Phương thức tu thiền trong hệ thống thiền viện Trúc Lâm hiện nay: Nghiên cứu từ luận án tiến sĩ

Luận án tiến sĩ khám phá phương thức tu thiền trong hệ thống thiền viện Trúc Lâm hiện nay, phân tích sâu về giá trị và ứng dụng thực tiễn.

• Tác giả: Phạm Văn Hiệp (Thích Trúc Thái Thường)
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Quốc Tuấn
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Tôn giáo học
• Đề tài: Phương thức tu thiền trong hệ thống thiền viện Trúc Lâm hiện nay
• Loại tài liệu: Luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
• MỞ ĐẦU
• 1. Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ HÌNH THÀNH, PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG THIỀN VIỆN TRÚC LÂM
• 1.1. Lý luận chung về Thiền tông và Thiền phái Trúc Lâm
• 1.2. Lịch sử hình thành, phát triển của Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm
• 2. Chương 2: THỰC HÀNH PHÁP TU THIỀN TRONG HỆ THỐNG THIỀN VIỆN TRÚC LÂM HIỆN NAY
• 2.1. Cơ sở Tam tạng
• 2.2. Phương pháp tu Thiền trong Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm
• 3. Chương 3: MỘT SỐ NHẬN ĐỊNH VÀ VẤN ĐỀ ĐẶT RA
• 3.1. Vị trí, vai trò của Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm trong sự phát triển của Phật giáo Việt Nam nói riêng và xã hội nói chung
• 3.2. Vấn đề đặt ra
• KẾT LUẬN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm

Phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm hiện nay được xây dựng dựa trên nền tảng giáo lý thiền truyền thống, kết hợp với sự kế thừa và phát triển từ Thiền phái Trúc Lâm đời Trần. Luận án tiến sĩ này tập trung phân tích các phương pháp thiền được áp dụng trong hệ thống, bao gồm thiền định, thiền quán, và thiền hành. Các phương pháp này không chỉ giúp hành giả đạt được sự an định nội tâm mà còn góp phần vào việc phát triển tâm thức và tâm linh. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này mang tính khoa học và thực tiễn cao, phù hợp với đời sống hiện đại.

1.1. Cơ sở lý luận và lịch sử

Cơ sở lý luận của phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm được xây dựng dựa trên giáo lý thiền của Phật giáo, đặc biệt là từ Thiền phái Trúc Lâm đời Trần. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh sự kế thừa và phát triển từ truyền thống này, đồng thời phân tích quá trình hình thành và phát triển của hệ thống Thiền viện Trúc Lâm hiện đại. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, Thiền phái Trúc Lâm đã dung hợp nhiều yếu tố từ các truyền thống thiền khác, tạo nên một phương thức tu thiền độc đáo và phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay.

1.2. Phương pháp thực hành

Phương pháp thực hành thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm bao gồm các kỹ thuật như thiền định, thiền quán, và thiền hành. Các phương pháp này được thiết kế để giúp hành giả đạt được sự an định nội tâm, phát triển tâm thức, và nuôi dưỡng tâm linh. Luận án tiến sĩ này phân tích chi tiết từng phương pháp, đồng thời đánh giá hiệu quả của chúng trong việc cải thiện sức khỏe tinh thần và thể chất. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này mang tính khoa học và thực tiễn cao, phù hợp với đời sống hiện đại.

II. Vai trò và giá trị của phương thức tu thiền

Phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm không chỉ có giá trị về mặt tâm linh mà còn đóng góp quan trọng vào sự phát triển của Phật giáo Việt Nam và xã hội nói chung. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh vai trò của thiền trong việc giúp con người đối mặt với những thách thức của cuộc sống hiện đại, đồng thời góp phần vào việc xây dựng một xã hội lành mạnh và hài hòa. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này mang tính khoa học và thực tiễn cao, phù hợp với đời sống hiện đại.

2.1. Vai trò trong Phật giáo Việt Nam

Phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm đã góp phần quan trọng vào sự phát triển của Phật giáo Việt Nam. Luận án tiến sĩ này phân tích vai trò của thiền trong việc duy trì và phát triển các giá trị truyền thống của Phật giáo, đồng thời đưa ra những đóng góp cụ thể của hệ thống Thiền viện Trúc Lâm vào sự nghiệp hoằng pháp. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này mang tính khoa học và thực tiễn cao, phù hợp với đời sống hiện đại.

