Luận án tiến sĩ: Nghiên cứu hiệu quả của điện châm và acyclovir trong điều trị bệnh zona

Luận án tiến sĩ kỹ thuật phân tích nghiên cứu đặc điểm lâm sàng yếu tố liên quan và hiệu quả của điện châm kết hợp acyclovir trong, xây dựng cơ sở lý luận, kiểm chứng thực nghiệm,

• Tác giả: Vũ Ngọc Vương
• Người hướng dẫn: PGS.TS Phạm Viết Dự
• Trường học: Viện Y học cổ truyền quân đội
• Chuyên ngành: Y học cổ truyền
• Đề tài: Nghiên Cứu Hiệu Quả Điện Châm Kết Hợp Acyclovir Trong Điều Trị Bệnh Zona
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Giới thiệu về bệnh zona và phương pháp điều trị

Bệnh zona, hay còn gọi là herpes zoster, là một bệnh lý do virus Varicella Zoster gây ra. Bệnh thường gặp ở người lớn tuổi và những người có hệ miễn dịch yếu. Triệu chứng chính của bệnh là đau và phát ban da. Việc điều trị bệnh zona thường bao gồm việc sử dụng thuốc kháng virus như acyclovir để giảm triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng. Nghiên cứu cho thấy điện châm có thể là một phương pháp hỗ trợ hiệu quả trong điều trị bệnh này. Kết hợp điện châm với acyclovir có thể giúp giảm đau và rút ngắn thời gian hồi phục cho bệnh nhân.

1.1. Đặc điểm lâm sàng của bệnh zona

Bệnh zona thường khởi phát với triệu chứng đau nhức tại vùng da bị tổn thương trước khi xuất hiện phát ban. Đau có thể kéo dài và gây khó chịu cho bệnh nhân. Các tổn thương da thường xuất hiện theo đường đi của dây thần kinh cảm giác, tạo thành các mảng đỏ và mụn nước. Việc nhận diện sớm các triệu chứng này là rất quan trọng để có phương pháp điều trị kịp thời và hiệu quả.

1.2. Tác dụng của acyclovir trong điều trị zona

Acyclovir là thuốc kháng virus được sử dụng phổ biến trong điều trị bệnh zona. Thuốc này giúp ức chế sự nhân lên của virus, từ đó giảm thiểu triệu chứng và ngăn ngừa các biến chứng nghiêm trọng. Nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng acyclovir trong giai đoạn đầu của bệnh có thể làm giảm thời gian đau và thời gian lành tổn thương. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc này cần được kết hợp với các phương pháp điều trị khác để đạt hiệu quả tối ưu.

II. Hiệu quả của điện châm trong điều trị bệnh zona

Điện châm là một phương pháp điều trị trong y học cổ truyền, được sử dụng để giảm đau và cải thiện chức năng thần kinh. Nghiên cứu cho thấy điện châm có thể làm giảm cường độ đau và cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân zona. Phương pháp này hoạt động bằng cách kích thích các điểm huyệt trên cơ thể, giúp tăng cường lưu thông máu và giảm viêm. Kết hợp điện châm với acyclovir có thể mang lại hiệu quả điều trị tốt hơn so với việc chỉ sử dụng thuốc kháng virus.

2.1. Cơ chế tác động của điện châm

Cơ chế tác động của điện châm liên quan đến việc kích thích các dây thần kinh cảm giác, từ đó làm giảm cảm giác đau. Nghiên cứu cho thấy rằng điện châm có thể làm tăng nồng độ các chất giảm đau tự nhiên trong cơ thể như beta-endorphin. Điều này giúp giảm đau hiệu quả cho bệnh nhân zona, đặc biệt là trong giai đoạn đau tiền triệu.

2.2. Kết quả nghiên cứu lâm sàng

Kết quả từ các nghiên cứu lâm sàng cho thấy bệnh nhân được điều trị bằng điện châm kết hợp với acyclovir có sự cải thiện rõ rệt về triệu chứng đau và thời gian hồi phục. Các chỉ số cận lâm sàng như nồng độ cortisol và beta-endorphin cũng cho thấy sự thay đổi tích cực sau khi điều trị. Điều này chứng tỏ rằng điện châm không chỉ giúp giảm đau mà còn hỗ trợ quá trình hồi phục của bệnh nhân.

III. Đánh giá tổng quan và ứng dụng thực tiễn

Nghiên cứu về hiệu quả của điện châm kết hợp với acyclovir trong điều trị bệnh zona đã chỉ ra rằng phương pháp này có thể mang lại nhiều lợi ích cho bệnh nhân. Việc kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền không chỉ giúp nâng cao hiệu quả điều trị mà còn giảm thiểu tác dụng phụ của thuốc. Điều này mở ra hướng đi mới trong việc điều trị bệnh zona, đặc biệt là cho những bệnh nhân có nguy cơ cao hoặc đã có biến chứng.

3.1. Ý nghĩa của nghiên cứu

Nghiên cứu này có ý nghĩa quan trọng trong việc phát triển các phương pháp điều trị bệnh zona. Việc áp dụng điện châm như một phương pháp hỗ trợ có thể giúp cải thiện chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần khẳng định vai trò của y học cổ truyền trong điều trị các bệnh lý hiện đại.

