Nghiên cứu đánh giá độc tính và hiệu quả điều trị rối loạn lipid máu của viên nang Hạ mỡ NK

Luận án nghiên cứu độc tính và tác dụng điều trị rối loạn lipid máu của viên nang hạ mỡ NK, cung cấp thông tin chi tiết và kết quả nghiên cứu.

• Trường học: Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam
• Đề tài: Nghiên cứu độc tính và hiệu quả điều trị rối loạn lipid máu của viên nang hạ mỡ NK
• Loại tài liệu: đề tài nghiên cứu
• Năm xuất bản: 2016-2020

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Rối loạn lipid máu theo Y học hiện đại
• 1.2. Khái niệm
• 1.3. Phân loại
• 1.3.1. Phân loại theo De Gennes (1971)
• 1.3.2. Phân loại theo Fredrickson
• 1.3.3. Phân loại của EAS (2011)
• 1.3.4. Phân loại theo NCEP- ATP III (2002) và hiệp hội tim mạch VN
• 1.3.5. Phân loại theo Hội nội tiết – đái tháo đường Việt Nam (2018)
• 1.4. Nguyên nhân
• 1.4.1. Nguyên nhân tiên phát
• 1.4.2. Nguyên nhân thứ phát
• 1.5. Chuyển hóa lipid máu ngoại sinh
• 2. ĐẶT VẤN ĐỀ
• 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
• 3.1. Đánh giá độc tính cấp, độc tính bán trường diễn, tác dụng hạ lipid máu của viên nang “Hạ mỡ NK”
• 3.1.1. Kết quả độc tính cấp
• 3.1.2. Kết quả độc tính bán trường diễn
• 3.1.3. Tác dụng điều chỉnh lipid trên mô hình RLLM theo cơ chế nội sinh
• 3.1.4. Tác dụng của “Hạ mỡ NK” trên mô hình gây tăng lipid máu ngoại sinh
• 3.1.5. Tác dụng của “Hạ mỡ NK” trên mô hình gây xơ vữa động mạch
• 3.2. Kết quả nghiên cứu trên lâm sàng
• 3.2.1. Đặc điểm bệnh nhân nghiên cứu
• 3.2.2. Đặc điểm lâm sàng và cận lâm sàng trước điều trị
• 3.2.3. Sự thay đổi triệu chứng lâm sàng và cận lâm sàng sau điều trị
• 3.2.4. Đánh giá tác dụng không mong muốn
• 3.3. Sự lựa chọn viên nang “Hạ mỡ NK” và thuốc đối chứng điều trị hội chứng RLLM
• 3.3.1. Sự lựa chọn viên nang “Hạ mỡ NK”
• 3.3.2. Sự lựa chọn atorvastatin là thuốc đối chứng
• 3.4. Bàn luận về kết quả nghiên cứu trên thực nghiệm
• 3.5. Bàn luận về kết quả nghiên cứu trên lâm sàng
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• 1. DANH MỤC BẢNG
• 2. DANH MỤC BIỂU ĐỒ
• 3. DANH MỤC HÌNH

Tóm tắt

I. ĐẶT VẤN ĐỀ

Rối loạn lipid máu (RLLM) là một trong những vấn đề sức khỏe nghiêm trọng trong thế kỷ 21. Tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe cá nhân mà còn là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến các bệnh lý tim mạch, đặc biệt là xơ vữa động mạch. Theo thống kê, số người mắc RLLM đang gia tăng nhanh chóng, đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện đại. Việc nghiên cứu và phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả cho RLLM là rất cần thiết. Viên nang "Hạ mỡ NK" được phát triển từ bài thuốc Nam truyền thống, nhằm mục đích điều trị RLLM và đã cho thấy hiệu quả tích cực trong các nghiên cứu sơ bộ.

1.1. Tầm quan trọng của nghiên cứu

Nghiên cứu về độc tính và hiệu quả điều trị của viên nang "Hạ mỡ NK" không chỉ giúp xác định tính an toàn của sản phẩm mà còn đánh giá khả năng điều chỉnh các chỉ số lipid trong máu. Việc này có thể góp phần vào việc hiện đại hóa y học cổ truyền, đồng thời cung cấp thêm lựa chọn điều trị cho bệnh nhân mắc RLLM. Đặc biệt, nghiên cứu này sẽ làm sáng tỏ mối liên hệ giữa RLLM và các bệnh lý khác, từ đó mở ra hướng đi mới trong việc kiểm soát lipid máu.

II. TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Rối loạn lipid máu được phân loại thành nhiều loại khác nhau dựa trên các chỉ số lipid trong máu như cholesterol, triglyceride, LDL-C và HDL-C. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng RLLM có thể dẫn đến nhiều biến chứng nghiêm trọng, bao gồm bệnh tim mạch và đột quỵ. Việc hiểu rõ về cơ chế sinh bệnh và các yếu tố nguy cơ liên quan đến RLLM là rất quan trọng để phát triển các phương pháp điều trị hiệu quả. Các phương pháp điều trị hiện tại bao gồm thuốc statin và các liệu pháp khác, tuy nhiên, việc tìm kiếm các liệu pháp từ y học cổ truyền như viên nang "Hạ mỡ NK" đang trở thành xu hướng.

2.1. Nguyên nhân và cơ chế sinh bệnh

RLLM có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau, bao gồm di truyền, chế độ ăn uống không hợp lý và lối sống ít vận động. Các yếu tố này dẫn đến sự gia tăng nồng độ lipid trong máu, gây ra các biến chứng nghiêm trọng. Nghiên cứu cho thấy rằng việc kiểm soát lipid máu có thể làm giảm nguy cơ mắc các bệnh lý tim mạch. Viên nang "Hạ mỡ NK" được chiết xuất từ các dược liệu tự nhiên, có thể giúp điều chỉnh các chỉ số lipid máu một cách hiệu quả và an toàn.

III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Kết quả nghiên cứu cho thấy viên nang "Hạ mỡ NK" có tác dụng hạ lipid máu rõ rệt trên các mô hình thực nghiệm. Đặc biệt, nghiên cứu đã chỉ ra rằng viên nang này không chỉ an toàn mà còn có khả năng điều chỉnh các chỉ số lipid như cholesterol và triglyceride. Các kết quả lâm sàng cũng cho thấy sự cải thiện đáng kể ở bệnh nhân mắc RLLM sau khi sử dụng viên nang này. Điều này mở ra triển vọng cho việc sử dụng viên nang "Hạ mỡ NK" như một phương pháp điều trị hiệu quả cho RLLM.

3.1. Đánh giá độc tính và hiệu quả điều trị

Nghiên cứu đã tiến hành đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của viên nang "Hạ mỡ NK". Kết quả cho thấy không có dấu hiệu độc tính nghiêm trọng, đồng thời viên nang này đã chứng minh được hiệu quả trong việc điều chỉnh lipid máu. Sự thay đổi các chỉ số lipid sau điều trị cho thấy viên nang "Hạ mỡ NK" có thể là một lựa chọn an toàn và hiệu quả cho bệnh nhân mắc RLLM. Điều này khẳng định giá trị của việc nghiên cứu và phát triển các sản phẩm từ y học cổ truyền trong điều trị các bệnh lý hiện đại.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Rối loạn lipid máu là một trong những rối loạn chuyển hóa phổ biến của thế kỷ 21, gắn liền với bệnh lý tim mạch và là yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự hình thành, phát triển của xơ vữa động mạch. Theo thống kê của Tổ chức Y tế Thế giới, các bệnh lý tim mạch do xơ vữa mạch vành và mạch máu não đã gây ra khoảng 18 triệu ca tử vong trên toàn cầu vào năm 2016, chiếm hơn 30% tổng số ca tử vong. Tại Việt Nam, các biến cố lâm sàng liên quan đến xơ vữa động mạch như thiếu máu cơ tim, nhồi máu cơ tim và tai biến mạch máu não đang có xu hướng gia tăng nhanh chóng.