2.2. Giá trị đối với xã hội

Phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm không chỉ có giá trị về mặt tâm linh mà còn đóng góp quan trọng vào sự phát triển của xã hội. Luận án tiến sĩ này nhấn mạnh vai trò của thiền trong việc giúp con người đối mặt với những thách thức của cuộc sống hiện đại, đồng thời góp phần vào việc xây dựng một xã hội lành mạnh và hài hòa. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này mang tính khoa học và thực tiễn cao, phù hợp với đời sống hiện đại.

III. Những vấn đề đặt ra và hướng phát triển

Mặc dù phương thức tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm đã đạt được nhiều thành tựu, nhưng vẫn còn một số vấn đề cần được giải quyết. Luận án tiến sĩ này chỉ ra những thách thức mà hệ thống này đang phải đối mặt, bao gồm việc duy trì và phát triển các giá trị truyền thống trong bối cảnh xã hội hiện đại, cũng như việc đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của các hành giả. Nghiên cứu cũng đề xuất một số hướng phát triển để hệ thống Thiền viện Trúc Lâm có thể tiếp tục phát huy vai trò của mình trong tương lai.

3.1. Thách thức hiện tại

Hệ thống Thiền viện Trúc Lâm đang phải đối mặt với nhiều thách thức trong việc duy trì và phát triển các giá trị truyền thống. Luận án tiến sĩ này phân tích những khó khăn mà hệ thống này gặp phải, bao gồm việc thích ứng với những thay đổi của xã hội hiện đại, cũng như việc đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của các hành giả. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, thực hành thiền trong hệ thống này cần được cải tiến để phù hợp hơn với bối cảnh hiện nay.

3.2. Hướng phát triển

Để tiếp tục phát huy vai trò của mình, hệ thống Thiền viện Trúc Lâm cần có những cải tiến và phát triển mới. Luận án tiến sĩ này đề xuất một số hướng phát triển, bao gồm việc áp dụng các phương pháp thiền hiện đại, cũng như việc mở rộng các hoạt động hoằng pháp để đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của các hành giả. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc kết hợp giữa truyền thống và hiện đại trong thực hành thiền.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Sự phát triển của Phật giáo Việt Nam gắn liền với tiến trình lịch sử dân tộc qua hơn 2000 năm dựng nước và giữ nước. Trong bối cảnh xã hội hiện đại chịu nhiều tác động từ chủ nghĩa kỹ trị và xu hướng thực dụng, nhu cầu tìm kiếm các giá trị an lạc nội tâm ngày càng gia tăng. Dòng thiền thuần Việt do Phật hoàng Trần Nhân Tông sáng lập vào năm 1299 tại non thiêng Yên Tử đã được khôi phục mạnh mẽ từ cuối thập niên 1960 bởi Hòa thượng Thích Thanh Từ. Tính đến năm 2018, mạng lưới này đã phát triển vượt bậc với hơn 60 thiền viện trên khắp 3 miền đất nước và lan tỏa đến 4 quốc gia hải ngoại, thu hút hàng ngàn tăng ni xuất gia cùng hàng vạn Phật tử theo học thường xuyên.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là giải mã toàn diện phương thức tu thiền đặc thù của hệ thống Thiền phái Trúc Lâm đương đại, vốn lấy nguyên lý khế lý, khế cơ, khế xứ và khế thời làm kim chỉ nam. Mục tiêu cụ thể là làm rõ nền tảng lý luận, phân tích thực trạng hành trì, đánh giá những đóng góp tâm linh - xã hội và nhận diện các vấn đề đặt ra trong công tác quản trị tự viện.

Phạm vi nghiên cứu bao quát tiến trình lịch sử 50 năm từ năm 1968 đến năm 2018, tập trung khảo sát thực địa tại 5 cơ sở đại diện: Thiền viện Thường Chiếu (Đồng Nai), Thiền viện Trúc Lâm Phụng Hoàng (Đà Lạt), Thiền viện Sùng Phúc (Hà Nội), Thiền viện Bạch Mã (Thừa Thiên Huế) và Thiền viện Chánh Giác (Tiền Giang). Về mặt học thuật, công trình chuẩn hóa khung phân tích thực thể tôn giáo, phân loại 48 tập thuộc bộ sách Thanh Từ toàn tập, cung cấp hệ số liệu thực tiễn giúp đánh giá khách quan sức sống của dòng thiền Việt trong thế kỷ 21.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng Lý thuyết Thực thể Tôn giáo làm nền tảng lý luận xuyên suốt. Theo đó, tôn giáo được nhìn nhận là một thực thể xã hội khách quan vận hành qua cấu trúc 3 thành tố cốt lõi gồm niềm tin, thực hành và cộng đồng; đồng thời thể hiện qua 5 đặc tính cơ bản: tính lịch sử, tính tập thể, tính vật thể, tính biểu tượng, cùng tính kinh nghiệm và nhạy cảm tâm linh. Kết hợp với Lý thuyết Hệ thống, Thiền phái Trúc Lâm hiện đại được định vị là một tiểu hệ thống tôn giáo có mối quan hệ tương hỗ chặt chẽ với toàn bộ hệ thống văn hóa - xã hội Việt Nam.