3.2. Hướng nghiên cứu tiếp theo

Cần có thêm nhiều nghiên cứu để xác định rõ hơn về hiệu quả và cơ chế tác động của điện châm trong điều trị bệnh zona. Các nghiên cứu này nên được thực hiện trên quy mô lớn hơn và đa dạng hơn về đối tượng để có thể đưa ra những khuyến nghị chính xác và hiệu quả cho việc điều trị bệnh này trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu bệnh sinh học và điều trị bệnh Zona (Herpes Zoster) luôn là thách thức lớn đối với y học hiện đại và y học cổ truyền. Bệnh khởi phát do sự tái hoạt hóa của Varicella-Zoster Virus (VZV) tiềm ẩn tại các hạch rễ sau của tủy sống hoặc hạch cảm giác thần kinh sọ sau nhiễm trùng tiên phát (thủy đậu). VZV là virus hướng da và thần kinh thuộc phân họ Alphaherpesvirinae, sở hữu cấu trúc chuỗi xoắn kép DNA kích thước xấp xỉ 125.000 cặp base (bp) mã hóa hơn 71 khung đọc mở (ORF). Khi tái hoạt động dưới điều kiện suy giảm miễn dịch tế bào, virus nhân lên gây viêm hoại tử hạch thần kinh, phá hủy tế bào thần kinh đệm và làm khử bao myelin của các sợi trục thần kinh cảm giác có đường kính lớn (Aβ), đồng thời giải phóng hàng loạt cytokine tiền viêm gây bão thụ cảm thể ngoại vi. Hậu quả lâm sàng nghiêm trọng nhất là hội chứng đau cấp tính dữ dội, dị cảm (allodynia), tăng cảm đau (hyperalgesia) và nguy cơ tiến triển thành đau thần kinh sau Zona (Postherpetic Neuralgia - PHN) kéo dài trên 1 tháng, làm suy sụp chất lượng sống của người bệnh.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) trọng tâm nằm ở chỗ: các phác đồ chuẩn y học hiện đại dựa trên thuốc kháng virus đơn thuần (như Acyclovir 800mg x 5 lần/ngày) dù có hiệu quả ức chế tổng hợp DNA virus thông qua enzyme thymidine kinase, nhưng không phục hồi được tổn thương thoái hóa myelin sợi thần kinh đã xảy ra và không ngăn chặn triệt để chứng đau dai dẳng sau Zona. Theo các nghiên cứu dịch tễ học quốc tế, tỷ lệ xuất hiện đau sau Zona ở bệnh nhân trên 50 tuổi vẫn dao động từ 15% đến trên 50% dù đã được điều trị kháng virus sớm. Trong khi đó, các can thiệp hỗ trợ bằng Đông y còn thiếu các bằng chứng thực nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng với các chỉ số sinh học định lượng chính xác.

Luận án của nghiên cứu sinh Vũ Ngọc Vương (2019) tại Viện Y học Cổ truyền Quân đội giải quyết toàn diện khoảng trống này thông qua ba câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết tương ứng:

• Câu hỏi nghiên cứu 1 (Q1): Đặc điểm phân bố lâm sàng, thể bệnh YHCT và các yếu tố liên quan đến mức độ đau của bệnh nhân Zona tại Bệnh viện Hữu Nghị là gì?
• Câu hỏi nghiên cứu 2 (Q2): Phác đồ kết hợp điện châm cùng Acyclovir có tạo ra hiệu quả vượt trội về mức độ giảm đau (thang điểm VAS), rút ngắn thời gian lành tổn thương da, phục hồi giấc ngủ và giảm tỷ lệ đau sau Zona so với đơn trị liệu Acyclovir không?
• Câu hỏi nghiên cứu 3 (Q3): Sự can thiệp của điện châm làm thay đổi định lượng như thế nào đối với các chỉ số cận lâm sàng khách quan gồm nồng độ β-endorphin huyết tương, hormone cortisol huyết thanh và chỉ số cân bằng đau - giảm đau tự động ANI (Analgesia Nociception Index)?

Khung lý thuyết của công trình được định vị trên sự giao thoa giữa Thuyết cổng kiểm soát (Gate Control Theory) của Melzack và Wall (1965), Thuyết thần kinh - thể dịch (Neuro-humoral theory) về peptide morphin nội sinh, và lý luận Y học cổ truyền về "Bất thông tắc thống", "Thông tắc bất thống", biện chứng trị liệu các thể Can kinh thấp nhiệt, Tỳ vị thấp nhiệt và Khí trệ huyết ứ.

Nghiên cứu được triển khai trên cỡ mẫu gồm các bệnh nhân Zona điều trị nội trú tại Bệnh viện Hữu Nghị trong khung thời gian từ tháng 03/2016 đến tháng 03/2018, thiết lập nhóm can thiệp (Điện châm + Acyclovir), nhóm đối chứng bệnh lý (Acyclovir đơn thuần) và nhóm đối chứng người bình thường khỏe mạnh (NCBT), theo dõi liên tục trong 14 ngày nằm viện và đánh giá di chứng đau sau Zona tại thời điểm 1 tháng sau điều trị.

Literature Review và Positioning

Y văn thế giới ghi nhận nhiều cột mốc quan trọng về dịch tễ học và điều trị Zona. Nghiên cứu của Gnann J. (2002) chỉ ra rằng tại Mỹ mỗi năm có hơn 500.000 ca mắc mới, tỷ lệ mắc ở người trên 75 tuổi vượt 10/1.000 người/năm, và tỷ lệ đau kéo dài đến 6 tháng ở bệnh nhân trên 50 tuổi là 15%. Tiếp đó, Mazen S. và cộng sự (2013) báo cáo tỷ lệ mắc tại Mỹ lên tới 1 triệu ca/năm, với hơn 50% xuất hiện ở người trên 60 tuổi. Về mặt lâm sàng, Katz J. và cộng sự (2004) ghi nhận 97,27% bệnh nhân Zona trải qua cảm giác đau cấp tính dữ dội với thời lượng đau chiếm phần lớn thời gian trong ngày.

Trong y văn tồn tại hai luồng quan điểm và tranh luận khoa học sâu sắc:

1. Hiệu lực ngăn ngừa đau sau Zona của thuốc kháng virus và Corticoid: Quan điểm cổ điển cho rằng điều trị kháng virus sớm trong 72 giờ đầu giúp ngăn ngừa biến chứng thần kinh. Tuy nhiên, các nghiên cứu tiến cứu của Volpi A. và cộng sự (2005) khẳng định thuốc kháng virus chỉ làm giảm nhẹ đau cấp chứ không ngăn ngừa được đau sau Zona ở người cao tuổi. Đồng thời, nghiên cứu đa trung tâm của Martin Wood và cộng sự (2002) chứng minh việc bổ sung Corticoid liên tục 21 ngày vẫn không giảm được tỷ lệ xuất hiện đau sau Zona.
2. Cơ chế điều trị đau bằng châm cứu: Một trường phái lý giải tác dụng giảm đau hoàn toàn dựa trên phản xạ ức chế dẫn truyền thần kinh đoạn tủy (Melzack & Wall), trong khi trường phái thần kinh - thể dịch nhấn mạnh vai trò độc tôn của các opioid nội sinh (β-endorphin, dynorphin, enkephalin) do trục hạ đồi - tuyến yên giải phóng.

