Luận án tiến sĩ về hành hương Phật giáo tại chùa Hương hiện nay

Phân tích toàn diện về hành hương Phật giáo tại chùa Hương hiện nay, đề xuất mô hình mới, nâng cao hiệu quả ứng dụng trong chuyên ngành

• Tác giả: Nguyễn Thị Thanh Loan
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thị Phương Châm
• Trường học: Học viện Khoa học xã hội
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Hành Hương Phật Giáo Tại Chùa Hương Hiện Nay
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 1.2. Những nghiên cứu về hành hương và hành hương tôn giáo
• 1.3. Những nghiên cứu về hành hương Phật giáo
• 1.4. Đánh giá về các nghiên cứu đã công bố
• 1.5. Hướng tiếp cận cơ sở lý thuyết của luận án
• 1.6. Tổng quan về địa bàn nghiên cứu
• 1.7. Vị trí địa lý và lịch sử hình thành. Chùa Hương, không gian thiêng cho người hành hương
• 2. CHƯƠNG 2: NHẬN DIỆN HÀNH HƢƠNG PHẬT GIÁO CHÙA HƢƠNG HIỆN NAY
• 2.1. Khái quát các đoàn hành hƣơng Phật giáo về chùa Hƣơng hiện nay
• 2.2. Đoàn hành hƣơng Phật giáo An Lạc, Hà Nội
• 2.3. Sự hình thành
• 2.4. Thành phần, năng lực người hành hương trong đoàn An Lạc hiện nay
• 2.5. Mục đích ngƣời hành hƣơng đến chùa Hƣơng hiện nay
• 2.6. Niềm tin tâm linh
• 2.7. Chiêm bái cảnh quan và học triết lý đạo Phật
• 3. CHƯƠNG 3: HÀNH HƢƠNG PHẬT GIÁO CHÙA HƢƠNG: KHÍA CẠNH KẾT NỐI MẠNG LƢỚI XÃ HỘI
• 3.1. Duy trì và kết nối quan hệ xã hội
• 3.2. Duy trì, gắn kết mối quan hệ gia đình
• 3.3. Mở rộng quan hệ xã hội – tìm kiếm bạn bè, đối tác làm ăn
• 3.4. Hành hƣơng Phật giáo chùa Hƣơng: Sự cộng cảm duy trì mạng lƣới ngƣời hành hƣơng
• 3.5. Tính cộng cảm qua quá trình trải nghiệm hành hương
• 3.6. Cộng cảm: yếu tố kết nối và duy trì mạng lưới người hành hương trong thực hành nghi lễ
• 4. CHƯƠNG 4: HÀNH HƢƠNG PHẬT GIÁO CHÙA HƢƠNG: KHÍA CẠNH KINH TẾ
• 4.1. Hành hƣơng Phật giáo chùa Hƣơng và chức năng kinh tế
• 4.2. Hành hương Phật giáo: Môi trường phát triển các dịch vụ tâm linh
• 4.3. Mở rộng môi trường kinh doanh, trao đổi kinh tế của người hành hương
• 4.4. Hành hƣơng Phật giáo chùa Hƣơng: Hoạt động tiết kiệm kinh tế và phát triển quỹ công đức thiện nguyện xã hội
• 4.5. Hoạt động tiết kiệm kinh tế cho người hành hương và xã hội
• 4.6. Hành hương Phật giáo chùa Hương và hoạt động thiện nguyện
• 4.7. Hành hƣơng Phật giáo chùa Hƣơng: Hoạt động sinh kế cho ngƣời dân
• 5. CHƯƠNG 5: HÀNH HƢƠNG PHẬT GIÁO TRONG ĐỜI SỐNG XÃ HỘI ĐƢƠNG ĐẠI VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 5.1. Xã hội đƣơng đại và sự nổi lên của những thực hành tôn giáo và hành hƣơng Phật giáo
• 5.2. Vai trò của hành hƣơng Phật giáo trong xã hội đƣơng đại
• 5.3. Gắn đạo với đời trong cuộc sống của con người
• 5.4. Hành hương Phật giáo đáp ứng niềm tin tôn giáo trong đời sống người Việt
• 5.5. Hành hương Phật giáo và sự mở rộng mạng lưới quan hệ xã hội
• 5.6. Những vấn đề đặt ra đối với hành hƣơng Phật giáo trong đời sống đƣơng đại
• 5.7. Vấn đề lợi dụng đời sống tâm linh
• 5.8. Mâu thuẫn giữa các tổ chức tôn giáo, Sư Tăng Ni
• 5.9. Thị trường dịch vụ tâm linh
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• MỞ ĐẦU

Tóm tắt

I. Tổng quan về hành hương Phật giáo tại chùa Hương

Hành hương Phật giáo tại chùa Hương hiện nay là một hiện tượng văn hóa đặc sắc, phản ánh sự kết nối giữa tín ngưỡng và đời sống xã hội. Chùa Hương, một trong những địa điểm hành hương nổi tiếng nhất Việt Nam, không chỉ thu hút người dân địa phương mà còn cả du khách từ khắp nơi. Theo thống kê, số lượng người hành hương đến chùa Hương ngày càng tăng, cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của hành hương Phật giáo trong bối cảnh hiện đại. Hành hương không chỉ đơn thuần là việc đi lễ, mà còn là cơ hội để người tham gia kết nối, giao lưu và duy trì các mối quan hệ xã hội. Điều này thể hiện rõ qua các đoàn hành hương như An Lạc, nơi mà các thành viên không chỉ đến để cầu nguyện mà còn để tìm kiếm sự hỗ trợ, hợp tác trong công việc và cuộc sống.

1.1. Đặc điểm của hành hương Phật giáo tại chùa Hương

Hành hương Phật giáo tại chùa Hương hiện nay có nhiều đặc điểm nổi bật. Đầu tiên, sự đa dạng về thành phần người hành hương là một yếu tố quan trọng. Các đoàn hành hương thường bao gồm nhiều đối tượng khác nhau, từ công chức, doanh nhân đến sinh viên và người về hưu. Điều này tạo nên một môi trường phong phú cho việc trao đổi văn hóa và kinh nghiệm sống. Thứ hai, hành hương tại chùa Hương không chỉ là một hoạt động tôn giáo mà còn là một hình thức du lịch tâm linh, nơi mà người tham gia có thể kết hợp giữa việc chiêm bái và khám phá vẻ đẹp thiên nhiên. Cuối cùng, hành hương còn là dịp để người tham gia thể hiện niềm tin tôn giáo và tìm kiếm sự bình an trong tâm hồn.

