ thể (sức đề kháng) bị suy giảm thì tà khí (các tác động bên ngoài) dễ thâm nhập vào cơ thể qua các cửa ngõ này để gây bệnh [15]. Cơ chế tác dụng của châm cứu theo Y học hiện đại Châm cứu: kích thích gây ra một cung phản xạ mới có tác dụng ức chế và phá vỡ cung phản xạ bệnh lý, với vai trò: thần kinh, nội tiết, thể dịch. - Phản ứng tại chỗ Châm kim làm tổn thương tế bào tại chỗ, giải phóng histamin, bạch cầu, mạch máu co giãn làm mềm cơ và giảm đau tại chỗ.