Tại Việt Nam, các nghiên cứu của Đặng Văn Em (2005) tại Bệnh viện Trung ương Quân đội 108 ghi nhận tỷ lệ điều trị tốt bằng Acyclovir đơn thuần sau 2 tuần đạt 30,23%, khá 67,44%; Nguyễn Thị Lai (2005) ghi nhận tỷ lệ tốt là 42,11%; Trần Thế Công (2007) kết hợp Acyclovir và Gabapentin (Neurontin) đạt tỷ lệ giảm đau 90,1% nhưng ghi nhận nhiều tác dụng phụ như chóng mặt, ngủ gà; Vương Thế Bích Thanh (2013) và Tô Thị Thúy Hằng (2015) xác lập mối liên quan chặt chẽ giữa tuổi cao (>50 tuổi), diện tích tổn thương và nguy cơ đau thần kinh tăng gấp 10,2 lần.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế về châm cứu:

• Công trình của Lưu Chi Hồng và cộng sự (2010) tại Trung Quốc sử dụng phương pháp hào châm vây quanh tổn thương (110 bệnh nhân) cho thấy nhóm châm cứu rút ngắn thời gian đóng vảy và cắt cơn đau nhanh hơn nhóm đối chứng (p < 0,01).
• Nghiên cứu của Trương Ái Chân và cộng sự (2012) trên 100 bệnh nhân chứng minh kết hợp điện châm với thuốc tây y qua 7 liệu trình giúp giảm điểm đau và tăng tỷ lệ liền sẹo vượt trội so với đơn hóa dược (p < 0,01).

Luận án này định vị chính xác vị thế khoa học bằng cách tiến xa hơn các công trình đi trước: không dừng lại ở đánh giá triệu chứng chủ quan, mà lần đầu tiên kết hợp máy đo ngưỡng đau Analgesia Nociception Index (ANI) dựa trên biến thiên nhịp tim phó giao cảm cùng phân tích định lượng đồng thời hai trục phân tử β-endorphin và Cortisol trên hệ thống miễn dịch - sinh hóa tự động thế hệ mới.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết cổng kiểm soát của Melzack và Wall (1965) trong bối cảnh bệnh lý thần kinh ngoại vi do virus. Bằng việc kích thích điện tần số thấp (1-60 Hz, cường độ 0-100 µA) qua máy điện châm M8 tác động vào các huyệt Hoa đà Giáp tích tương ứng khoanh đoạn thần kinh và các A thị huyệt, dòng điện xung kích hoạt có chọn lọc các sợi thần kinh cảm giác có bao myelin đường kính lớn Aβ. Tín hiệu này truyền về sừng sau tủy sống, khử cực các interneuron ức chế và giải phóng chất dẫn truyền ức chế (GABA, Glycine), đóng "cổng kiểm soát" và ngăn chặn xung động đau truyền dọc theo các sợi không myelin C và sợi nhỏ Aδ lên đồi thị và vỏ não cảm giác.

Đồng thời, công trình mở rộng Thuyết thần kinh - thể dịch khi chứng minh điện châm tác động hướng tâm kích hoạt trục Hạ đồi - Tuyến yên - Vỏ thượng thận (HPA axis) và chất xám quanh cống não (PAG), thúc đẩy quá trình cắt tiền chất Pro-opiomelanocortin (POMC) và β-lipotropin để giải phóng ồ ạt β-endorphin (chuỗi peptide 31 acid amin có hoạt tính giảm đau mạnh gấp nhiều lần morphine ngoại sinh) vào tuần hoàn hệ thống.

Mô hình lý thuyết thiết lập các mệnh đề khoa học:

• Mệnh đề 1 (P1): Điện châm kích hoạt đồng bộ cơ chế cổng kiểm soát tủy sống và kích hoạt giải phóng opioid nội sinh hệ thống, tạo hiệu ứng cộng hưởng giảm đau đa tầng.
• Mệnh đề 2 (P2): Sự điều biến thần kinh tự chủ thông qua điện châm khôi phục trương lực phó giao cảm, thể hiện qua sự gia tăng định lượng của chỉ số ANI, tỷ lệ nghịch với thang điểm đau chủ quan VAS.
• Mệnh đề 3 (P3): Quá trình tái lập cân bằng âm dương và sơ thông kinh lạc theo YHCT tương ứng với việc tái lập cân bằng nội môi giữa hệ thần kinh tự động, hệ nội tiết (Cortisol) và hệ miễn dịch tế bào.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp đa chiều ba hệ thống lý thuyết: (1) Mô hình sinh lý bệnh học phân tử của nhiễm virus Herpes cấp tính, (2) Cơ chế điều biến thần kinh - thể dịch hiện đại, và (3) Hệ thống kinh lạc - Biện chứng luận trị Tứ chẩn của YHCT.

Điều kiện biên (boundary conditions) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho bệnh nhân Zona cấp tính người lớn và cao tuổi, không có chống chỉ định điện châm (như mang máy tạo nhịp tim, suy tim mất bù giai đoạn nặng) và không có biến chứng hoại tử lan tỏa đe dọa tính mạng.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Nghiên cứu tuân thủ lập trường nhận thức luận thực chứng thực nghiệm (positivist epistemology) kết hợp thiết kế thử nghiệm lâm sàng tiến cứu, ngẫu nhiên có đối chứng so sánh (Prospective Randomized Controlled Clinical Trial).

Cấu trúc nghiên cứu phân tầng 3 nhóm:

1. Nhóm can thiệp (Nhóm Điện châm - NĐC): Điều trị phối hợp Acyclovir đường uống (viên 800mg, uống 5 lần/ngày, mỗi lần cách nhau 4 giờ, liên tục 7 ngày) + chăm sóc tại chỗ (dung dịch Jarish, hồ nước) + Điện châm trị liệu hàng ngày (1 lần/ngày, 20-30 phút/lần, liên tục 14 ngày).
2. Nhóm đối chứng (NC): Điều trị Acyclovir đường uống đơn thuần theo cùng liều lượng và thời gian chuẩn + chăm sóc tại chỗ, không can thiệp điện châm.
3. Nhóm chứng người bình thường (NCBT): Nhóm đối chứng sinh học gồm những người khỏe mạnh tương đồng về độ tuổi và giới tính, không mắc bệnh lý đau hay viêm nhiễm, dùng để xác lập giá trị sinh học nền của nồng độ β-endorphin và cortisol huyết thanh.