II. Hành hương Phật giáo và mạng lưới xã hội

Hành hương Phật giáo tại chùa Hương không chỉ là một hoạt động tôn giáo mà còn là một phương tiện để duy trì và phát triển mạng lưới xã hội. Các đoàn hành hương như An Lạc đã tạo ra một không gian kết nối cho những người tham gia, giúp họ xây dựng và củng cố các mối quan hệ xã hội. Qua các hoạt động chung, người hành hương có cơ hội giao lưu, chia sẻ và hỗ trợ lẫn nhau. Điều này không chỉ giúp họ cảm thấy không cô đơn trong hành trình tâm linh mà còn tạo ra một cộng đồng gắn bó, nơi mà mọi người có thể tìm kiếm sự giúp đỡ và hợp tác trong công việc. Hành hương cũng là dịp để người tham gia thể hiện sự cộng cảm và lòng từ bi, những giá trị cốt lõi của Phật giáo Việt Nam.

2.1. Sự kết nối giữa các thành viên trong đoàn hành hương

Trong các đoàn hành hương, sự kết nối giữa các thành viên diễn ra rất tự nhiên và mạnh mẽ. Người tham gia thường xuyên tương tác, chia sẻ kinh nghiệm và hỗ trợ nhau trong các hoạt động hành hương. Những hoạt động như lễ cầu an, lễ tạ hay các buổi chia sẻ kinh nghiệm sống không chỉ giúp củng cố niềm tin tôn giáo mà còn tạo ra những mối quan hệ bền vững. Các thành viên trong đoàn thường trở thành bạn bè, đồng nghiệp và thậm chí là đối tác trong công việc. Điều này cho thấy rằng hành hương Phật giáo không chỉ là một hoạt động tâm linh mà còn là một cơ hội để xây dựng và duy trì các mối quan hệ xã hội có giá trị.

III. Hành hương Phật giáo và kinh tế

Hành hương Phật giáo tại chùa Hương cũng có những tác động tích cực đến kinh tế địa phương. Các hoạt động hành hương không chỉ tạo ra nhu cầu về dịch vụ lưu trú, ăn uống mà còn thúc đẩy các hoạt động kinh doanh khác. Người hành hương thường chi tiêu cho các sản phẩm tâm linh, quà lưu niệm và dịch vụ du lịch, từ đó góp phần vào sự phát triển kinh tế của khu vực. Hơn nữa, hành hương còn tạo ra cơ hội cho người dân địa phương tham gia vào các hoạt động kinh tế, từ việc cung cấp dịch vụ đến việc tổ chức các hoạt động văn hóa, giải trí. Điều này cho thấy rằng hành hương Phật giáo không chỉ mang lại lợi ích tâm linh mà còn có giá trị kinh tế rõ rệt.

3.1. Tác động kinh tế của hành hương đến cộng đồng

Hành hương Phật giáo tại chùa Hương đã tạo ra nhiều cơ hội kinh tế cho cộng đồng địa phương. Các dịch vụ như nhà nghỉ, quán ăn, và các cửa hàng bán đồ lưu niệm đều hưởng lợi từ lượng khách hành hương đông đảo. Nhiều người dân đã tận dụng cơ hội này để phát triển kinh doanh, từ đó cải thiện đời sống kinh tế của gia đình. Hơn nữa, các hoạt động từ thiện và hỗ trợ cộng đồng cũng được thực hiện thông qua các đoàn hành hương, góp phần tạo ra một môi trường sống tốt đẹp hơn cho người dân địa phương. Điều này cho thấy rằng hành hương Phật giáo không chỉ là một hoạt động tôn giáo mà còn là một động lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế và xã hội.

IV. Những vấn đề đặt ra trong hành hương Phật giáo hiện nay

Mặc dù hành hương Phật giáo tại chùa Hương mang lại nhiều lợi ích, nhưng cũng đặt ra một số vấn đề cần được quan tâm. Sự gia tăng số lượng người hành hương có thể dẫn đến tình trạng quá tải, ảnh hưởng đến môi trường và trải nghiệm của người tham gia. Bên cạnh đó, việc thương mại hóa các hoạt động hành hương cũng có thể làm giảm giá trị tâm linh của chúng. Cần có những biện pháp quản lý hợp lý để đảm bảo rằng hành hương Phật giáo vẫn giữ được bản chất tôn nghiêm và ý nghĩa của nó trong bối cảnh hiện đại.

4.1. Quản lý và bảo tồn giá trị văn hóa trong hành hương

Để bảo tồn giá trị văn hóa và tâm linh của hành hương Phật giáo, cần có sự quản lý chặt chẽ từ các cơ quan chức năng. Việc tổ chức các hoạt động hành hương cần phải được quy hoạch hợp lý, đảm bảo không gian hành lễ được tôn nghiêm và không bị ảnh hưởng bởi các yếu tố thương mại. Đồng thời, cần nâng cao nhận thức của người dân và du khách về ý nghĩa của hành hương, từ đó tạo ra một môi trường hành hương an toàn và ý nghĩa. Điều này không chỉ giúp bảo tồn giá trị văn hóa mà còn góp phần nâng cao chất lượng trải nghiệm của người hành hương.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Hiện tượng hành hương Phật giáo tại Việt Nam sau thời kỳ Đổi mới đã có những bước chuyển biến rõ rệt về quy mô, hình thức và ý nghĩa xã hội. Nếu như trước đây, hành hương về các không gian thiêng như chùa Hương thường diễn ra theo quy mô cá nhân, gia đình nhỏ lẻ hoặc đi trẩy hội một cách kín đáo, thì trong đời sống đương đại, hoạt động này đã phát triển thành các đoàn thể có tổ chức chặt chẽ, quy tụ từ hàng trăm đến hàng nghìn người với tần suất định kỳ hàng năm. Tác giả Nguyễn Thị Thanh Loan chỉ ra rằng, phần lớn các công trình nghiên cứu trước đây chỉ tiếp cận chùa Hương dưới góc độ khảo cứu lịch sử, miêu tả cảnh quan danh thắng, phân tích giá trị lễ hội truyền thống hoặc xem hành hương thuần túy là một nghĩa vụ tôn giáo. Luận án xác định khoảng trống nghiên cứu then chốt: thiếu vắng những công trình đi sâu phân tích hành hương Phật giáo như một thực hành văn hóa - xã hội sống động, nơi chủ thể người hành hương kiến tạo, duy trì mạng lưới xã hội (MLXH) và vận dụng mạng lưới đó vào các hoạt động trao đổi kinh tế, sinh kế và thiện nguyện trong bối cảnh chuyển đổi xã hội.

