CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 1.1 Các công trình nghiên cứu về văn hóa Nam Bộ Trong thời gian qua, có rất nhiều công trình nghiên cứu về vùng đất Nam Bộ nói chung và Tiền Giang nói riêng đã được công chúng đón nhận. Một số công trình tiêu biểu viết về quá trình khai khẩn vùng đất Nam Bộ: Tác giả Phan Quang (1981), “Đồng bằng sông Cửu Long”; Tác giả Sơn Nam với 2 công trình (1985), “Đồng bằng sông Cửu Long nét sinh hoạt xưa” và (1994), “Lịch sử khẩn hoang miền Nam; Tác giả Huỳnh Lứa (2017), “Lịch sử khai phá vùng đất Nam Bộ”; Công trình với 3 tập của nhiều tác giả được xuất bản vào các năm (2002), (2004), (2005) “Nam Bộ đất và người”. Các công trình trên đã khái quát một cách chân thật và sống động về: cuộc sống và sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo của cư dân Nam Bộ từ buổi đầu khai hoang cho đến ngày nay. Ngoài việc phân tích về đời sống văn hóa của cư dân Nam Bộ, các công trình dưới đây đưa ra các tiêu chí phân vùng văn hóa, dựa vào các tiêu chí này các tác giả đã chứng minh các tiểu vùng văn hóa ở Nam Bộ có những khác biệt so với các khu vực khác trong nước.
Tác giả Lê Anh Trà (1984), “Mấy đặc điểm văn hóa đồng bằng sông Cửu Long”; Tác giả Nguyễn Công Bình, Lê Xuân Diệm, Mạc Đường (1990), “Văn hóa và cư dân đồng bằng sông Cửu Long”; Tác giả Nguyễn Phương Thảo (1997), “Văn hóa dân gian Nam Bộ”; Tác giả Ngô Đức Thịnh (2019), “Văn hóa vùng và phân vùng văn hoá ở Việt Nam”; Tác giả Trần Ngọc Thêm (2014), “Văn hóa người Việt vùng Tây Nam Bộ”,…. Các công trình trên đã cho thấy quá trình khai phá vùng đất Nam Bộ và sự giao lưu văn hóa của các tộc người. Bên cạnh đó, các tác giả đã khái quát một cách chân thật và sống động về: cuộc sống và sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng, tôn giáo của cư dân Nam Bộ từ buổi đầu khai hoang cho đến ngày nay. Ngoài ra, còn có một số công trình viết về quá trình hình thành, phát triển, đời sống văn hóa của người dân Tiền Giang như: Hội nghiên cứu Đông Dương (2017), “Chuyên khảo về tỉnh Mỹ Tho” (Monographie De La Province de My Tho) cung cấp cái nhìn vừa tổng quát về vùng đất Mỹ Tho – Tiền Giang ở các mặt tự nhiên, kinh tế, lịch sử, hành chính, thành phần dân 11 cư, di tích, tín ngưỡng, phong tục tập quán, tôn giáo.
Tác giả Trịnh Hoài Đức (1972), “Gia Định thành thông chí” đặc tả về vùng đất Gia Định thời Nhà Nguyễn. Công trình miêu tả chi tiết về điều kiện tự nhiên, địa lý, phong tục tập quán, cách sinh hoạt,.của người dân vùng Gia Định. Trong trang 4 tập Hạ của công trình này, tác giả Trịnh Hoài Đức cho rằng người dân tin vào Phật và các loại hình tín ngưỡng dân gian như đồng, bóng, các nữ thần (Bà) để giúp họ có chỗ dựa tinh thần trong quá trình khai hoang lập nghiệp. Quốc sử quán triều Nguyễn (in lại 2006), “Đại Nam nhất thống chí”, là công trình đồ sộ có tầm quan trọng rất lớn về địa chí nước ta thời phong kiến.
Trong đó, tác giả cho thấy Tam giáo trở thành nhu cầu tinh thần không thể thiếu của người dân Việt Nam. Tam giáo kết hợp với tín ngưỡng đa thần của người Việt dẫn đến đối tượng thờ cúng đa dạng. Tác giả Nguyễn Liên Phong (1909), “Nam kỳ phong tục nhơn vật diễn ca” viết bằng thơ lục bát về lịch sử, kinh tế, văn hóa, phong tục tập quán ở các tỉnh Nam Bộ. Trong đó, tác phẩm đặc tả về Gò Công và Mỹ Tho rất thú vị và có giá trị tham khảo rất cao.