Khung phân tích của đề tài xoay quanh 4 khái niệm then chốt:

1. Thiền - Giáo song hành: Sự dung hợp hài hòa giữa việc thấu suốt Tam tạng kinh điển Đại thừa và công phu trực nhận bản tâm.
2. Tri vọng: Pháp môn thực nghiệm tâm linh với nguyên tắc nhận biết vọng tưởng sinh khởi mà không bám chấp hay chạy theo.
3. Thanh quy: Hệ thống quy chế, kỷ luật nội bộ xây dựng trên nền tảng 6 phép Lục hòa và nếp sống thiền môn mẫu mực.
4. Khế lý - Khế cơ: Nguyên lý tùy duyên bất biến, thích ứng phương tiện giáo hóa với từng căn cơ con người và hoàn cảnh thời đại.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu sử dụng phương pháp tiếp cận liên ngành với Tôn giáo học là chuyên ngành trung tâm, kết hợp chặt chẽ cùng Dân tộc học, Văn hóa học, Xã hội học và Sử học. Nguồn dữ liệu sơ cấp được thu thập thông qua phương pháp quan sát - tham dự trực tiếp vào các thời khóa tọa thiền, chấp tác và sinh hoạt thanh quy tại các tự viện từ năm 2016 đến năm 2018.

Phương pháp nghiên cứu trường hợp điển cứu được triển khai trên cỡ mẫu gồm 5 thiền viện đại diện cho các vùng địa - văn hóa Bắc bộ, Trung bộ, Nam bộ và Tây Nguyên. Tác giả đã tiến hành 15 cuộc phỏng vấn sâu đối với chư vị giáo thọ sư, ban quản trị tự viện, tăng ni sinh nội trú và cư sĩ Phật tử tại các đạo tràng. Nguồn dữ liệu thứ cấp được khai thác từ 48 ấn phẩm kinh luận, dịch phẩm thiền học và các tư liệu lịch sử Phật giáo Việt Nam qua các thời kỳ. Lý do lựa chọn tổ hợp phương pháp này là nhằm đảm bảo tính khách quan khoa học, phản ánh chân thực tiếng nói của người trong cuộc và giải mã chính xác các trải nghiệm tâm linh vốn trừu tượng.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, nghiên cứu chứng minh công cuộc phục hưng Thiền phái Trúc Lâm hiện đại trải qua 3 giai đoạn mang tính chiến lược: giai đoạn thể nghiệm nền tảng từ năm 1968 đến năm 1993, giai đoạn định hình mô hình kiểu mẫu tại Thiền viện Trúc Lâm Phụng Hoàng Đà Lạt từ năm 1993 đến năm 2003, và giai đoạn bùng nổ mạng lưới rộng khắp từ năm 2003 đến năm 2018. Hiện nay, hệ thống sở hữu mạng lưới quốc tế với 13 cơ sở tại Hoa Kỳ, 7 cơ sở tại Úc, 2 cơ sở tại Canada và 1 cơ sở tại Pháp.

Thứ hai, luận văn chỉ ra chương trình giáo dục tăng ni được chuẩn hóa thành công với khung đào tạo 4 năm khép kín. Cấu trúc học liệu bao quát hơn 20 bộ kinh luận trọng yếu thuộc hệ thống A Hàm, Bát Nhã, Pháp Hoa, Hoa Nghiêm kết hợp lịch sử 33 vị Tổ sư Ấn - Hoa và chư thiền đức Việt Nam.

Thứ ba, khảo sát thực tế xác nhận 100% thiền sinh tại các cơ sở nghiêm trì 10 giới luật căn bản cùng giới Thượng thừa vô tướng. Nếp sống tự cấp tự túc qua lao động chấp tác giúp duy trì sự tự chủ tài chính cho hơn 60 cơ sở tự viện.