Tiêu chuẩn chọn bệnh nhân: Được chẩn đoán xác định bệnh Zona giai đoạn cấp tính dựa trên triệu chứng lâm sàng điển hình (mụn nước, bọng nước mọc thành chùm dọc theo phân bố rễ thần kinh một bên cơ thể, đau rát) và xét nghiệm tế bào Tzanck dương tính (tìm thấy tế bào đa nhân khổng lồ - multinucleated giant cells và hiện tượng ly gai). Tiêu chuẩn loại trừ: Bệnh nhân suy gan thận nặng, bệnh nhân có tiền sử loạn nhịp tim mang máy tạo nhịp, bệnh nhân suy giảm miễn dịch nặng do HIV/AIDS giai đoạn cuối hoặc đang điều trị ức chế miễn dịch chống thải ghép.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Quy trình can thiệp điện châm được chuẩn hóa tuyệt đối:

• Trang thiết bị châm cứu: Máy điện châm M8 do Bệnh viện Châm cứu Trung ương sản xuất (điện áp 6V, dòng kích thích 0-100 µA, tần số xung biến thiên 1-60 Hz, hai kênh bổ - tả độc lập).
• Công thức huyệt và kỹ thuật thao tác:
  • Huyệt tại chỗ và lân cận: Châm các huyệt Hoa đà Giáp tích (nằm cách gai đốt sống 0,5 thốn) tương ứng với các phân đoạn tủy sống bị tổn thương; kết hợp châm các huyệt A thị xung quanh rìa tổn thương da (mũi kim hướng xiên vào tâm vùng tổn thương).
  • Huyệt toàn thân theo biện chứng kinh lạc: Thể Can kinh thấp nhiệt phối hợp huyệt Hành gian, Khúc tuyền, Âm lăng tuyền; Thể Tỳ vị thấp nhiệt phối hợp Túc tam lý, Nội đình, Hợp cốc; Thể Khí trệ huyết ứ phối hợp Huyết hải, Tam âm giao, Thái xung, Cách du.
  • Thủ thuật: Áp dụng tả pháp (kích thích nhanh, biên độ mạnh, tần số cao 30-50 Hz) trong giai đoạn cấp để đạt cảm giác đắc khí, thời gian lưu kim 20-30 phút/lần/ngày x 14 ngày.

Phương pháp thu thập dữ liệu đa giác đỗ (Triangulation):

• Đo lường mức độ đau chủ quan: Thang điểm thị giác tương tự VAS (Visual Analogue Scale) từ 0 (không đau) đến 10 (đau không chịu nổi) đánh giá tại các thời điểm N1, N3, N5, N7, N10, N14.
• Đo lường ngưỡng đau khách quan bằng Monitor ANI (Analgesia Nociception Index - MetroDoloris, Lille, Pháp): Thiết bị phân tích biến thiên nhịp tim (Heart Rate Variability - HRV) dựa trên chu kỳ hô hấp (Respiratory Sinus Arrhythmia) thông qua hai điện cực ngực tại vị trí V1 và V5. Máy ghi nhận dao động tần số cao (0,5 Hz) phản ánh trực tiếp trương lực phó giao cảm. Chỉ số ANI hiển thị từ 0 đến 100: ANI < 50 (đau đớn nhiều, ức chế phó giao cảm); ANI 50-70 (đau vừa, chịu được); ANI > 70 (giảm đau tối ưu, không đau).
• Định lượng dấu ấn phân tử sinh học: Lấy máu tĩnh mạch lúc 8h sáng tại thời điểm trước điều trị (N0) và sau điều trị (N7, N14). Nồng độ β-endorphin được phân tích bằng máy xét nghiệm DAR 800 (Nhật Bản); Nồng độ Cortisol huyết thanh được định lượng bằng hệ thống miễn dịch hóa phát quang tự động DXI 800 (Beckman Coulter, Mỹ); Phân tích công thức máu bằng máy Nihon Kohden (Nhật Bản).

Data và phân tích

Số liệu được mã hóa và xử lý thống kê bằng phần mềm y sinh học chuyên dụng.

• Sử dụng các kiểm định tham số (Paired t-test, Independent t-test) cho các biến số định lượng phân phối chuẩn (nồng độ β-endorphin, cortisol, điểm VAS, chỉ số ANI).
• Sử dụng kiểm định phi tham số Chi-square ($\chi^2$) hoặc Fisher's exact test cho các biến định tính (tỷ lệ lành sẹo, phân bố thể bệnh YHCT, tỷ lệ đau sau Zona).
• Phân tích tương quan Pearson ($r$) để lượng hóa mối liên hệ tuyến tính giữa chỉ số khách quan ANI và điểm đau chủ quan VAS, cũng như tương quan giữa β-endorphin và Cortisol.
• Ngưỡng ý nghĩa thống kê được thiết lập chặt chẽ tại $p < 0,05$ và $p < 0,01$, khoảng tin cậy 95% (CI).

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Nghiên cứu mang lại 5 phát hiện then chốt với các bằng chứng thực nghiệm rõ ràng:

1. Hiệu ứng cắt cơn đau cấp tốc vượt trội trên thang điểm VAS và ANI: Ở nhóm Điện châm kết hợp Acyclovir, điểm đau VAS giảm nhanh chóng từ mức đau dữ dội (trung bình > 7,0 điểm ở N1) xuống mức đau nhẹ ở ngày N7 và tiệm cận 0-1 điểm ở ngày N14, nhanh hơn rõ rệt so với nhóm chứng chỉ dùng Acyclovir ($p < 0,01$). Đặc biệt, chỉ số ngưỡng đau ANI ở nhóm Điện châm tăng vọt từ mức dưới 50 (trạng thái đau nặng nề) lên trên 70 (trạng thái giảm đau hoàn toàn) sau 14 ngày điều trị, trong khi nhóm chứng phục hồi chậm hơn ($p < 0,01$). Phân tích tương quan ghi nhận mối tương quan nghịch biến chặt chẽ giữa ANI và VAS ($r = -0,78, p < 0,001$).

2. Kích hoạt mạnh mẽ hệ thống giảm đau nội sinh β-endorphin: Trước điều trị, nồng độ β-endorphin huyết tương ở cả hai nhóm bệnh nhân Zona đều bị suy giảm nghiêm trọng so với nhóm chứng người bình thường khỏe mạnh (NCBT). Sau can thiệp điện châm, nồng độ β-endorphin ở nhóm nghiên cứu tăng vọt có ý nghĩa thống kê ($p < 0,01$), phục hồi đạt ngưỡng tương đương người bình thường, trong khi nhóm dùng thuốc đơn thuần nồng độ này biến đổi không đáng kể. Điều này cung cấp bằng chứng trực tiếp xác nhận điện châm giải phóng morphine nội sinh.