Năm 2012 nhà xuất bản Văn học in lại. Tác phẩm này được nhà xuất bản Văn hóa – Văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh tái bản vào năm 2012 với tên “Nam kỳ phong tục nhơn vật diễn ca chú thích” của tác giả Nguyễn Liên Phong nhưng do tác giả Cao Thanh Tự - Trương Ngọc Tường chỉnh lý và chú thích. Tác giả Nguyễn Đình Đầu (1994), với “Nghiên cứu địa bạ triều Nguyễn: Định Tường” với 365 trang do nhà xuất bản thành phố Hồ Chí Minh phát hành. Tác phẩm trình bày một cách khoa học về địa lý, địa bạ, thống kê diện tích các huyện, lịch sử tỉnh Định Tường thời nhà Nguyễn (hiện nay là tỉnh Tiền Giang) Tác giả Nguyễn Phúc Nghiệp (1998), “Kinh tế nông nghiệp Tiền Giang thế kỷ XIX” phân tích một cách toàn diện về: quá trình khai hoang và hình thành thôn ấp ở tỉnh Tiền Giang; kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Tiền Giang dưới triều nhà Nguyễn; kinh tế nông nghiệp ở tỉnh Tiền Giang khi thực dân Pháp chiếm tỉnh Tiền Giang đến trước cuộc khai thác thuộc địa lần thứ nhất.
Tác giả Nguyễn Phúc Nghiệp (2002), với hai công trình “Những trang sử ghi chép về lịch sử - văn hóa Tiền Giang”, “Tiền Giang con người và sự kiện” (công trình thứ ba đồng tác giả với Phạm Văn Khanh). Hai công trình này đã khái quát về vùng đất Tiền Giang giàu truyền thống văn hóa, cách mạng. Tác giả phân tích về các nhân vật, các sự 12 kiện và các địa danh lịch sử. Đồng thời, tác giả đề cập đến quá trình phát triển về văn hóa, kinh tế, xã hội tỉnh Tiền Giang.
Tác giả Trần Hoàng Diệu - Nguyễn Quang Ân (chủ biên) năm (2005), (2007) với “Địa chí Tiền Giang”, cung cấp những thông tin cơ bản và thiết yếu về tỉnh Tiền Giang trên các mặt: hành chính, hệ thống chính trị, địa danh địa lý tự nhiên, lịch sử, kinh tế, văn hóa – xã hội. Đồng thời, công trình đã phân tích về quá trình hình thành và phát triển vùng đất và con người Tiền Giang. Trong công trình có một phần giải thích về phong tục, tín ngưỡng của người dân. Sở Văn hóa – Thông tin Tiền Giang (2001), “Tiền Giang bước vào thế kỷ 21”.
với sự tham gia của nhiều tác giả đã tập hợp các bài viết cung cấp những thông tin phong phú về nhiều phương diện lịch sử, kinh tế của vùng đất Tiền Giang giàu tiềm năng. Quyển sách đề cập đến những nội dung cụ thể như sau: Đất và người Tiền Giang, Tiền Giang trước thềm thế kỷ 21, sức vươn lên từ các địa phương Tiền Giang, những bài báo và bài viết về Tiền Giang. Huỳnh Mẫn Chi (2007), “Người và đất Tiền Giang” viết về tiểu sử cũng như những cống hiến to lớn của những người tài năng cho sự phát triển về văn hóa, văn nghệ của vùng đất Tiền Giang. Tác giả Lê Quý Đôn (2007), “Phủ biên tạp lục” ghi chép cách thức mà tác giả đã làm yên lòng dân trong thời kỳ làm quan ở Thuận Hóa – Quảng Nam.