Thảo luận kết quả

Khác với các dòng thiền lịch sử như Tỳ Ni Đa Lưu Chi mang nặng màu sắc huyền bí Mật tông hay Vô Ngôn Thông thuần túy công án Trung Hoa, Thiền Trúc Lâm đương đại kế thừa trực tiếp tinh thần nhập thế đời Trần nhưng được hiện đại hóa phương thức hành trì. Thay vì phương pháp Khán thoại đầu vốn đòi hỏi ý chí phi thường và dễ rơi vào bế tắc tâm lý, pháp môn Tri vọng tỏ ra an toàn, khoa học và phù hợp với đại chúng hiện đại.

Dữ liệu nghiên cứu về sự phân bổ hệ thống có thể được minh họa trực quan qua biểu đồ cơ cấu vùng miền: miền Nam chiếm 50% số lượng cơ sở, miền Bắc chiếm 30%, miền Trung chiếm khoảng 20%, cùng mạng lưới quốc tế đang phát triển. Đồng thời, cấu trúc tổ chức của hệ thống vận hành theo mô hình ma trận chức năng gồm Ban Lãnh đạo (Viện trưởng, Viện phó, Thư ký, Thủ bổn) và Ban Chức sự (Quản chúng, Tri sự, Tri khách, Tri khố), tạo nên sự liên kết xuyên suốt nhưng vẫn linh hoạt thích ứng với từng địa phương.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Chuẩn hóa giáo trình và ứng dụng công nghệ số: Ban Quản trị Thiền phái Trúc Lâm cần số hóa 100% tài liệu của bộ Thanh Từ toàn tập, xây dựng cổng thông tin học liệu mở trong giai đoạn 2024-2026, nhằm phục vụ nhu cầu tra cứu cho hơn 500.000 tín đồ trong nước và kiều bào quốc tế.
2. Đa dạng hóa các khóa tu ứng dụng cho thế hệ trẻ: Ban Hướng dẫn Phật tử tại các thiền viện cần nâng tỉ lệ tổ chức khóa tu mùa hè tăng 35% mỗi năm, đặt mục tiêu thu hút 50.000 học sinh, sinh viên tham gia rèn luyện kỹ năng làm chủ cảm xúc và đạo đức lối sống giai đoạn 2024-2028.
3. Thành lập Viện Dịch thuật và Nghiên cứu Thiền học: Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam phối hợp cùng Giáo hội Phật giáo Việt Nam thành lập trung tâm dịch thuật chuyên khảo, phấn đấu hoàn thành việc đối chiếu và xuất bản 10 công trình thiền học kinh điển trong vòng 3 năm từ 2025 đến 2028.
4. Phát triển mô hình du lịch văn hóa tâm linh bền vững: Sở Du lịch các tỉnh Quảng Ninh, Lâm Đồng, Đồng Nai và Tiền Giang cần phối hợp chặt chẽ với các thiền viện quy hoạch không gian cảnh quan thanh tịnh, nâng cao chất lượng phục vụ 2 triệu lượt khách hành hương mỗi năm, gắn bảo tồn di sản với phát triển kinh tế địa phương giai đoạn 2025-2030.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà nghiên cứu Tôn giáo học, Lịch sử và Văn hóa học: Khai thác khung lý thuyết thực thể tôn giáo vững chắc, hệ thống hóa tư liệu lịch sử Phật giáo thế kỷ 20 và nắm bắt phương pháp điền dã tôn giáo chuyên sâu.
2. Chư tôn đức Tăng Ni, Ban Quản trị tự viện và Giảng sư Phật học: Tham khảo mô hình quản trị thanh quy 2 cấp, khung chương trình đào tạo Phật học 4 năm chuẩn mực và giải pháp điều hành tăng đoàn hòa hợp theo 6 phép Lục hòa.
3. Hành giả thực hành thiền và cư sĩ Phật tử: Nắm vững cẩm nang lý thuyết - thực hành của phương pháp Tri vọng, kỹ thuật tọa thiền chuẩn xác và cách chuyển hóa căng thẳng trong công việc đời thường.
4. Cơ quan quản lý nhà nước về tôn giáo và các nhà hoạch định chính sách: Hiểu rõ cơ chế vận hành, tâm tư nguyện vọng của cộng đồng Phật tử tại hơn 60 thiền viện để xây dựng chính sách tôn giáo phù hợp, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân.