3. Điều hòa nồng độ hormone chống stress Cortisol: Hàm lượng Cortisol trong máu ở nhóm Điện châm được điều chỉnh về mức sinh lý tối ưu, giúp phát huy tối đa tác dụng chống viêm, làm bền vững màng lysosome và ức chế enzyme phospholipase A2 tại mô thần kinh bị tổn thương, ngăn chặn bão viêm cục bộ mà không gây ra tác dụng phụ ức chế miễn dịch toàn thân như khi dùng corticoid ngoại sinh. Phân tích ghi nhận tương quan thuận giữa sự tăng β-endorphin và sự ổn định Cortisol ($p < 0,05$).

4. Rút ngắn thời gian lành tổn thương da và cải thiện giấc ngủ: Nhóm Điện châm có thời gian ngừng xuất hiện mụn nước mới, thời gian mụn nước vỡ đóng vảy và thời gian bong vảy hoàn toàn ngắn hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng ($p < 0,05$). Số giờ ngủ trung bình của bệnh nhân nhóm Điện châm tăng từ dưới 3-4 giờ/đêm lên 7-8 giờ/đêm ngay từ tuần đầu điều trị ($p < 0,01$).

5. Triệt tiêu nguy cơ đau thần kinh sau Zona (PHN) sau 1 tháng: Theo dõi sau khi xuất viện 1 tháng ghi nhận tỷ lệ bệnh nhân còn đau thần kinh sau Zona ở nhóm can thiệp Điện châm + Acyclovir thấp hơn vượt trội so với nhóm chứng chỉ dùng thuốc kháng virus ($p < 0,05$). Điện châm đã bảo tồn sợi trục và ngăn ngừa quá trình tái tổ chức sai lệch (maladaptive neuroplasticity) tại sừng sau tủy sống.

Implications đa chiều

• Về lý thuyết y học: Công trình chứng minh tính tương thích hoàn hảo giữa y học hiện đại và y học cổ truyền. Khái niệm "thông kinh hoạt lạc, hành khí hoạt huyết" của Đông y được chứng minh tương đương với cơ chế đóng cổng kiểm soát tủy sống, tăng cường tưới máu vi mạch nuôi dưỡng dây thần kinh và kích hoạt peptide giảm đau nội sinh.
• Về phương pháp luận: Mở đường cho việc ứng dụng chỉ số ANI và định lượng peptide sinh học như những tiêu chuẩn vàng khách quan trong đánh giá các thử nghiệm lâm sàng châm cứu, xóa bỏ định kiến châm cứu chỉ tạo hiệu ứng giả dược (placebo).
• Về thực tiễn lâm sàng: Cung cấp một phác đồ phối hợp mẫu mực: Acyclovir 800mg x 5 lần/ngày x 7 ngày kết hợp Điện châm tả pháp 20-30 phút/ngày x 14 ngày, có thể triển khai an toàn tại tất cả các khoa Y học cổ truyền, Da liễu và Thần kinh.
• Về chính sách y tế: Giảm tải gánh nặng chi phí y tế thông qua việc rút ngắn ngày nằm viện điều trị nội trú, hạn chế việc lạm dụng các thuốc giảm đau gây nghiện (opioids) hoặc thuốc hướng thần liều cao đắt tiền có nhiều tác dụng phụ.

Limitations và Future Research

Luận án thừa nhận một số hạn chế nội tại mang tính khoa học:

1. Giới hạn không gian và cỡ mẫu: Nghiên cứu được tiến hành đơn trung tâm tại Bệnh viện Hữu Nghị, nơi có đối tượng bệnh nhân phần lớn là cán bộ trung cao cấp và người cao tuổi, do đó cần mở rộng đánh giá trên các nhóm dân số đa dạng hơn ở các bệnh viện tuyến dưới.
2. Thiết kế chưa có nhóm can thiệp giả châm (Sham-acupuncture): Do ràng buộc về đạo đức nghiên cứu y sinh học trên bệnh nhân đang chịu cơn đau cấp tính nội trú, nghiên cứu không bố trí nhóm giả châm (kim châm không đúng huyệt, không phát xung điện) mà so sánh trực tiếp với phác đồ chuẩn Acyclovir.
3. Thời gian theo dõi sau điều trị: Giới hạn theo dõi đau sau Zona ở mốc 1 tháng sau điều trị. Cần các nghiên cứu dài hạn 6 tháng đến 12 tháng để đánh giá triệt để di chứng PHN mạn tính.

Chương trình nghiên cứu tương lai (Future Research Agenda):

• Hướng 1: Triển khai thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên mù đôi đa trung tâm (Multi-center RCT) kết hợp kỹ thuật giả châm vi dòng (sham electroacupuncture) để đối soát tối ưu.
• Hướng 2: Nghiên cứu sâu cơ chế phân tử bằng cách định lượng bổ sung các cytokine tiền viêm (IL-1β, IL-6, TNF-α) và các yếu tố dinh dưỡng thần kinh (NGF, BDNF) trước và sau điện châm.
• Hướng 3: Khảo sát tối ưu hóa thông số kích thích điện (so sánh hiệu quả giữa tần số thấp 2 Hz, tần số cao 100 Hz và tần số biến đổi thưa - mau dặc biệt) trong điều trị đau thần kinh do virus.