Y học hiện đại có nhiều nhóm thuốc điều chỉnh lipid máu mang lại hiệu quả rõ rệt, đặc biệt là nhóm statin. Tuy nhiên, việc sử dụng thuốc kéo dài có thể đi kèm một số tác dụng không mong muốn như tăng men gan, đau cơ, bệnh lý cơ hoặc rối loạn tiêu hóa. Trong khi đó, Y học cổ truyền có nhiều bài thuốc kinh nghiệm điều trị các chứng bệnh liên quan đến đàm ẩm, đàm thấp – vốn có nhiều điểm tương đồng với rối loạn lipid máu. Bài thuốc "Hạ mỡ NK" do cố lương y Nguyễn Kiều sáng chế đã được áp dụng trên lâm sàng tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh dưới dạng thuốc sắc và cho kết quả khả quan. Nhằm nâng cao tính tiện dụng, tiêu chuẩn hóa và hiện đại hóa dạng dùng, bài thuốc đã được nghiên cứu chiết xuất cao giàu hoạt chất và bào chế thành dạng viên nang cứng 525 mg trong khuôn khổ đề tài cấp Bộ Y tế (giai đoạn 2016–2020) do Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam chủ trì.

Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là cần có những đánh giá toàn diện, có hệ thống và khách quan về mặt tiền lâm sàng (độc tính cấp, độc tính bán trường diễn, tác dụng hạ lipid máu trên các mô hình nội sinh, ngoại sinh và khả năng chống xơ vữa động mạch) cũng như kiểm chứng hiệu quả và tính an toàn trên bệnh nhân rối loạn lipid máu thông qua thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu độc tính cấp, bán trường diễn, tác dụng hạ lipid máu và chống xơ vữa mạch của viên nang "Hạ mỡ NK" trên thực nghiệm.
2. Đánh giá hiệu quả điều trị của viên nang "Hạ mỡ NK" trên người có rối loạn lipid máu.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài bao gồm:

• Nghiên cứu thực nghiệm: Thực hiện trên chuột nhắt trắng chủng Swiss (trọng lượng 18–22 g, cả hai giống), chuột cống trắng và thỏ thực nghiệm tại Bộ môn Dược lý – Trường Đại học Y Hà Nội.
• Nghiên cứu lâm sàng: Thực hiện trên bệnh nhân được chẩn đoán rối loạn lipid máu điều trị tại Bệnh viện Tuệ Tĩnh – Học viện Y Dược học cổ truyền Việt Nam; theo dõi và đánh giá trong liệu trình điều trị 60 ngày liên tục.

---

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã hệ thống hóa các cơ sở lý luận và thực tiễn từ Y học hiện đại đến Y học cổ truyền liên quan đến rối loạn lipid máu:

1. Y học hiện đại về rối loạn lipid máu

Văn bản tổng kết các hệ thống phân loại chính:

• Phân loại De Gennes (1971): Phân loại thực hành dựa trên nồng độ Cholesterol toàn phần (TC) và Triglycerid (TG), chia thành 3 thể: tăng cholesterol thuần túy, tăng triglycerid thuần túy và tăng lipid máu hỗn hợp.
• Phân loại Fredrickson và WHO (1970/2002): Dựa vào kỹ thuật điện di và siêu ly tâm để phân chia thành 5 týp (I, IIa, IIb, III, IV, V) theo sự biến đổi của lipoprotein (Chylomicron, LDL, VLDL, IDL).
• Phân loại của Hội Xơ vữa Động mạch Châu Âu (EAS 2011): Phân nhóm A, B, C, D, E dựa trên các ngưỡng cắt của TC và TG.
• Phân loại NCEP-ATP III (2002) và Hội Tim mạch học Việt Nam (2008): Đánh giá chi tiết các ngưỡng tối ưu, cao giới hạn, cao và rất cao của TC, TG, LDL-C và HDL-C.
• Khuyến cáo của Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam (2018): Bổ sung vai trò của các chỉ số Non-HDL-C và Apo B trong phân tầng nguy cơ tim mạch xơ vữa.

Về dược lý học hiện đại, luận án điểm lại các nhóm thuốc điều chỉnh lipid máu chính:

• Nhóm ức chế sinh tổng hợp lipid: Nhóm Statin (ức chế enzym HMG-CoA Reductase), dẫn xuất Fibrat (kích thích thụ thể PPAR-alpha), Acid nicotinic (Niacin).
• Nhóm giảm hấp thu và tăng thải trừ lipid: Nhựa gắn acid mật (Resin), Ezetimib (ức chế hấp thu cholesterol ở ruột non), Omega-3, và kháng thể đơn dòng ức chế PCSK9.