Câu hỏi thường gặp

Pháp tu Tri vọng của Thiền phái Trúc Lâm có điểm gì khác biệt so với Khán thoại đầu? Tri vọng nhấn mạnh trạng thái tỉnh giác liên tục, nhận diện rõ các suy nghĩ sinh khởi và buông xả tự nhiên mà không đè nén. Ngược lại, Khán thoại đầu đòi hỏi hành giả tập trung toàn bộ tâm lực vào một câu nghi tình duy nhất để phá vỡ vô minh, vốn đòi hỏi căn cơ đặc biệt và dễ gây căng thẳng tâm lý nếu thiếu minh sư chỉ điểm.

Vì sao Thiền phái Trúc Lâm hiện đại chủ trương phương châm Thiền - Giáo song hành? Truyền thống thiền tông từng quá chú trọng bất lập văn tự dẫn đến nguy cơ hiểu sai hoặc thực hành lệch lạc. Hòa thượng Thích Thanh Từ kết hợp học kinh luận Đại thừa để định hướng nhận thức đúng đắn, đồng thời lấy thực hành thiền định để chứng minh lời dạy trong kinh, giúp hành giả tiến tu vững vàng và an toàn.

Cơ cấu quản trị của một Thiền viện Trúc Lâm được tổ chức như thế nào? Một thiền viện được quản lý qua hai cơ quan chính là Ban Lãnh đạo gồm Viện trưởng, Viện phó, Thư ký, Thủ bổn đảm nhiệm phương hướng chung, và Ban Chức sự gồm Quản chúng, Tri sự, Tri khách, Tri khố trực tiếp điều hành sinh hoạt thường nhật, lao động chấp tác và hướng dẫn khách thập phương.

Chương trình đào tạo tăng ni sinh tại hệ thống thiền viện kéo dài trong bao lâu? Chương trình tu học nội trú được thiết kế chuẩn hóa trong 4 năm liên tục. Nội dung học tập phân bổ đều các bộ kinh lớn như A Hàm, Bát Nhã, Kim Cang, Lăng Nghiêm, Hoa Nghiêm, kết hợp các bộ luận thiền căn bản và lịch sử truyền thừa của chư Tổ sư Việt Nam, Ấn Độ, Trung Hoa.

Mạng lưới Thiền phái Trúc Lâm ở hải ngoại hiện nay phát triển ra sao? Kể từ các chuyến hoằng pháp quốc tế từ năm 1993, hệ thống đã xây dựng thành công hơn 23 cơ sở tại nước ngoài, trong đó có 13 tự viện tại Hoa Kỳ, 7 tự viện tại Úc, 2 tự viện tại Canada và 1 cơ sở tại Pháp, đóng vai trò bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc cho cộng đồng kiều bào.

Kết luận

• Khẳng định sự phục hưng thành công rực rỡ của dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử đời Trần trong dòng chảy văn hóa Việt Nam hiện đại qua hơn 50 năm phát triển bền bỉ.
• Xác lập nền tảng lý luận Thiền - Giáo song hành cùng kỹ thuật Tri vọng khoa học, mang lại phương pháp rèn luyện tâm thức an lạc cho mọi tầng lớp nhân dân.
• Xây dựng thành công mô hình mạng lưới hơn 60 thiền viện trong nước và quốc tế vận hành nghiêm cẩn theo nếp sống Lục hòa và tự cấp tự túc.
• Cung cấp nguồn tư liệu học thuật giá trị cao, góp phần bổ sung khoảng trống nghiên cứu về phong trào thiền học Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ 20 đến nay.
• Đặt nền móng định hướng cho các chính sách bảo tồn di sản văn hóa tâm linh và phát triển du lịch sinh thái bền vững tại các địa phương.

Luận văn là công trình chuyên khảo tiên phong giải mã toàn diện diện mạo Thiền phái Trúc Lâm đương đại dưới góc độ tôn giáo học thực nghiệm. Các nghiên cứu tiếp theo trong giai đoạn 2025-2030 cần mở rộng khảo sát định lượng về tác động tâm lý học thần kinh của pháp thiền Tri vọng đối với sức khỏe cộng đồng. Độc giả quan tâm đến triết học Phật giáo và phương pháp thiền học thực hành hãy liên hệ thư viện Học viện Khoa học Xã hội để tiếp cận toàn văn công trình nghiên cứu giá trị này.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: Cơ sở lý luận và lịch sử thành, phát triển hệ thống Thiền viện trúc lâm. Chương 2: Thực hành pháp tu thiền trong hệ thống Thiền viện Trúc Lâm hiện nay. Chương 3: Một số nhận định và vấn đề đặt ra. 11 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ LỊCH SỬ THÀNH, PHÁT TRIỂN HỆ THỐNG THIỀN VIỆN TRÖC LÂM 1.