Tác động và ảnh hưởng

• Tác động học thuật: Cung cấp tài liệu tham khảo giá trị cho các nghiên cứu sinh, bác sĩ chuyên khoa Da liễu, Thần kinh và Y học cổ truyền; tạo tiền đề cho các công bố quốc tế trên các tạp chí chuyên ngành về Châm cứu và Y học tích hợp (Integrative Medicine).
• Chuyển đổi thực tiễn điều trị: Phác đồ kết hợp Điện châm - Acyclovir đã được chuẩn hóa và ứng dụng rộng rãi tại Bệnh viện Hữu Nghị và Viện Y học Cổ truyền Quân đội, nâng cao tỷ lệ điều trị thành công bệnh Zona cấp tính lên trên 90%.
• Lợi ích kinh tế - xã hội: Giúp người bệnh nhanh chóng phục hồi chức năng vận động và sinh hoạt, giảm thiểu số ngày nghỉ lao động do đau đớn, loại trừ nguy cơ trầm cảm, lo âu và suy kiệt do đau thần kinh sau Zona mạn tính gây ra.
• Ý nghĩa quốc tế: Đóng góp thêm bằng chứng thực nghiệm vững chắc cho kho tàng y học tích hợp thế giới, khẳng định giá trị khoa học của phương pháp điện châm Việt Nam trong xử trí các bệnh lý thần kinh ngoại vi phức tạp.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Tiếp cận một mô hình nghiên cứu kết hợp Đông - Tây y chuẩn mực, từ thiết kế lâm sàng, đo lường chỉ số khách quan (ANI, β-endorphin, Cortisol) đến phương pháp xử lý thống kê y sinh học.
• Bác sĩ lâm sàng chuyên khoa YHCT, Da liễu, Lão khoa: Có ngay một hướng dẫn thực hành điều trị dựa trên bằng chứng (Evidence-Based Clinical Protocol) để ứng dụng trực tiếp cho bệnh nhân Zona cấp tính nhằm triệt tiêu cơn đau và ngừa di chứng.
• Các nhà hoạch định chính sách y tế và bảo hiểm: Cơ sở dữ liệu khoa học tin cậy để đưa kỹ thuật điện châm điều trị Zona vào danh mục được bảo hiểm y tế chi trả trọn gói, tối ưu hóa ngân sách điều trị quốc gia.
• Bệnh nhân Zona (đặc biệt là người cao tuổi): Được thụ hưởng phương pháp điều trị toàn diện, giảm đau nhanh chóng, an toàn, không lo tác dụng phụ của hóa dược liều cao, bảo tồn tối đa sức khỏe thể chất và tinh thần.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì? Đó là việc chứng minh sự hòa hợp giữa Thuyết cổng kiểm soát của Melzack & Wall và Thuyết thần kinh - thể dịch bằng số liệu định lượng: điện châm không chỉ phong bế dẫn truyền đau tức thời tại tủy sống mà còn kích hoạt tuyến yên và vùng dưới đồi tăng tiết nồng độ β-endorphin huyết tương, đưa nồng độ peptide giảm đau nội sinh này ở bệnh nhân Zona phục hồi về mức tương đương người bình thường khỏe mạnh ($p < 0,01$).

2. Đột phá về phương pháp luận so với các nghiên cứu trước đây? Khác với các nghiên cứu trước đây của Nguyễn Thị Lai (2005) hay Trương Ái Chân (2012) vốn chỉ dựa vào thang điểm cảm tính VAS, luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam ứng dụng đồng thời Monitor ANI (đo biến thiên nhịp tim phó giao cảm để lượng hóa đau) cùng hệ thống xét nghiệm hóa phát quang DXI 800 và DAR 800 để kiểm soát khách quan hiệu quả điều trị.

3. Phát hiện bất ngờ và có ý nghĩa lâm sàng nhất? Đó là mối tương quan nghịch chặt chẽ ($r = -0,78$) giữa chỉ số tự chủ ANI và thang điểm đau VAS. Khi điện châm phát huy tác dụng, chỉ số ANI tăng vọt vượt ngưỡng 70 tương ứng với việc điểm VAS giảm về 0, chứng minh hệ thần kinh phó giao cảm được kích hoạt mạnh mẽ giúp cơ thể lập lại trạng thái cân bằng sinh học và chống lại stress do đau.

4. Nghiên cứu có cung cấp quy trình nhân rộng (Replication Protocol) rõ ràng không? Có. Toàn bộ thông số máy điện châm M8 (tần số 1-60 Hz, dòng 0-100 µA), vị trí giải phẫu định vị huyệt Giáp tích và A thị huyệt, liều dùng Acyclovir (800mg x 5 lần/ngày), cùng quy trình đo ANI và lấy mẫu máu xét nghiệm đều được mô tả chi tiết, cho phép bất kỳ cơ sở y tế nào cũng có thể tái lập chính xác.

5. Định hướng chương trình nghiên cứu 10 năm tiếp theo? Mở rộng nghiên cứu sang mô hình điện châm kết hợp điều trị các hội chứng đau thần kinh căn nguyên virus khác (như đau sau liệt mặt Bell do HSV, đau dây thần kinh sinh ba) và ứng dụng kỹ thuật hình ảnh học thần kinh chức năng (fMRI) để quan sát sự thay đổi tín hiệu trên vỏ não cảm giác khi châm cứu.

Kết luận

1. Nghiên cứu đã làm sáng tỏ đặc điểm lâm sàng và dịch tễ học của bệnh nhân Zona điều trị tại Bệnh viện Hữu Nghị: bệnh tập trung cao ở người trên 50 tuổi, các yếu tố liên quan đến mức độ đau nặng bao gồm diện tích tổn thương lớn, thời gian đau tiền triệu kéo dài và thể bệnh Khí trệ huyết ứ theo YHCT.
2. Thiết lập thành công phác đồ kết hợp hoàn hảo giữa Điện châm (kích thích huyệt Giáp tích, A thị huyệt và huyệt biện chứng) với thuốc kháng virus Acyclovir, mang lại hiệu quả vượt trội so với đơn trị liệu Acyclovir trên tất cả các tiêu chí: giảm nhanh điểm đau VAS ($p < 0,01$), nâng cao chỉ số ngưỡng đau ANI ($p < 0,01$), rút ngắn thời gian lành da và phục hồi giấc ngủ sinh lý.
3. Cung cấp bằng chứng thực nghiệm sinh học vững chắc chứng minh điện châm làm tăng có ý nghĩa thống kê nồng độ β-endorphin huyết tương ($p < 0,01$) và điều biến cân bằng nồng độ Cortisol huyết thanh, xác nhận cơ chế giảm đau thần kinh - thể dịch.
4. Chứng minh can thiệp điện châm trong giai đoạn cấp tính giúp ngăn chặn hữu hiệu sự xuất hiện của biến chứng đau thần kinh sau Zona (PHN) tại thời điểm theo dõi 1 tháng sau điều trị.
5. Khẳng định tính an toàn tuyệt đối của phác đồ: không gây biến đổi bất lợi về huyết động (mạch, huyết áp, nhịp thở) và không ghi nhận tác dụng không mong muốn trên lâm sàng cũng như các chỉ số sinh hóa máu.
6. Luận án mở ra hướng đi mẫu mực cho y học tích hợp hiện đại, kết nối khoa học thực nghiệm công nghệ cao với tinh hoa y học cổ truyền, đặt nền móng vững chắc cho các phác đồ điều trị đau thần kinh không dùng thuốc giảm đau độc hại trong tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. THEO Y HỌC HIỆN ĐẠI 1. Khái niệm về bệnh Zona BÖnh Zona (Shingle, Herpes Zoster) do Varicella - Zoster virus (VZV) g©y nªn. BÖnh cã tæn th¬ng liªn quan ®Õn h¹ch rÔ thÇn kinh vµ da [1], [4].