Công trình ghi chép chi tiết về kinh tế, xã hội, chính trị, văn hóa, phong tục tập quán ở xứ Đàng Trong vào thế kỷ XVIII, trong đó có tỉnh Tiền Giang. Tác giả Mạc Nhân Tân Văn Công (2009), với “Mỹ Tho Xưa (1861- 1945) trong lục tỉnh Nam Kỳ” viết về những địa danh, những dấu chân lịch sử tại đây, các cộng đồng người ngoại kiều như Hoa, Pháp, Ấn và di sản văn hóa, sinh hoạt văn hóa của những cộng đồng người tại Mỹ Tho. Tác giả Trần Thanh Đức chủ biên (2012), “Lịch sử địa phương Tiền Giang” là tài liệu giảng dạy dành cho học sinh trung học cơ sở và trung học phổ thông tỉnh Tiền Giang. Tập sách giới thiệu về truyền thống yêu nước, đấu tranh cách mạng, lịch sử hình thành và phát triển, những đặc trưng văn hóa của tỉnh nhà.
Tác giả Nguyễn Phúc Nghiệp (2016), nghiên cứu “Văn hóa dân gian tỉnh Tiền Giang” cho thấy những loại hình tín ngưỡng dân gian tính chất nguyên thủy không thể hiện rõ nét. Đồng thời, tác giả đã giới thiệu 13 loại hình tín ngưỡng dân gian phổ biến 13 tại Tiền Giang như: tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, tín ngưỡng nghề nông, tín ngưỡng nghề cá, tín ngưỡng nghề thủ công, tín ngưỡng tài lộc (thần Tài, ông Địa), tín ngưỡng thờ cúng Mụ (mẹ Sanh), tín ngưỡng thờ thần độ mạng, tín ngưỡng thờ cúng Táo quân, tín ngưỡng thờ cúng Hành binh, Hành khiển, tín ngưỡng Ngũ hành, tín ngưỡng thổ thần, Bà Chúa Xứ, thủy thần, tín ngưỡng thờ cúng danh nhân và các anh hùng dân tộc, tín ngưỡng thờ cúng cô hồn. Tác giả Lê Thị Son (2016), với luận án “Tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Việt ở tỉnh Tiền Giang” trình bày và phân tích: đặc điểm, các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng dân gian; ảnh hưởng của tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Việt ở Tiền Giang. Luận án cũng đã nêu ra xu hướng vận động, đề xuất phương hướng và giải pháp nhằm phát huy giá trị và hạn chế tiêu cực của tín ngưỡng dân gian trong đời sống tinh thần của cộng đồng người Việt ở tỉnh Tiền Giang hiện nay.
Những công trình nghiên cứu về đời sống văn hóa, quá trình hình thành và phát triển tỉnh Tiền Giang đã miêu tả cơ bản về địa lý hành chính, điều kiện tự nhiên, lịch sử khẩn hoang, quá trình giao lưu văn hóa của các tộc người ở đây. Các công trình là những tài liệu bổ ích, có giá trị rất lớn đối với chúng tôi.2 Các công trình nghiên cứu về Phật giáo Nghiên cứu của nước ngoài về Phật giáo Nghiên cứu của nước ngoài về Phật giáo rất đa dạng và phong phú, sau đây là một số công trình giới thiệu về văn hóa Phật giáo, lịch sử hình thành, phát triển và giáo lý của Phật giáo. Đây là những nguồn tư liệu quan trọng, đáng tin cậy liên quan đến luận án. Dưới đây, chúng tôi xin đề cập chi tiết hơn tình hình nghiên cứu nói trên qua một số tác phẩm: Tác giả Kimura Taiken (người Nhật Bản) với “Đại thừa Phật giáo tư tưởng luận” và “Tiểu thừa Phật giáo tư tưởng luận” (Hòa thượng Thích Quảng Độ dịch).
Công trình đã khái quát về lịch sử, giáo lý và những đặc điểm cơ bản của Phật giáo. Sri Dhammananda với “Đạo Phật và đời sống hiện đại” (Thích Tâm Quang dịch) tập hợp các bài giảng về đạo Phật. Công trình có những ví dụ cho thấy ảnh hưởng từ tư tưởng căn bản của Phật giáo trên mọi lĩnh vực của đời sống hiện tại: kinh tế, xã hội, an sinh,…. Các bài giảng này cho thấy tư tưởng của Phật giáo không chỉ ảnh hưởng đến Phật tử mà còn ảnh hưởng đến mọi tầng lớp, trong đó ảnh hưởng nhiều đến 14 giới bình dân trong xã hội.