Lý luận chung về thiền tông và Thiền phái Trúc Lâm 1. Thiền tông Thiền tông là thuật ngữ chỉ một tông phái tu Thiền thuộc Phật giáo Bắc truyền ra đời tại Trung Hoa khoảng thế kỷ VI SCN do Bồ Đề Đạt Ma sáng lập (còn được gọi là Đạt Ma tông hay Phật tâm tông). Đây là một trong nhiều tông phái Phật giáo phát triển mạnh trên đất Trung Hoa, có sự ảnh hưởng sâu rộng nhất bắt đầu từ sau thời Trung Đường. Theo Thiền sử Trung Hoa, từ Sơ tổ Bồ Đề Đạt Ma truyền đến Ngũ tổ Hoàng Nhẫn đời thứ 5, có hai vị đệ tử là Thần Tú và Huệ Năng phát triển thành hai dòng, truyền bá về phương Nam và phương Bắc Trung Hoa: - Thiền phái Tiệm ngộ, do Thần Tú (605-706) chủ trương, lưu truyền về phía Bắc Trung Hoa, nên còn được gọi là Thiền Bắc tông.

Sư hoằng dương Thiền học ở kinh thành Trường An - Tây Kinh và Lạc Dương - Đông Kinh, được ba đời vua nhà Đường (Vũ Tắc Thiên, Đường Trung Tông, Đường Duệ Tông) vô cùng kính trọng, thỉnh sư vào ở trong Đạo trường tự viện của Hoàng gia. Người đời tôn xưng sư là “Lưỡng kinh pháp chủ, tam đế môn sư”. Trong thời truyền pháp của sư rất được giai cấp thống trị kính ngưỡng ủng hộ. Nhưng sau khi sư viên tịch, Thiền phái này chỉ truyền thêm vài thế hệ rồi nhanh chóng suy vi.

- Thiền phái Đốn ngộ, do Lục tổ Huệ Năng (638-713) truyền bá về phía Nam (vùng Lĩnh Nam) Trung Quốc, nên được gọi là Thiền Nam tông. Theo lịch sử Thiền tông, sư Huệ Năng mới chính thức được Ngũ tổ Hoằng Nhẫn truyền y bát, làm Tổ thứ 6 của Thiền tông Trung Hoa,“Canh ba thọ pháp, người trọn không biết, Tổ liền truyền pháp đốn giáo và y bát, nói rằng: “Ngươi là vị Tổ đời thứ sáu, khéo tự hộ niệm, rộng độ chúng hữu tình, truyền khắp đời sau, không khiến cho đoạn tuyệt.19] Về sau Lục tổ hoằng pháp tại Chùa Bảo Lâm ở 12 Tào Khê, Thiều Dương, học chúng đông đảo, hưng thịnh một thời. Trong Pháp hội của Tổ xuất hiện nhiều vị thiền sư xuất cách: Thần Hội, Thanh Nguyên Hành Tư, Nam Nhạc Hoài Nhượng,. đã kế tục xiển dương Thiền tông, và về sau phát triển thành “Ngũ gia Thất tông” (Quy Ngưỡng, Lâm Tế, Tào Động, Vân Môn, Pháp Nhãn và hai phái Hoàng Long và Dương Kì xuất phát từ tông Lâm Tế).

Đến giai đoạn này, Thiền tông bước vào thời kỳ cực thịnh, truyền bá rộng khắp Trung Hoa; và còn phát triển sang các nước khu vực Đông Á trong đó có Việt Nam. Theo lịch sử Phật giáo, Thiền tông Trung Hoa bắt nguồn từ Ấn Độ, qua câu chuyện thiền “Niêm hoa vi tiếu”:“Tại hội Linh Sơn, Đức Phật cầm một hoa sen đưa ra trước đại chúng xem, toàn thể đại chúng không một ai hiểu ý gì, tất cả đều lặng thinh, trừ Ngài Ca Diếp (Kasyapa) mỉm cười. Phật bảo: nầy Ca Diếp, Ta có chánh pháp mầu nhiệm, không dùng văn tự là giáo lý truyền riêng, vậy ngươi cẩn thận gìn giữ chánh pháp này, và sau sẽ truyền lại cho A Nan chớ cho đoạt tuyệt.” [111] Cho đến nay, tính theo phả hệ truyền thừa, Bồ Đề Đạt Ma được xem là Tổ thứ 28 của dòng Thiền Phật giáo Ấn Độ và là Sơ tổ của dòng Thiền tông Phật giáo Trung Hoa. Nhưng học giả D.