Bệnh gặp ở mọi giới, mọi chủng tộc cũng như mọi lứa tuổi trong đó gặp chủ yếu trên 50 tuổi [1], [2], [4], [5], [6]. Tû lÖ m¾c bÖnh 10 - 20% d©n sè trong thêi gian suèt cuéc ®êi vµ hµng n¨m ë MÜ cã kho¶ng 1.000 bÖnh nh©n bÞ Herpes Zoster [2]. BÖnh chiÕm 41,53% tæng sè bÖnh da do virus vµ chiÕm 5,33% tæng c¸c bÖnh da ®iÒu trÞ néi tró t¹i ViÖn Da liÔu ViÖt Nam tõ n¨m 1994 - 1998 [7]. Vi nhung mao Glycoprotein Vỏ lipid ADN Vỏ trong Vỏ ngoài Hình 1: Hình ảnh của virus varicella-zoster (Nguồn: 2005 Cambridge University Press) 1.

Căn nguyên Varicella Zoster Virus (VZV) là một trong 8 loại virus Herpes gây bệnh ở người (Human Herpes Virus- HHV), thuộc nhóm Alpha herpes virus. Human Herpes Virus Gây bệnh 1. HSV-1 (Herpes Simplex type 1) Herpes miệng 2. HSV-2 (Herpes Simplex type 2) Herpes sinh dục 3 luan an 3.

VZV (Varicella Zoster Virus) Thủy đậu, Zona 4. EBV (Epstein Barr Virus) Bệnh bạch cầu đơn nhân 5. CMV (Cytomegalo Virus) Bệnh bạch cầu đơn nhân do CMV 6. HHV-6 (Human Herpes Virus type 6) Hồng ban 7.

HHV-7 (Human Herpes Virus type 7) Chưa thấy gây bệnh trên người 8. Từ đầu thế kỷ XX, người ta đã thấy sự tương đồng về mặt tổ chức học của tổn thương Zona và thủy đậu. Virus phân lập từ bệnh nhân thủy đậu và Zona được nuôi cấy đã gây tổn thương tương tự nhau [9]. DNA (Deoxyribo Nucleic Acid) của virus bao gồm 125000 cặp ba zơ (base pairs- bp), mã hóa cho hơn 71 khung đọc mở (Open Reading Frame- ORF) VZV có đường kính 80-120 nm, trọng lượng phân tử 80000.

Chuỗi DNA xoắn kép được bao trong hình khối mà lớp vỏ capsid được mã hóa bởi ORF 20, 21, 23, 33, 40, 41. Lớp vỏ capsid lại được bao quanh bởi lớp áo mỏng ranh giới không rõ, được tạo bởi các protein có chức năng điều hòa, được mã hóa bởi ORF 9-12. Lớp ngoài cùng là lớp vỏ lipid có nguồn gốc từ màng tế bào liên kết khăng khít với glycoprotein của virus tạo nên phức hợp chặt chẽ [10]. Cơ chế bệnh sinh 1.

Cơ chế bệnh sinh bệnh Zona Năm 1991, Agut cho rằng VZV lây truyền qua đường hô hấp, nhân lên ở đó và được các lympho bào vận chuyển đến hệ liên võng nội mô rồi xâm nhập vào máu sau 5 ngày, gây nhiễm virus huyết lần đầu. Virus sẽ khu trú ở gan, lách, rồi vào máu gây nhiễm virus huyết lần 2 và gây bệnh thủy đậu. Thời gian ủ bệnh trung bình từ 10 đến 21 ngày sau khi tiếp xúc với virus. Khi tổn thương ngoài da cuối cùng đóng vảy là lúc bệnh không còn khả năng lây lan [11].

4 luan an Hạch cảm giác Rễ sau Bề mặt da Thương tổn Sợi cảm Zona giác Sợi thần kinh TK cảm Tuỷ giác sống TK hỗn hợp Virus tái hoạt động Thương tổn Sợi vận động rễ Thuỷ đậu trước Virus tiềm tàng Hình 2:Hình ảnh hoạt động của VZV Hình 3: Đường đi của VZV khi gây bệnh (Nguồn: 2005 Cambridge University Press) Virus sẽ theo các đầu mút của các dây thần kinh cảm giác di chuyển hướng tâm đến các hạch giao cảm và tiềm ẩn ở đó. Khi gặp điều kiện thuận lợi virus tái hoạt hóa và gây bệnh. Tổn thương Zona hay gặp nhất ở những vùng mà tổn thương thủy đậu xuất hiện với số lượng nhiều nhất, đó là nhánh mắt của dây thần kinh tam thoa, và thần kinh liên sườn ngực T1 đến thắt lưng L2 [10], [12]. Hình 4: Cơ chế sinh bệnh học của varicella zoster virus [12] 5 luan an VZV gắn với màng tế bào, cởi bỏ lớp áo protein và hợp nhất với tế bào và để DNA của virus sẽ xâm nhập vào nhân tế bào.

Tại thời điểm này, các gen tức thì sẽ được sản xuất, sau đó là gen sớm và các gen muộn. Lúc này, lớp vỏ nhân mới sẽ lại lắp ráp với DNA của virus và di chuyển ra khỏi nhân tế bào theo hình thức nảy chồi. Cuối cùng lớp áo ngoài sẽ bao lấy lớp trong, virus được vận chuyển ra khỏi tế bào [12]. Khi cơ thể suy giảm miễn dịch, VZV được tái hoạt hóa sẽ gây bệnh Zona.

Virus sẽ nhân lên tại hạch giao cảm, gây nên tình trạng thâm nhiễm và hoại tử tế bào thần kinh, là lúc bắt đầu triệu chứng đau ở bệnh nhân. Sau đó, virus di chuyển ly tâm theo dây thần kinh cảm giác, gây viêm dây thần kinh và đến da, gây tổn thương da. Tổn thương da khoanh vùng tương ứng với hạch giao cảm mà virus tiềm ẩn [13]. VZV gây tổn thương các tế bào thần kinh cảm giác tại vùng da bị bệnh, bám vào những sợi thần kinh có Myelin đường kính lớn, làm hủy bao Myelin, gây tổn thương đường dẫn truyền cảm giác vào của xung động thần kinh.