Mục đích nghiên cứu của luận án là thông qua trường hợp đoàn hành hương Phật giáo An Lạc (Hà Nội) để tìm hiểu sự thay đổi trong thực hành tôn giáo hiện nay; đóng góp vào cuộc thảo luận học thuật về hành hương tôn giáo thông qua các phương thức tạo dựng, duy trì và sử dụng mạng lưới xã hội trong hoạt động kinh tế của các nhóm/đoàn hành hương; qua đó cung cấp góc nhìn đa chiều về bức tranh văn hóa - xã hội đương đại.

Để hiện thực hóa mục đích trên, luận án xác định ba câu hỏi nghiên cứu cụ thể:

1. Đoàn hành hương Phật giáo chùa Hương được hình thành và kết nối như thế nào?
2. Hành hương Phật giáo chùa Hương giúp người hành hương kết nối mạng xã hội ra sao và họ vận dụng mạng lưới ấy vào làm ăn kinh tế thế nào?
3. Qua hành hương Phật giáo chùa Hương, chúng ta hiểu gì về đời sống văn hóa, xã hội đương đại?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của luận án được giới hạn như sau:

• Đối tượng nghiên cứu: Hiện tượng hành hương Phật giáo chùa Hương (xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội) thông qua trường hợp khảo sát trọng tâm là đoàn hành hương Phật giáo An Lạc ở Hà Nội.
• Phạm vi nội dung: Nhận diện sự hình thành, cơ cấu tổ chức, hoạt động sinh hoạt, thực hành nghi lễ của đoàn hành hương; phương thức thiết lập, duy trì mạng lưới xã hội và việc vận dụng mạng lưới này vào trao đổi kinh tế, việc làm, thiện nguyện giữa các thành viên; phân tích các thông điệp văn hóa xã hội nảy sinh từ thực hành hành hương.
• Phạm vi không gian: Không gian cư trú, sinh hoạt của đoàn hành hương An Lạc tại Hà Nội và không gian điểm đến là quần thể danh thắng chùa Hương (Mỹ Đức, Hà Nội).
• Phạm vi thời gian: Tập trung phân tích thực hành hành hương tại chùa Hương trong khung thời gian 5 năm (giai đoạn 2014 - 2019), thời điểm ghi nhận sự hình thành và phát triển nhanh chóng của các đoàn hành hương quy mô lớn.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tiến hành điểm luận hệ thống tài liệu nghiên cứu trong và ngoài nước theo các nhóm chủ đề chuyên biệt:

Nhóm nghiên cứu quốc tế về hành hương và du lịch tôn giáo:

• Jill Dubisch (1995) trong công trình Pilgrimage, gender, and politics at a greek island shrine nghiên cứu mối quan hệ giữa hành hương, giới tính và bối cảnh chính trị tại đền thờ đảo Hy Lạp.
• Nigel D. Morpeth (2008) với Religious Tourism and pilgrimage festivals management: An International Perspective bàn về quản lý lễ hội và du lịch tôn giáo.
• Ellen Badone và Sharon R. Roseman (2004) trong Intersecting Journeys: The Anthropology of Pilgrimage and Tourism, cùng Erik Cohen (1992) trong Sacred Journeys: The Anthropology of Pilgrimage (do Alan Morinis biên tập) phân tích sự giao thoa và phân kỳ giữa hành hương và du lịch.
• Philip Taylor (2004) trong tác phẩm Goddess on the rise: Pilgrimage and popular religion in Vietnam đã kết nối hiện tượng hành hương miếu Bà Chúa Xứ với sự biến đổi kinh tế - xã hội sau Đổi mới năm 1986, coi việc thực hành tín ngưỡng là phương thức con người ứng phó với các khủng hoảng từ nền kinh tế thị trường.
• Ian Reader (1993) trong Pilgrimage in Popular Culture khảo sát hành hương trong Hồi giáo (Mecca, Karbala) và Kitô giáo (Glastonbury), xem hành hương là hành vi tìm kiếm trải nghiệm mới vượt ra ngoài thế giới thường nhật.
• John Eade và Michael Sallnow (1991) trong Contesting the Sacred: The Anthropology of Christian Pilgrimage định vị hành hương là "đấu trường cho các cuộc đàm đạo về tôn giáo và thế tục", nhấn mạnh tính cộng cảm nảy sinh giữa những người hành hương.
• Victor Turner và Edith Turner (1978) trong Image and Pilgrimage in Christian Culture tiếp cận hành hương dưới góc độ phản cấu trúc, nghi thức chuyển tiếp (rite de passage) và trạng thái cộng cảm (communitas).
• Các nghiên cứu nhân học khu vực Nam Á và Sri Lanka của Obeyesekere (1966, 1978, 1981), Seneviratne (1978), Stirrat (1982, 1991, 1992), Pfaffenberger (1979), Nissan (1985, 1988), Whitaker (1999), Bastin (2002), Appadurai (1981), Eck (1982), Fuller (1984, 1992, 2003), Van der Veer (1988, 1994) và Sax (1995) làm rõ sự tương tác giữa các trung tâm tôn giáo và thực hành bản địa.

Nhóm nghiên cứu trong nước về niềm tin, Phật giáo và chùa Hương:

• Các công trình bàn về giáo lý và niềm tin Phật giáo đương đại của Thích Thanh Từ (2006), Đại Sư Tinh Vân (2014), Nguyễn Tấn Tô (2007), Đức Pháp Vương Gyalwang Drukpa (2011, 2016) và Nguyễn Lang (1994) trong Việt Nam Phật giáo sử luận.
• Nghiên cứu về hành trình hành hương của John Chapman (2007) ghi lại chuyến trở về Việt Nam năm 2005 của Thiền sư Thích Nhất Hạnh; Chan Khoan San (2011) với Buddhism Pilgrimage; Phạm Kim Khánh (1997) với Hành hương xứ Phật; Trần Mạnh Đức (1996) với Tìm hiểu Phật giáo Việt.
• Đào Thế Đức (2008) trong Buddhist Pilgrimage and Religious Resurgence in Contemporary Viet Nam nghiên cứu về sự hồi sinh hành hương tại Yên Tử gắn với bối cảnh kinh tế Đổi mới, phân tích mối quan hệ giữa cộng đồng hành hương, ban quản lý di tích và các mâu thuẫn kiểm soát quyền lực.
• Các khảo cứu về cảnh quan, lịch sử và lễ hội chùa Hương của Nguyễn Đắc Duy (2008), Phạm Đức Hiếu (2013), Sơn Nam (2012), Thích Viên Thành (1996, 2000), Thích Thanh Hiền (2013), Thích Quảng Hiếu (2017) và Thích Đức Trường (2017).