2. Y học cổ truyền về chứng đàm thấp và rối loạn lipid máu

Y học cổ truyền không có danh từ "rối loạn lipid máu", nhưng các triệu chứng tương ứng được miêu tả trong phạm chứng "đàm ẩm", "đàm thấp", "đàm trọc", "huyễn vựng", "đầu thống". Cơ chế bệnh sinh mang tính chất "bản hư tiêu thực", trong đó:

• Bản hư: Do công năng của tỳ, thận, phế, can suy giảm (đặc biệt là tỳ khí hư không vận hóa được thủy thấp, thận dương hư không ôn ấm được tỳ dương).
• Tiêu thực: Sự tích tụ của đàm trọc nội sinh và huyết ứ gây tắc trở kinh mạch, khí cơ trệ tắc.

Luận án phân tích 5 thể lâm sàng theo hướng dẫn của Trịnh Tiêu Du (2002):

• Đàm trọc trở trệ (dùng bài Bán hạ bạch truật thiên ma thang gia giảm).
• Tỳ thận dương hư (dùng bài Lý trung hoàn hợp Hữu quy hoàn gia giảm).
• Can thận âm hư (dùng bài Lục vị địa hoàng hoàn gia giảm).
• Âm hư dương khang (dùng bài Nhất quán tiễn gia giảm).
• Khí trệ huyết ứ (dùng bài Qua lâu giới bạch bán hạ thang hợp Đào hồng tứ vật thang).

Yếu tố so sánh	Rối loạn lipid máu (YHHĐ)	Chứng đàm ẩm / đàm thấp (YHCT)
Nguyên nhân tiên phát	Đột biến gen, thiếu hụt thụ thể LDL	Tiên thiên bất túc, thận dương suy yếu
Chế độ ăn uống	Thức ăn giàu mỡ, cholesterol, dư thừa calo	Ẩm thực bất điều (ăn nhiều béo ngọt, cay nóng) làm tổn thương tỳ vị
Lối sống	Tĩnh tại, lười vận động	"Cửu ngọa thương khí, cửu tọa thương nhục", khí trệ sinh đàm
Tuổi tác	Lão hóa, suy giảm enzym chuyển hóa lipid	Thiên quý suy, ngũ tạng hư tổn
Biểu hiện lâm sàng	Tăng lipid máu, xơ vữa mạch, tăng huyết áp, thừa cân	Thể trạng béo bệu, đau đầu, chóng mặt, nặng tức ngực, tê bì

3. Các công trình nghiên cứu tiền bối

Luận án điểm lại nhiều công trình nghiên cứu về dược liệu và bài thuốc YHCT:

• Nghiên cứu về đơn vị thuốc:
  • Ngưu tất (Radix Achyranthis bidentatae): Nghiên cứu của Đoàn Thị Nhu và cộng sự chứng minh viên Bidentin giảm cholesterol ở 65% bệnh nhân, giảm tỷ lệ beta/alpha lipoprotein máu và có độc tính cấp thấp ($LD_{50} = 10,3\text{ g/kg}$).
  • Lá sen (Folium Nelumbinis nuciferae): Zhou T chứng minh các flavonoid (quercetin, isoquercitrin, catechin...) làm giảm TC, TG và tăng HDL-C.
  • Thảo quyết minh (Semen Sennae torae): Làm giảm TC, TG, LDL-C trên chuột SD và bảo vệ tế bào gan.
  • Giảo cổ lam (Gynostemma pentaphyllum): Phạm Thanh Kỳ; Trương Việt Bình và Phạm Thanh Tùng (2014) đánh giá hiệu quả viên Giảo cổ lam làm giảm TC 21,2%, TG 23%, LDL-C 19,8% và tăng HDL-C 12,6%.
  • Các dược liệu khác: Trần bì (chứa hesperidin), Rễ cỏ tranh, Bán hạ nam chế, Hòe hoa (chứa rutin, quercetin), Hạ khô thảo.
• Nghiên cứu về các bài thuốc:
  • Cao lỏng Đại An (Tạ Thu Thủy, 2016): Giảm TC 17,7%, TG 20,0%, LDL-C 14,1%.
  • Viên nang Lipidan (Đỗ Quốc Hương, 2016): Giảm TC 22,1%, TG 25,7%, LDL-C 24,0%.
  • Tiêu thực hành khí trừ thấp thang (Nguyễn Vĩnh Thanh, 2017): Giảm TC 18,42%, TG 55,87%.
  • Cốm Hạ mỡ máu (Nguyễn Thị Ngọc Châu, 2018): Giảm TC 16,5%, TG 21,6%.
  • Bài thuốc HSN (Trần Thị Hồng Ngãi, 2019): Giảm TC 16,6%, TG 24,6%.
  • Cao lỏng HVT (Đỗ Linh Quyên, 2019): Giảm TC 15,8%, TG 20,8%.
  • Vinatan (Phạm Thanh Tùng, 2019): Giảm TC 23,53%, TG 23,85%, LDL-C 32,83%.
• Nghiên cứu tiền đề về bài thuốc Hạ mỡ NK:
  • Phạm Ngọc Hà Trang và Phạm Quốc Bình (2016): Khảo sát dạng cao lỏng trên chuột thực nghiệm mô hình P-407 và mô hình ngoại sinh cho thấy hiệu quả giảm TC, non-HDL-C, TG tương đương Atorvastatin.
  • Trương Quốc Chính (2016): Thử nghiệm dạng thuốc sắc trên 36 bệnh nhân rối loạn lipid máu, ghi nhận TC giảm 16,55%, TG giảm 32,17%, LDL-C giảm 15,26%, HDL-C tăng 9,09%.

Vị trí của luận án: Kế thừa các kết quả thực nghiệm và lâm sàng của dạng thuốc sắc và cao lỏng, công trình này là bước phát triển tiếp theo nhằm đánh giá dạng viên nang cứng 525 mg (chiết xuất cao giàu hoạt chất) trên đầy đủ các mô hình thực nghiệm độc tính, bệnh lý mô hình hóa và thử nghiệm lâm sàng có đối chứng với Atorvastatin 10 mg.

---

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

1. Cơ sở lý thuyết và thành phần thuốc nghiên cứu

Bài thuốc "Hạ mỡ NK" gồm 9 vị dược liệu: Bán hạ nam chế (8 g), Tỳ giải nam (12 g), Trần bì (6 g), Rễ cỏ tranh (12 g), Thảo quyết minh (12 g), Ngưu tất (12 g), Hòe hoa (12 g), Hà diệp (12 g), Hạ khô thảo (12 g). Tổng khối lượng dược liệu ban đầu là 98 g/thang.

Qua quá trình chiết xuất và tiêu chuẩn hóa cao giàu hoạt chất (dựa trên các chất đánh dấu sinh học như hesperidin trong trần bì, saponin trong ngưu tất, rutin trong hòe hoa, anthranoid trong thảo quyết minh, polysaccharide trong cỏ tranh), công thức được rút gọn còn 2,1 g cao khô/thang và đóng thành viên nang cứng 525 mg:

Thành phần cao khô / tá dược	Tên khoa học	Khối lượng (mg/viên)	Tiêu chuẩn chất lượng
Cao khô Rễ Cỏ tranh	Extractum Rhizomae Imperatae cylindricae siccus	188	Đạt TCCS
Cao khô Ngưu tất	Extractum Radicis Achyranthis bidentatae siccus	112	Đạt TCCS
Cao khô Thảo quyết minh	Extractum Seminis Sennae torae siccus	64	Đạt TCCS
Cao khô Tỳ giải nam	Extractum Rhizomae Smilacis ferocis siccus	52	Đạt TCCS
Cao khô Hạ khô thảo	Extractum Herbae Prunellae siccus	38	Đạt TCCS
Cao khô Trần bì	Extractum Pericarpii Citri reticulatae perenne siccus	25	Đạt TCCS
Cao khô Bán hạ nam	Extractum Rhizomae Typhonii trilobati siccus	23	Đạt TCCS
Cao khô Hòe hoa	Extractum Flosis Styphnolobii japonici immaturi siccus	22	Đạt TCCS
Cao khô Hà diệp	Extractum Folii Nelumbinis nuciferae siccus	1	Đạt TCCS
PVP K30 (7% trong cồn)	Povidon K30	0,039 ml	DĐVN V / USP 41
Aerosil	Colloidal silicon dioxide	14	USP 41
Talc	Talcum	7	DĐVN V
Ethanol 96%	Ethanol 96%	Vừa đủ	DĐVN V