Suzuki lại cho rằng: “Huệ Năng mới chính thức là tổ sư khai sáng Thiền Trung Hoa, chính vì sư và môn đồ trực tiếp của sư tước bỏ được lớp áo mượn ở Ấn, và bắt đầu khoác lên cho thiền một lớp áo mới may cắt theo kích thước Trung Hoa.167] Thực tế là, từ sau Lục tổ Huệ Năng Thiền tông mới thật sự phát triển mạnh, phân phái và truyền bá rộng khắp, trở thành phong trào Thiền học rầm rộ liên tục suốt mấy thế kỷ tại Trung Quốc. Về pháp tu của Thiền tông Trung Hoa, theo Thiền sử, Tổ Bồ Đề Đạt Ma sang Trung Hoa truyền giáo trên khế cơ: “Bất lập văn tự, giáo ngoại biệt truyền, trực chỉ nhân tâm kiến tánh thành Phật” (Không lập văn tự, truyền riêng ngoài giáo, nhìn thẳng tâm người, thấy tánh thành Phật). Bài kệ này về sau được xem như là yếu chỉ của Thiền tông. Thực tế tại các pháp hội Thiền tông Trung Hoa, các thiền sư thường chỉ dạy người học bằng những cách thức kỳ lạ đến mức thô thiển, khó hiểu (la hét, 13 chửi mắng, đánh, đạp…) chứ không giảng giải kinh điển; thậm chí nhìn nhiều vị thiền sư có vẻ ngoài không giống như những bậc tu hành đạo đức, mà trông có vẻ hung bạo, thô tháo… Nhưng cũng chính từ trong những kỳ lạ đó mà trong lịch sử Thiền tông lại không ngừng xuất hiện những bậc thiền sư lỗi lạc tiếp truyền, phát triển mạng mạch Thiền tông qua nhiều thế kỷ.

Cũng vì vậy mà “Một ít học giả cho Thiền tông là quái thai của Phật giáo. Về điểm này Hòa thượng Thích Thanh Từ đã giải thích: Đó là kẻ đứng ở cổng ngoài Thiền tông, nếu là người vào trong nhà thiền sẽ nói khác, Thiền tông là cốt tủy của Phật giáo. Bởi vì muốn chỉ chân lý hiện hữu nơi con người, song ngại người ta khinh thường và dễ quên, nên kinh Đại thừa nói bằng cách diễn giảng trên trời dưới đất đâu đâu, còn thiền sư dùng thuật xuất quỷ nhập thần khiến người ta mờ mịt không hiểu. Nếu ai tháo gỡ được cây chốt bí mật đó rồi, tự nhiên thấy nó chân thật bình dị vô cùng.

Chừng đó mới thấy kinh và thiền không có hai lối. Tuy nhiên Thiền tông luôn tuyên bố giáo ngoại biệt truyền, cốt dẫn hành giả thấy đến nơi sống chân thật, không mắc kẹt trên văn tự ngôn ngữ, không chết chìm trong suy tư lý luận [6, tr. Qua những trình bày trên, chúng tôi xin được đưa ra khái niệm về Thiền tông như sau: “Thiền tông là một tông phái Phật giáo tu theo pháp môn “Thiền định”, nhưng là pháp thiền trực nhận bản tâm, lấy việc kiến tánh, khởi tu làm yếu chỉ tu hành. Và trong quá trình tiến tu, Thiền tông không chủ trương học hiểu kinh điển vì cho rằngchỉ làm tăng thêm kiến giải (vọng tưởng), gây trở ngại cho công phu tu tập.” Pháp tu Thiền của Thiền tông khác với Pháp tu Thiền Nguyên thủy (Minh sát tuệ, Tứ niệm xứ…) hay của Đại thừa (Lục diệu pháp môn, Pháp hoa tam muội, Niệm Phật tam muội…), sự khác biệt rõ nhất chính là lối tu của Thiền tông trực tiếp ngay nơi tâm (trực chỉ nhân tâm) không dựa trên kinh điển như hai lối Thiền Nguyên thủy và Thiền Đại thừa.