Khoảng trống học thuật: Luận án nhận định các nghiên cứu đi trước phần lớn mô tả tĩnh tại về không gian thiêng, các tu sĩ hoặc lễ hội truyền thống, xem hành hương là nghĩa vụ tôn giáo đơn thuần mà chưa đặt người hành hương vào vị trí trung tâm. Luận án chọn giải quyết khoảng trống này bằng cách phân tích cơ chế hình thành tổ chức đoàn, tính cộng cảm trong thực hành nghi lễ, và đặc biệt là sự chuyển hóa của vốn xã hội thành nguồn lực kinh tế giữa các thành viên đoàn hành hương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết và khái niệm công cụ

Luận án sử dụng cách tiếp cận Nhân học văn hóa nhằm nắm bắt "quan điểm của người trong cuộc" (emic perspective) từ phía các Sư Tăng Ni tổ chức lẫn các thành viên tham gia hành hương. Khung phân tích vận dụng các khái niệm lý thuyết nền tảng:

• Niềm tin tâm linh và Tôn giáo: Dựa trên quan điểm của Émile Durkheim (1994) về sự phân định nhị nguyên giữa "cái thiêng" (sacré) và "cái tục" (profane) cùng ý thức tập thể; kết hợp kiến giải của Lê Thanh Hà và Nguyễn Đăng Duy về niềm tin siêu lý, biểu tượng thiêng liêng.
• Không gian thiêng: Tiếp thu quan điểm của Phạm Quỳnh Phương (1998, 2004) rằng không gian thiêng không tồn tại trừu tượng mà được kiến tạo thông qua ý nghĩa con người gán cho nó và tính hợp pháp về văn hóa - lịch sử.
• Hành hương và Hành hương Phật giáo: Tiếp cận định nghĩa của Ian Reader (1993), Victor Turner (1978) và Thích Đức Trường (2017), xác định hành hương Phật giáo là hành trình đến vùng đất thiêng để chiêm bái, tự học giáo lý, thực hành nghi lễ, đồng thời là không gian giao lưu, tái tạo quan hệ xã hội.
• Cộng cảm (Communitas) và Mạng lưới xã hội (MLXH): Kết hợp lý thuyết phản cấu trúc của Victor Turner với khái niệm cộng cảm, cộng mệnh của Ngô Đức Thịnh, phân tích sự hòa đồng tâm thức, xóa nhòa ranh giới vị thế xã hội trong hành trình tâm linh, tạo tiền đề xây dựng vốn xã hội và quan hệ kinh tế.

Phương pháp nghiên cứu

Luận án kết hợp các phương pháp nghiên cứu định tính dân tộc học với thống kê mô tả:

1. Thu thập và phân tích tư liệu thứ cấp: Khảo cứu văn bản Hán Nôm, văn bia, địa chí địa phương (Lịch sử Đảng bộ và nhân dân xã Hương Sơn, Hương Sơn Thiên trù thiền phả, Lịch sử chùa Hương Tích), các báo cáo quản lý của Ban Quản lý Khu di tích Chùa Hương và các công trình nghiên cứu đã xuất bản.
2. Khảo sát thực địa và Quan sát tham dự: Tác giả trực tiếp tham gia với tư cách thành viên đoàn hành hương An Lạc trong suốt 5 năm, cùng ăn, ở, di chuyển và thực hành các nghi lễ (cầu an đầu năm, lễ tạ cuối năm, phóng sinh, thả hoa đăng trên suối Yến); đồng thời tham gia quan sát đối chứng tại các đoàn khác như Hoa Từ Bi, Hạnh Phúc, Hành hương Đất Phật, Phật tử Hà Đông.
3. Phỏng vấn sâu:
   • 01 cuộc phỏng vấn sâu với Đại Đức Thích Minh Hà (Trưởng đoàn hành hương An Lạc, trụ trì chùa Hải Tân - tên nhân vật và cơ sở đã được ẩn danh).
   • 100 thành viên người hành hương đại diện cho 5 tổ (Tổ 1, 3, 5, 7, 8) chiếm 60% quy mô đoàn An Lạc.
   • 05 đệ tử phụ tá độ tuổi từ 15 đến 30 tham gia công tác tổ chức.
   • 05 Sư Tăng Ni gồm Thượng tọa Thích Minh Hiền (trụ trì chùa Hương) và các Sư Tăng Ni dẫn đoàn từ Thái Bình, Hà Nội.
   • 10 cán bộ Ban Quản lý di tích và cư dân địa phương làm dịch vụ (lái đò, an ninh, ăn uống, lưu trú).
4. Phương pháp thống kê mô tả: Phân tích cơ cấu nhân khẩu học của 100 người hành hương được phỏng vấn sâu trong đoàn An Lạc:

Tiêu chí phân loại	Nhóm đối tượng cụ thể	Tỷ lệ (%)
Giới tính	Nam	31%
	Nữ	69%
Độ tuổi	Dưới 30 tuổi	21%
	Từ 31 đến 45 tuổi (trên 35 tuổi)	39%
	Trên 45 tuổi	40%
Nghề nghiệp	Nông dân	15%
	Công chức, viên chức	24%
	Kinh doanh, lao động tự do	22%
	Người nghỉ hưu	28%
	Người làm dịch vụ tâm linh	11%
Địa bàn cư trú	Hà Nội	71%
	Thái Bình, Ninh Bình	9%
	Thanh Hóa, Nghệ An	8%
	Hòa Bình	6%
	Các tỉnh thành khác	6%

Dữ liệu thống kê thứ cấp từ Ban Quản lý Khu di tích Chùa Hương về lượng khách hành hương: năm 2014 đạt 1.287.401 lượt; năm 2015 đạt 1.469.000 lượt; năm 2016 đạt 1.725.000 lượt; năm 2017 đạt 1.140.000 lượt; riêng quý I năm 2019 (từ mùng 3 tháng Giêng đến mùng 3 tháng 3 Âm lịch) đạt trên 30 vạn lượt khách.

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu, xác lập khung khái niệm và phân tích đặc trưng địa bàn khảo sát. Quần thể danh thắng chùa Hương (huyện Mỹ Đức, Hà Nội) gồm 20 đền, đình, chùa, động phân bố trên vùng địa hình karst núi đá vôi ngập nước thuộc hệ thống sơn khối Lan Nhi Thăng. Khảo cổ học tại hang Sũng Sàm (năm 1974) và các di chỉ hang Luộm, hang Thanh Sơn, bến Hương Đài (1975 - 1993) chứng minh nơi đây là địa bàn cư trú của người tiền sử thuộc nền văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn tiến đến văn hóa Đông Sơn cách đây trên 2 vạn năm.