2. Thiết kế và phương pháp nghiên cứu thực nghiệm

• Đánh giá độc tính cấp: Xác định $LD_{50}$ trên chuột nhắt trắng Swiss theo đường uống.
• Đánh giá độc tính bán trường diễn: Cho chuột cống trắng uống thuốc liên tục trong thời gian quy định; theo dõi sự thay đổi thể trọng, chức năng tạo máu (hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu, công thức bạch cầu), chức năng gan (AST, ALT, bilirubin), chức năng thận (creatinin, ure) và mô bệnh học gan, thận.
• Mô hình gây rối loạn lipid máu nội sinh: Sử dụng Poloxamer 407 (P-407) tiêm màng bụng trên chuột thực nghiệm để đánh giá tác dụng ức chế tăng lipid nội sinh.
• Mô hình gây rối loạn lipid máu ngoại sinh: Sử dụng hỗn hợp dầu cholesterol (cholesterol tinh khiết, acid cholic, propylthiouracil) cho chuột cống trắng uống trong 4 tuần.
• Mô hình gây xơ vữa động mạch: Gây xơ vữa trên thỏ thực nghiệm bằng chế độ ăn giàu cholesterol trong 4 đến 8 tuần; đánh giá tổn thương vi thể quai động mạch chủ thỏ theo thang điểm Jianglin Fan.

3. Thiết kế và phương pháp nghiên cứu lâm sàng

• Thiết kế nghiên cứu: Thử nghiệm lâm sàng tiến cứu, có đối chứng, so sánh trước và sau điều trị.
• Cỡ mẫu và phân nhóm:
  • Nhóm nghiên cứu: Uống viên nang "Hạ mỡ NK" 525 mg với liều 6 viên/ngày (uống 2 lần, mỗi lần 3 viên sau ăn vào lúc 8h và 14h), điều trị liên tục trong 60 ngày.
  • Nhóm đối chứng: Uống Atorvastatin 10 mg (biệt dược Caditor 10, Cadila Pharmaceuticals), liều 1 viên/ngày vào lúc 20h, điều trị liên tục trong 60 ngày.
• Tiêu chuẩn đánh giá:
  • Đánh giá chỉ số lipid máu (TC, TG, LDL-C, HDL-C, Non-HDL-C), chỉ số xơ vữa mạch theo YHHĐ.
  • Đánh giá cải thiện triệu chứng lâm sàng theo tứ chẩn (vọng, văn, vấn, thiết) và tính điểm theo "Nguyên tắc chỉ đạo nghiên cứu lâm sàng Trung – Tân dược" (Trịnh Tiêu Du, 2002).
  • Đánh giá mức độ an toàn: Theo dõi mạch, huyết áp, cân nặng, BMI, các chỉ số huyết học, chức năng gan (AST, ALT), chức năng thận (ure, creatinin) và các tác dụng không mong muốn trên lâm sàng.
• Thiết bị và hóa chất xét nghiệm: Máy sinh hóa bán tự động Erba Chem 5 V3 (Đức), máy huyết học ABX Micros ES 60 Horiba (Pháp), máy huyết học tự động Boule Quintus (Thụy Điển), máy sinh hóa tự động Biolyzer 600 (Đức); kít định lượng sinh hóa của Erba (Đức), Biosystems (Tây Ban Nha) và SFRI (Pháp).

---

Nội dung chính theo từng chương

Đặt vấn đề

Trình bày bối cảnh gia tăng bệnh lý chuyển hóa trong thế kỷ 21, nguy cơ của rối loạn lipid máu đối với bệnh lý tim mạch xơ vữa và các hạn chế của thuốc tổng hợp. Khẳng định cơ sở khoa học của bài thuốc cổ truyền "Hạ mỡ NK" của Lương y Nguyễn Kiều và mục tiêu hiện đại hóa bài thuốc dưới dạng viên nang cứng 525 mg. Xác định rõ 2 mục tiêu nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng.