Thiền học Phật giáo Việt Nam và Thiền phái Trúc Lâm đời Trần Xét về ngọn nguồn truyền bá Phật giáo vào đất Việt, chỉ có thể biết được qua các thư tịch và dấu vết của các công trình kiến trúc cổ. Ta thấy Phật giáo 14 được truyền vào Việt Nam từ rất sớm, tuy nhiên về niên đại cụ thể cùng với những nhà sư thuộc hệ phái nào của Phật giáo vẫn còn nhiều ý kiến khác nhau. Đến nay tạm thời ghi nhận khoảng thế kỷ II SCN, với tên tuổi của vài nhà sư: Ma Ha Kỳ Vực, Khương Tăng Hội, Mâu bát và Chi Cương Lương. Tuy từ đầu công nguyên Phật giáo đã vào đất Việt, nhưng hệ thống truyền thừa không rõ ràng.

Lược qua sự du nhập Phật Giáo vào Việt Nam cho đến Triều Lý, ta thấy có các dòng Phật giáo như sau: Các dòng Phật giáo từ đầu công nguyên (?); dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi; dòng Vô Ngôn Thông; dòng Thảo Đường. Trường phái Thiền Vinilaruchi (580-1213) Người sáng lập Trường phái này là Thiền sư Tỳ Ni Đa Lưu Chi (Vinilaruchi), người Nam Thiên Trúc, dòng dõi Bà la môn, đắc pháp với Tam tổ Tăng Xán của Thiền tông Trung Hoa vào năm 547. Theo sự chỉ dạy của Tổ Tăng Xán “Ngươi mau đi về phương Nam mà giao tiếp, không nên nấn ná ở vùng này” [62,Tr.150], Sư vào nước ta truyền pháp năm 580, ở chùa Pháp Vân (còn gọi chùa Dâu, phủ Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh) đến năm 594 thì mất tại đây. Đệ tử nối pháp của Sư là Thiền sư Pháp Hiền.

Về sau Thiền phái này tiếp tục được truyền thừa đến đời thứ 18. Sư đã phiên dịch gồm các bộ kinh: kinh Tượng Đầu, kinh Nghiệp báo sai biệt, kinh Tổng Trì. Nhìn chung đây là một trường phái Thiền nhưng chịu ảnh hưởng nhiều yếu tố của Mật giáo. Điều này cũng dễ hiểu, vì Sư là một nhà sư gốc Ấn, hơn nữa vào thời của Sư là giai đoạn Mật tông đang phát triển mạnh (Sau thời kỳ Bát Nhã và Duy Thức, thời kỳ Mật tông bắt đầu phát triển từ thế kỷ thứ IV đến thế kỷ VIII được hệ thống hóa thành Kim Cương Thừa, bao gồm nhiều hệ thống Mật giáo), nên quá trình tu học của Sư không khỏi tiếp thu nhiều tư tưởng và cách hành trì theo Mật tông.

Thế nhưng con đường đạt đạo của Sư lại từ Thiền tông Trung Hoa. Vì vậy, dù khi sang Việt Nam truyền bá Thiền tông, nhưng dòng Thiền của Sư vừa mang đậm màu sắc Phật giáo Ấn Độ, lại vừa chứa đựng những huyền linh của Mật giáo (Bùa chú, chữa bệnh, sấm vĩ, phong thủy…), cả hai yếu tố này được xem như là phương tiện bổ trợ cho quá trình truyền bá. Nhưng vô hình 15 trung lại rất phù hợp với sinh hoạt tín ngưỡng và phong tục dân gian của người Việt, vì vậy mà Thiền phái này đã nhanh chóng lan tỏa và gần như bao trùm mọi tín ngưỡng dân gian trong lòng nó. Về sau này các đệ tử kế tiếp của Thiền phái hầu hết đều giỏi về pháp thuật như trong Thiền uyển tập anh đều có ghi lại hành trạng các ngài (La Quý, Pháp Thuận, Mahamaya, Sùng Phạm, Vạn Hạnh, Đạo Hạnh…).

Đặc biệt là câu truyện Thiền sư La Quý giải trừ việc cắt yểm long mạch của Cao Biền, như là biện pháp nhằm ngăn chặn các bậc anh tài, đế vương được sản sinh trên đất Việt trong chủ trương Hán hóa của Trung Hoa; và truyện Thiền sư Vạn Hạnh dùng thuật sấm vĩ giúp thay đổi triều đại từ Lê sang Lý. Qua đó cho thấy sức ảnh hưởng mạnh mẽ của Phật giáo đối với Đại Việt không chỉ ở nhân gian giáo hóa đạo đức mà cả ở chính trường.