Về mặt lịch sử văn hóa, chùa Hương được khởi dựng quy mô từ thế kỷ XV - XVII, gắn liền với văn bản Hương Sơn Thiên trù thiền phả ghi chép việc chúa Trịnh lệnh dựng chùa Thiên Trù làm nơi thờ vọng Hương Tích Hoan Châu cho cung tần mỹ nữ. Năm 1770, Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm đề khắc dòng chữ "Nam thiên đệ nhất động" tại động Hương Tích. Không gian thiêng nơi đây được định hình thông qua Phật thoại dân gian về Bồ Tát Quán Thế Âm hóa thân thành Công chúa Diệu Thiện tu hành đắc đạo (được khắc họa qua bản diễn Nôm của Kiều Oánh Mậu và ấn bản của Thượng tọa Thích Viên Thành), cùng sự kế đăng tôn tạo của các Chư Tổ qua các thời kỳ như Hòa thượng Trần Đạo Viên Quang (1686), Đại sư Thích Thanh Tích (1932).

Chương 2: Nhận diện hành hương Phật giáo chùa Hương hiện nay

Chương này tập trung phác thảo bức tranh tổ chức của các đoàn hành hương hiện đại, đi sâu vào cấu trúc của đoàn hành hương An Lạc (Hà Nội). Được sáng lập và dẫn dắt bởi Đại Đức Thích Minh Hà (trụ trì chùa Hải Tân), đoàn An Lạc phát triển quy mô lên tới gần 3.000 thành viên, tổ chức thành 10 tổ chuyên biệt theo nguyên tắc "từ xé nhỏ đến cộng lớn":

• Tổ 1: Phần lớn là các hộ kinh doanh, tiểu thương, doanh nhân.
• Tổ 3: Thành phần nòng cốt là cán bộ công chức, viên chức nhà nước.
• Tổ 5: Tập hợp thanh niên, sinh viên mới tốt nghiệp và tình nguyện viên.
• Tổ 7: Đa số là cán bộ hưu trí cao tuổi.
• Tổ 8: Các Phật tử sinh hoạt thuần túy trong đạo tràng chùa Hải Tân.

Mục đích của người hành hương được xác định qua ba nhóm động cơ chính: (1) Thỏa mãn niềm tin tâm linh, cầu bình an, giải tỏa áp lực đời sống; (2) Chiêm bái thưởng ngoạn cảnh quan sơn thủy hữu tình; (3) Học tập triết lý từ bi, nhân quả và đạo đức Phật giáo ứng dụng vào đời thường.

Chương 3: Hành hương Phật giáo chùa Hương: Khía cạnh kết nối mạng lưới xã hội

Chương 3 phân tích cơ chế tạo lập và duy trì mạng lưới xã hội của người hành hương. Thông qua các chuyến đi định kỳ kéo dài từ 1 đến 3 ngày, việc cùng sinh hoạt, ăn ở tập thể đã củng cố mối liên kết giữa các thế hệ trong gia đình và dòng họ. Đồng thời, không gian hành hương tạo điều kiện mở rộng quan hệ xã hội liên tầng lớp giữa công chức, doanh nhân, trí thức và người lao động tự do.

Luận án chỉ ra trạng thái "cộng cảm" (communitas) đóng vai trò then chốt: trong quá trình trải nghiệm hành trình gian nan leo núi, đi thuyền trên suối Yến và cùng thực hành các nghi lễ tập thể (tụng kinh, dâng ngũ bách danh, cầu an, thả đèn hoa đăng), mọi khoảng cách về địa vị xã hội, giới tính, lứa tuổi bị xóa bỏ. Sự đồng cảm tôn giáo này tạo ra niềm tin tưởng lẫn nhau, biến đoàn hành hương thành môi trường tương trợ xã hội bền vững ngoài đời sống thế tục.

Chương 4: Hành hương Phật giáo chùa Hương: Khía cạnh kinh tế

Chương 4 làm rõ các chức năng kinh tế đan xen trong thực hành hành hương tôn giáo:

• Môi trường dịch vụ tâm linh và trao đổi hàng hóa: Chuyến đi tạo không gian cho các thành viên trong đoàn trao đổi thông tin thị trường, giới thiệu cơ hội việc làm, ký kết hợp đồng kinh doanh và bao tiêu sản phẩm của nhau dựa trên sự bảo đảm bằng niềm tin đồng đạo.
• Tiết kiệm chi phí và quỹ thiện nguyện: Việc tổ chức đi theo đoàn thể quy mô lớn giúp tối ưu hóa chi phí vận chuyển, ăn nghỉ, dịch vụ cho người tham gia. Nguồn đóng góp tự nguyện từ các thành viên hình thành các quỹ công đức, phục vụ công tác từ thiện, hỗ trợ người nghèo và đóng góp tu bổ di tích.
• Tạo sinh kế cho cộng đồng sở tại: Hoạt động hành hương tạo nguồn thu nhập trực tiếp cho hàng nghìn hộ dân địa phương tại xã Hương Sơn qua các dịch vụ chèo đò, nhà nghỉ, ăn uống, bảo đảm an ninh và tiêu thụ nông đặc sản địa phương (rau sắng, mơ Hương Sơn).

Chương 5: Hành hương Phật giáo trong đời sống xã hội đương đại và những vấn đề đặt ra

Chương 5 thảo luận vị trí của hành hương trong tiến trình chuyển đổi văn hóa - xã hội. Hành hương Phật giáo nổi lên như một thực hành giúp con người đương đại giải tỏa căng thẳng tâm lý, tái cân bằng tinh thần, gắn kết đạo đức tôn giáo với trách nhiệm công dân. Tuy nhiên, luận án cũng chỉ ra ba vấn đề bất cập đang nảy sinh:

1. Hiện tượng lợi dụng tâm linh: Sự biến tướng của các hành vi mê tín dị đoan, buôn thần bán thánh, trục lợi từ niềm tin tôn giáo của người dân.
2. Mâu thuẫn kiểm soát và cạnh tranh: Xung đột ngầm giữa các tổ chức tôn giáo, các Sư Tăng Ni trụ trì và ban quản lý di tích trong việc kiểm soát quyền lực, nguồn thu công đức và thu hút tín đồ Phật tử.
3. Thương mại hóa dịch vụ: Tình trạng quá tải hạ tầng, sự cạnh tranh chèo kéo khách, biến tướng thị trường hóa các dịch vụ tâm linh quanh không gian di tích.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận

• Luận án cung cấp một nghiên cứu trường hợp chuyên sâu về hành hương Phật giáo từ lăng kính Nhân học văn hóa, tiếp cận hiện tượng như một thực hành xã hội đang biến đổi mạnh mẽ trong xã hội Việt Nam đương đại thay vì chỉ nhìn nhận dưới góc độ lịch sử hay tôn giáo thuần túy.
• Bổ sung hướng tiếp cận lý thuyết về mối quan hệ giữa thực hành tôn giáo, sự kiến tạo mạng lưới xã hội và sự chuyển hóa của mạng lưới này vào đời sống kinh tế - sinh kế, làm sáng rõ cơ chế vận hành của vốn xã hội trong các tổ chức đoàn thể tôn giáo tự nguyện.
• Đóng góp luận cứ khoa học khẳng định vai trò của Phật giáo trong việc gắn kết cộng đồng, duy trì trật tự đạo đức và thúc đẩy an sinh xã hội.