Như vậy triệu chứng đau trong và sau Zona là do căn nguyên thần kinh. Số lượng VZV trong giai đoạn tiềm ẩn phản ánh mức độ nhiễm virus tiên phát. Từ khi một người nhiễm virus đến cuối đời, số lượng virus tiềm ẩn luôn chịu tác động bởi các yếu tố ngoại lai, ví dụ do tiếp xúc với trẻ bị thủy đậu và với người bị Zona, hoặc do sự tái hoạt hóa VZV từng đợt [14]. Cơ chế bệnh sinh của đau Triệu chứng đau là do tổn thương thần kinh ngoại vi và các tế bào thần kinh ở hạch giao cảm và là triệu chứng thường gặp trong bệnh Zona.

Đau có thể có trước tổn thương da và kéo dài kể cả sau khi tổn thương da đã khỏi [15]. Nhiễm trùng ngoài da càng làm tăng cảm giác đau tại chỗ. Các acid amin và neuropeptide được giải phóng trong giai đoạn tiền triệu và giai đoạn bệnh toàn phát sẽ gây tổn thương dây thần kinh cảm giác và mất kiểm soát của các neuron trung gian ở sừng sau tủy sống, gây ra sự tăng cảm và tăng đáp ứng với kích 6 luan an thích đau. Đó là hậu quả của sự phá hủy neuron do quá trình viêm và giải phóng các cytokine [13].

Các xung thần kinh từ các đầu mút trên da sẽ phát tín hiệu truyền theo các sợi C không có bao myelin (màu vàng) và các sợi A nhỏ, đến hạch thần kinh rễ sau, đến sừng sau tủy sống. Các tế bào thần kinh ở đây chịu sự ức chế của não (màu xanh) thông qua các chất trung gian hóa học như serotonin và norepinephrine. Các thuốc làm tăng hoạt tính của các amine sinh học này, như thuốc chống trầm cảm 3 vòng sẽ làm tăng sự ức chế này nên có tác dụng giảm đau. Những kích thích từ ngoại vi theo chiều hướng tâm kết hợp với đường dẫn truyền ức chế tạo thành một hệ thống liên kết với các xung từ hệ gai- đồi thị đối bên (màu cam).

Thông tin từ hệ gai - đồi thị tích hợp với thông tin từ thân và vỏ não sẽ tiếp nhận các cảm giác đau [1]. Hình 5: Cơ chế bệnh sinh của đau [1] 1. Đau sau Zona (Postherpetic Neuralgia- PHN) Đau là biến chứng hay gặp nhất của bệnh Zona, khi Zona kéo dài trên 1 tháng thì gọi là đau sau Zona [4], [6], [16]. Bệnh nhân PHN có mất các tế bào 7 luan an thần kinh (neuron) và sẹo ở hạch giao cảm và sừng sau tủy sống tương ứng với vùng da tổn thương [16].

Các tế bào thần kinh ở hạch giao cảm bị chết và các tế bào bị tổn thương thứ phát ở sừng sau tủy sống gây nên những triệu chứng thay đổi cảm giác ở bệnh nhân. Đặc điểm lâm sàng bệnh Zona 1. Giai đoạn khởi phát Thường kéo dài một vài ngày, với nhiều kiểu đau khác nhau. BN có thể cảm giác ngứa, đau nhói, bỏng rát hoặc thậm chí đau xé thịt.

Cơn đau có thể kéo dài liên tục hoặc ngắt quãng, kèm theo tăng cảm ở vùng da sắp mọc tổn thương. Trong vòng 48-72 giờ sau đó, mảng viêm đỏ và mụn nước sẽ nhanh chóng xuất hiện. Các triệu chứng báo trước thường không rõ ở ở người dưới 30 tuổi, nhưng rất hay gặp ở người trên 60 tuổi [1]. Một số bệnh nhân có triệu chứng đau khoanh vùng thần kinh nhưng không có tổn thương da gọi là Zona không có mụn nước (Zona sine herpete) [17].

Giai đoạn toàn phát - Tổn thương cơ bản: Mảng da viêm đỏ, trên đó xuất hiện các mụn nước (1-2 mm), các bọng nước (1-2 cm), mọc thành từng chùm dọc theo đường dây thần kinh chi phối, dừng lại ở đường giữa cơ thể. Mụn nước hình thành trong 12-24 tiếng và tiếp tục xuất hiện trong vòng từ 1-4 ngày ở người bình thường, lúc đầu trong, căng, sau đục dần, có thể có dịch máu, dịch mủ. Người già, các mụn nước hình thành chậm, còn ở trẻ em tổn thương thường nhẹ và nhanh hơn. Hình 6: Hình ảnh lâm sàng tổn thương Zona.

8 luan an - Triệu chứng cơ năng: Triệu chứng đau xuất hiện sớm, trước tổn thương da, luôn thay đổi trong suốt thời gian tiến triển của bệnh và thậm chí còn kéo dài ở một số bệnh nhân làm ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống của người bệnh. Triệu chứng đau phụ thuộc rất nhiều vào tuổi của người bệnh, vào diện tổn thương và vào thời điểm điều trị. Ở người trẻ thường đau ít. Nhưng ở người lớn tuổi (trên 50 tuổi) thì thường đau nhiều và kéo dài kể cả sau khi tổn thương ngoài da đã liền sẹo.

Các thể lâm sàng 1. Theo vị trí tổn thương - Zona liên sườn và ngực, bụng: Tổn thương sắp xếp theo dây thần kinh liên sườn. Hay gặp nhất là dây thần kinh ở khu vực T3 đến L3 [1]. - Zona ngực, cánh tay: Tổn thương sắp xếp ở phần trên ngực và chạy dọc theo mặt trong cánh tay [19].

- Zona cổ, cổ gáy, cổ cánh tay: Zona vùng này có thể gây yếu cơ hoành. - Zona đầu, mặt: Liệt dây thần kinh mặt thường gặp do Zona dây thần kinh số III, IV và VI. Zona dây VII gây liệt cùng bên với tổn thương da. Tổn thương ở lưỡi thường do tổn thương dây VII và gây mất vị giác.

Tổn thương nhánh II hoặc III của dây thần kinh V kèm theo có tổn thương trong khoang miệng. - Zona mắt: Zona mắt chiếm từ 10-25% các trường hợp [20]. Nếu không được điều trị thích hợp có thể gây viêm nhãn cầu mãn tính và giảm thị lực. - Tổn thương Zona nhánh hàm trên và hàm dưới của dây tam thoa có thể gây hoại tử xương và gây rụng răng [19].