Đóng góp về mặt thực tiễn và kiến nghị

• Cung cấp nguồn tư liệu điền dã thực chứng về cơ cấu tổ chức, tâm lý, động cơ và hành vi của các đoàn hành hương quy mô lớn, làm tài liệu tham khảo cho công tác nghiên cứu, giảng dạy chuyên ngành Văn hóa học, Nhân học, Tôn giáo học và Xã hội học.
• Đề xuất các căn cứ thực tiễn giúp các cơ quan quản lý nhà nước về văn hóa, Ban Quản lý Khu di tích Chùa Hương và chính quyền địa phương hoàn thiện chính sách quản lý lễ hội, kiểm soát thương mại hóa không gian di tích, nâng cao chất lượng dịch vụ phục vụ du khách.
• Gợi mở giải pháp cho Giáo hội Phật giáo và các vị Sư Tăng Ni trụ trì trong việc định hướng Phật tử thực hành nghi lễ đúng chính pháp, kết hợp hoạt động tâm linh với các chương trình thiện nguyện xã hội lành mạnh.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án tập trung khảo sát sâu vào một trường hợp điển hình là đoàn hành hương An Lạc xuất phát từ Hà Nội trong khung thời gian 5 năm (2014 - 2019). Do đó, các đặc điểm kinh tế - xã hội của đoàn khảo sát có thể mang tính đặc thù của cư dân đô thị thủ đô, chưa phản ánh hết tính đa dạng của các đoàn hành hương đến từ các vùng nông thôn xa hoặc các tỉnh miền Trung, miền Nam.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng phạm vi nghiên cứu so sánh đối chiếu giữa các đoàn hành hương Phật giáo tại chùa Hương với các trung tâm hành hương khác như Yên Tử, Tây Thiên, Bái Đính hoặc các trung tâm hành hương Phật giáo Nam Bộ; nghiên cứu sâu hơn về sự thay đổi của mạng lưới xã hội hành hương dưới tác động của công nghệ thông tin và mạng xã hội trực tuyến.

Giá trị tham khảo

Luận án mang lại giá trị tham khảo thiết thực cho nhiều nhóm đối tượng:

• Giảng viên, nghiên cứu sinh, học viên cao học: Thuộc các ngành Văn hóa học, Nhân học văn hóa, Xã hội học tôn giáo, Tôn giáo học và Du lịch văn hóa; cung cấp phương pháp tiếp cận điền dã dân tộc học kết hợp quan sát tham dự dài hạn và khung lý thuyết về vốn xã hội trong tôn giáo.
• Nhà quản lý văn hóa và cơ quan hoạch định chính sách: Cung cấp cơ sở dữ liệu thực địa để xây dựng quy chế quản lý lễ hội, tổ chức không gian dịch vụ du lịch tâm linh, ngăn chặn các biến tướng mê tín dị đoan và thương mại hóa di tích.
• Tổ chức tôn giáo, Ban trị sự Phật giáo và Sư Tăng Ni trụ trì: Tham khảo mô hình tổ chức đoàn hành hương quy củ, gắn kết đạo tràng, ứng dụng giáo lý Phật giáo vào công tác từ thiện và đời sống thế tục.

Câu hỏi thường gặp

1. Đoàn hành hương An Lạc có cơ cấu tổ chức và quy mô hoạt động như thế nào?
Đoàn hành hương An Lạc do Đại Đức Thích Minh Hà (trụ trì chùa Hải Tân) thành lập và tổ chức, quy tụ gần 3.000 thành viên. Đoàn được chia thành 10 tổ theo cơ cấu nghề nghiệp và xã hội (như Tổ 1 gồm người kinh doanh, Tổ 3 gồm công chức viên chức, Tổ 5 gồm thanh niên sinh viên, Tổ 7 gồm người hưu trí, Tổ 8 gồm Phật tử đạo tràng). Hàng năm, đoàn tổ chức hành hương định kỳ 2 lần về Chùa Hương (cùng một số điểm như Yên Tử, Chùa Dâu) để thực hành nghi lễ cầu an đầu năm và lễ tạ cuối năm.

2. Cơ cấu nhân khẩu học của 100 người hành hương được khảo sát sâu trong luận án có đặc điểm gì?
Kết quả thống kê từ 100 người hành hương thuộc 5 tổ đại diện (Tổ 1, 3, 5, 7, 8) cho thấy: Về giới tính, nữ giới chiếm ưu thế với 69%, nam giới chiếm 31%. Về độ tuổi, nhóm trên 45 tuổi chiếm tỷ lệ cao nhất (40%), từ 31 đến 45 tuổi chiếm 39%, dưới 30 tuổi chiếm 21%. Về nghề nghiệp, người nghỉ hưu chiếm 28%, công chức viên chức chiếm 24%, kinh doanh và lao động tự do chiếm 22%, nông dân chiếm 15%, người làm dịch vụ tâm linh chiếm 11%. Về địa bàn, 71% đến từ Hà Nội, còn lại từ Thái Bình, Ninh Bình, Thanh Hóa, Nghệ An và Hòa Bình.

3. Mạng lưới xã hội trong đoàn hành hương được vận dụng vào hoạt động kinh tế ra sao?
Mạng lưới xã hội hình thành từ sự cộng cảm tâm linh được các thành viên chuyển hóa thành nguồn lực kinh tế thực tế: các thành viên chia sẻ thông tin việc làm, ưu tiên hợp tác kinh doanh, bao tiêu sản phẩm và dịch vụ của nhau dựa trên sự tin tưởng đồng đạo; việc đi theo đoàn giúp tiết kiệm chi phí dịch vụ; đồng thời đoàn huy động các quỹ công đức tự nguyện phục vụ hoạt động từ thiện và góp phần tạo sinh kế (chèo đò, lưu trú, ăn uống) cho cư dân sở tại.

4. Không gian thiêng chùa Hương được định hình dựa trên những yếu tố lịch sử và tôn giáo nào?
Không gian thiêng chùa Hương được kiến tạo qua: địa tầng khảo cổ học văn hóa Hòa Bình - Bắc Sơn tại hang Sũng Sàm (cách đây 2 vạn năm); lịch sử tạo dựng từ thời vua Lê - chúa Trịnh thế kỷ XV - XVII ghi trong Hương Sơn Thiên trù thiền phả; dấu tích vua chúa ngự phong (Tĩnh Đô vương Trịnh Sâm phong tặng danh hiệu "Nam thiên đệ nhất động" năm 1770); và Phật thoại dân gian về Bồ Tát Quán Thế Âm hóa thân thành Công chúa Diệu Thiện đắc đạo tại động Hương Tích.

5. Luận án nêu ra những vấn đề bất cập nào đối với hành hương Phật giáo đương đại?
Luận án chỉ ra ba vấn đề nổi cộm: (1) Sự xuất hiện của các hành vi lợi dụng đời sống tâm linh, mê tín dị đoan để trục lợi; (2) Mâu thuẫn ngầm giữa các tổ chức tôn giáo, Sư Tăng Ni và ban quản lý trong việc kiểm soát quyền lực, nguồn thu và thu hút tín đồ; (3) Nguy cơ thương mại hóa thị trường dịch vụ tâm linh dẫn đến chèo kéo, quá tải hạ tầng và làm suy giảm tính tôn nghiêm của di tích.

Kết luận

Luận án của tác giả Nguyễn Thị Thanh Loan là công trình khảo cứu hệ thống về hiện tượng hành hương Phật giáo chùa Hương dưới góc nhìn Nhân học văn hóa. Thông qua việc phân tích chuyên sâu trường hợp đoàn hành hương An Lạc, công trình đã làm sáng tỏ cơ chế hình thành tổ chức đoàn thể, sự vận hành của trạng thái cộng cảm trong việc thiết lập mạng lưới xã hội và sự chuyển hóa của mạng lưới này vào các hoạt động kinh tế, an sinh xã hội. Công trình cung cấp hệ thống tư liệu thực địa phong phú, đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng cho việc nghiên cứu tôn giáo đương đại cũng như công tác quản lý văn hóa di tích tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu, cơ sở lý luận và địa bàn nghiên cứu Chương 2: Nhận diện hành hương Phật giáo chùa Hương hiện nay Chương 3: Hành hương Phật giáo chùa Hương: Khía cạnh kết nối mạng lưới xã hội Chương 4: Hành Hương Phật giáo chùa Hương: Khía cạnh kinh tế Chương 5: Hành hương Phật giáo trong đời sống xã hội đương đại và những vấn đề đặt ra 9 luan an Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những nghiên cứu về hành hương và hành hương tôn giáo Hành hương là một đề tài thu hút nhiều sự quan tâm của các học giả trong nước và nước ngoài, trong đó có các nhà nhân học. Nhiều nhà nhân học nước ngoài đã nghiên cứu về các trung tâm hành hương - điểm đến của các đoàn hành hương, hành hương được nhìn nhận như những chuyến du hành nhiều cảm xúc gắn với địa điểm hành hương, cộng đồng hành hương, mục đích hành hương.

Bên cạnh đó, những nghiên cứu này cũng quan tâm đến thái độ của người dân, giới tính người hành hương, bối cảnh chính trị, việc quản lý hoạt động hành hương, sự kết nối giữa du lịch với hành hương… Đó là những nghiên cứu đáng chú ý sau: Jill Dubisch, Pilgrimage, gender, and politics at a greek island shrine [hành hương, giới tính, và chính trị tại một ngôi đền hòn đảo Hy Lạp] (1995) [117], Nigel D. Morpeth, Religious Tourism and pilgrimage festivals management An International Perspective [Du lịch tôn giáo và quản lý lễ hội hành hương – Một viễn cảnh quốc tế] (2008) [118]; Badone, Ellen and Sharon R. Roseman, “Approaches to the Anthropology of Pilgrimage and Tourism” in: Intersecting Journeys: The Anthropology of Pilgrimage and Tourism [Tiếp cận nhân học về hành hương và du lịch, trong Hành trình kết nối: Hành hương và du lịch] (2004) [112], Cohen, Erik “Pilgrimage and Tourism: Convergence and Divergence” in: Sacred Journeys: The Anthropology of Pilgrimage. Alan Morinis, ed.

Philip Taylor, Goddess on the rise- Pilgrimage and popular religion in Việt Nam [Sự phát triển tục thờ nữ thần và hành hương tôn giáo phổ biến ở Việt Nam] (2004) [122]… Trong đó, tác giả Philip Taylor5 (2004) trong công trình Goddess on the rise-Pilgrimage and popular religion in Việt Nam [Sự phát triển tục thờ nữ thần và hành hương tôn giáo phổ biến 5 Tác giả là tiến sĩ nhân học thuộc Viện Nghiên cứu Thái Bình Dương và châu Á, Đại học Quốc gia Australia (ANU), từng nghiên cứu điền dã nhiều năm tại đồng bằng sông Cửu Long. Bài viết Chính sách yếu kém, nông dân giàu có: hành trình cong của quá trình phát triển nông thôn ở Việt Nam đã được đăng trên Tạp chí Nghiên cứu Việt Nam (Journal of Vietnamese Studies). 10 luan an ở Việt Nam] (2004) [122] đã đề cập đến các mối quan hệ giữa tôn giáo/thực hành tôn giáo và điều kiện kinh tế qua việc hành hương về miếu Bà Chúa Xứ. Qua những trải nghiệm và phân tích, học giả này đã kết nối hành hương Bà Chúa Xứ với những tín ngưỡng như thờ các anh hùng dân tộc, thờ nữ thần, thờ mẫu ở Việt Nam.

Theo tác giả hiện tượng này phản ánh sự thay đổi kinh tế, chính trị xã hội ở Việt Nam từ sau đổi mới (1986). Hành hương về miếu Bà Chúa Xứ là một phần trong sự hồi sinh các hoạt động tôn giáo ở Việt Nam, một ví dụ cho việc thờ nữ thần ngày càng nhận được nhiều sự quan tâm hơn của xã hội. Bên cạnh đó tác giả nghiên cứu về địa điểm hành hương, nhóm, đoàn hành hương, mục đích hành hương gắn với bối cảnh tộc người, kinh tế và du lịch. Qua nghiên cứu này, tác giả cho thấy sự quan tâm của hành hương tới các tập tục tôn giáo sinh ra và như một phương thức để con người tìm cách đương đầu với những khủng hoảng phát sinh từ phương thức kinh tế mới.

Xét ở khía cạnh người hành hương, tác giả cũng đã chia sẻ tâm thức người hành hương và phân tích thái độ của người dân trong vùng Nam Bộ với việc phụng thờ Bà chúa Xứ để từ đó xác định sự biến đổi của tín ngưỡng trong đời sống xã hội hôm nay. Một số công trình nghiên cứu khẳng định các truyền thống tôn giáo, các giáo phái được nhận diện thông qua hành hương trong những cuộc tọa đàm lớn về tôn giáo. Một quan niệm phổ biến cho rằng hành hương đến những trung tâm tôn giáo, nơi tạo nên tính thiêng được hiểu như một công cụ hấp dẫn việc hành hương. Hành hương và hành hương tôn giáo như một hành trình có tính chất gắn kết cộng đồng với nhau và khẳng định bản sắc dân tộc, qua đó đề cao những địa điểm tôn giáo điển hình.

Ví như trong nghiên cứu của Reader, Ian. “Introduction” in: Pilgrimage in Popular Culture [“Giới thiệu” trong: Hành hương trong văn hóa đại chúng] cho rằng ở một số tôn giáo như Hồi giáo, hành hương là giáo lý cơ bản của đức tin và được coi là nghĩa vụ tôn giáo, điển hình như việc hành hương về thánh địa Mecca (vào tháng cuối cùng của năm), trong khuôn khổ của văn hóa địa phương người dân theo đạo Hồi đã phát triển hành hương tự nguyện và các trung tâm hành hương cho nhiều dân tộc, giáo phái và các vùng nội địa. Nhiều người tập trung ở những nơi có sự gắn kết tới các thánh chiến và nghĩa sĩ: địa danh tử đạo của Hussain ở Karbala, I-Rắc là một trung tâm hành hương chính của những người Hồi giáo Shiite trong khi mộ của các thánh đã có ở khắp các nơi trong thế giới Hồi giáo. 11 luan an Tác giả này đã ví Glastonbury như là một trung tâm, một vùng đất thiêng thu hút một số lượng khách hành hương của nhiều giáo phái và giáo hội.

Glastonbury trở nên có ý nghĩa vì sự kết nối tôn giáo, hay sự gắn liền với huyền thoại về vua Arthur, cuộc săn tìm Chén thánh Holy Granil, sự bình yên trong bí thuật để thiền định tốt… (1993) [121; tr. Nghiên cứu của Eade, John và Michael Sallnow, “Introduction” in: Contesting the Sacred: The Anthropology of Christian Pilgrimage [“Giới thiệu” trong: Tranh cãi về tính thiêng: Nhân học về hành hương Công giáo] (1991) [114] cũng cho rằng hành hương được xem như là “một đấu trường cho các cuộc đàm đạo về tôn giáo và thế tục” và đó cũng là mục đích của những cuộc hành hương. Tác giả cũng quan tâm phân tích một trong nhiều khía cạnh để đàm luận trong chủ đề hành hương đó là trải nghiệm về sự cộng cảm được sinh ra ở một số thời điểm giữa những người hành hương. Trong nghiên cứu của Victor và Edith Turner (1978), Image and Pilgrimage in Christian Culture: Anthropological Perspective [Hình ảnh và hành hương trong văn hóa Kitô giáo: Quan điểm nhân học] mang tính phản cấu trúc, thể hiện rõ quan điểm coi việc hành hương là tạo một trật tự xã hội, liên kết cấu trúc xã hội tạm thời dựa trên lý tưởng của cộng đồng người hành hương.

Cuốn sách không chứng minh cho một lý thuyết lịch sử mà đưa ra thông tin về sự vay mượn và biểu tượng văn hóa, ví như việc làm thế nào để một tôn giáo như Kitô giáo có thể tồn tại và phát triển được ở Mexico khi nó nhận được sự phản ứng đa chiều của người dân Ấn Độ về vấn đề này. Tác giả nghiên cứu về sự phát triển của hành hương từ sự tưởng tượng tới việc trở thành thói quen sinh hoạt thường ngày, từ sự phản cấu trúc tới cấu trúc và các chiều kích có thể nhận thức rõ được (so sánh của V. Turner 1974a:275-94) thể hiện sự liên kết xã hội, sự thay đổi khi hệ thống hành hương trở nên phức tạp hơn. Bên cạnh đó, tác giả cũng chỉ ra rằng “Đức tin” thường được sử dụng cho các mục đích chính trị và kinh tế, hành hương giống như viên đá nam châm của văn hóa, thu hút nhiều loại biểu tượng bằng lời và không bằng lời, đa nghĩa và đơn nghĩa.

Mục đích của tác giả là khám phá sự thay đổi của hệ thống biểu tượng trong mối quan hệ với hệ thống hành hương và làm rõ ảnh hưởng của chúng tới cá nhân hoặc tập thể những người hành hương. 12 luan an Nghiên cứu của Reader, Ian. “Introduction” in: Pilgrimage in Popular Culture [“Giới thiệu” trong: Hành hương trong văn hóa đại chúng] đã đưa ra các quan niệm khác nhau về hành hương của các nhà nghiên cứu, trong đó có quan niệm của Victor và Edith Turner‟s cho rằng “nếu người hành hương là một du khách, thì một khách du lịch cũng sẽ là một người hành hương”. Điều đó ám chỉ mối quan hệ mật thiết giữa khách du lịch và người hành hương, những người hành hương này đều cùng chung một mục đích là đều muốn bước ra khỏi thế giới riêng để cùng nhau tìm hiểu sự mới lạ, phong phú cho cuộc sống của họ (1993) [121; tr.

Bên cạnh đó, một số nhà nhân học khác tập trung chủ yếu vào việc mô tả các trung tâm hành hương hoặc các địa điểm thiêng. Nhìn chung, các nghiên cứu này tập trung chủ yếu vào các tu sĩ, sự tổ chức các trung tâm hành hương và những người tới trung tâm hành hương; nói cách khác, các nghiên cứu này hướng về các địa điểm thiêng hơn là tập trung vào người hành hương. Ví dụ như các tài liệu về hành hương ở Nam Á nhìn chung ủng hộ cho các quan điểm hành hương ý nghĩa như những cuộc đàm đạo về tôn giáo và thế tục hơn là cách tiếp cận của Turner về hành hương. Đa số các nghiên cứu học thuật về hành hương ở Nam Á đều tập trung vào lĩnh vực tôn giáo một cách rõ ràng, các truyền thống tôn giáo lớn và về các giáo phái hành hương địa phương.

Các nghiên cứu này ít chú trọng tới hành hương trong các bối cảnh thế tục hóa, phát triển quanh các trung tâm hành hương ví như tính chính trị, chủ nghĩa dân tộc, tính cách sắc tộc, giới tính, các điểm hành hương gắn với các anh hùng văn hóa, các khía cạnh về du lịch của hành hương, các chuyến đi mang tính giáo dục tới các di tích lịch sử và các vùng đất thiêng, hoặc đơn giản là các chuyến đi hành hương để tìm kiếm niềm vui cá nhân. Về mặt lý thuyết, có thể ví dụ một nghiên cứu nhân học về hành hương ở Sri Lanka từ cách tiếp cận theo chức năng luận (Obeyesekere, 1966, 1978, 1981; Evers, 1972; Seneviratne, 1978).