Chương 1: Tổng quan tài liệu

Tổng hợp toàn diện cơ sở lý luận về rối loạn lipid máu theo Y học hiện đại và Y học cổ truyền:

• Sinh lý bệnh học chuyển hóa lipid máu nội sinh và ngoại sinh; vai trò của thụ thể LDL, LPL, LCAT, ApoB-100, ApoC-II, ApoE.
• Các bảng phân loại nồng độ lipid của De Gennes, Fredrickson, EAS, NCEP-ATP III và Hội Nội tiết – Đái tháo đường Việt Nam (2018).
• Cơ chế hình thành mảng vữa xơ động mạch và mối liên quan chặt chẽ giữa rối loạn lipid máu với bệnh tăng huyết áp.
• Lý luận YHCT về nguồn gốc và cơ chế bệnh sinh của chứng đàm ẩm: "Tỳ là nguồn sinh đàm, Phế là nơi chứa đàm, Thận là gốc của đàm".
• Phân tích cơ chế tác dụng của từng vị thuốc trong bài thuốc "Hạ mỡ NK" (Bán hạ nam, Tỳ giải, Trần bì, Rễ cỏ tranh, Thảo quyết minh, Ngưu tất, Hòe hoa, Hà diệp, Hạ khô thảo) theo cấu trúc quân - thần - tá - sứ và nguyên lý "trị đàm tiên trị khí".
• Tổng hợp các dữ liệu nghiên cứu thực nghiệm và lâm sàng đã công bố về các dược liệu hạ mỡ máu và dạng bào chế trước đây của bài thuốc.

Chương 2: Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Mô tả chi tiết nguyên vật liệu, hóa chất, thiết bị, quy trình chọn mẫu và phương pháp nghiên cứu:

• Công thức, tiêu chuẩn cơ sở và quy trình sản xuất viên nang cứng "Hạ mỡ NK" 525 mg tại Khoa Bào chế – Viện Dược liệu.
• Thuốc đối chứng Atorvastatin 10 mg (Caditor 10, Ấn Độ).
• Quy trình thử nghiệm độc tính cấp, độc tính bán trường diễn trên động vật thí nghiệm (chuột nhắt Swiss, chuột cống trắng).
• Thiết lập 3 mô hình thực nghiệm bệnh lý: mô hình gây rối loạn lipid nội sinh bằng Poloxamer 407, mô hình ngoại sinh bằng hỗn hợp dầu cholesterol, và mô hình gây xơ vữa động mạch thỏ theo thang điểm Jianglin Fan.
• Tiêu chuẩn lựa chọn, tiêu chuẩn loại trừ bệnh nhân rối loạn lipid máu tham gia nghiên cứu lâm sàng; phác đồ dùng thuốc (Hạ mỡ NK: 6 viên/ngày; Atorvastatin: 1 viên/ngày) trong 60 ngày.
• Bộ chỉ số theo dõi lâm sàng, cận lâm sàng, phương pháp kiểm soát sai số, đạo đức nghiên cứu và kỹ thuật phân tích số liệu thống kê.

Chương 3: Kết quả nghiên cứu

Trình bày toàn bộ số liệu thu thập được từ thực nghiệm và lâm sàng:

• Kết quả thực nghiệm:
  • Độc tính cấp: Xác định mức độ an toàn của viên nang "Hạ mỡ NK" trên chuột nhắt trắng.
  • Độc tính bán trường diễn: Đánh giá thể trọng, chỉ số huyết học, công thức bạch cầu, men gan (AST, ALT), creatinin và cấu trúc mô bệnh học gan, thận chuột cống trắng sau thời gian dùng thuốc.
  • Tác dụng trên mô hình nội sinh (P-407): Mức độ giảm nồng độ TC, non-HDL-C so với lô mô hình.
  • Tác dụng trên mô hình ngoại sinh (dầu cholesterol): Sự thay đổi nồng độ TC, TG, LDL-C và HDL-C sau 2 tuần và 4 tuần uống thuốc.
  • Tác dụng trên mô hình xơ vữa động mạch: Đánh giá sự biến đổi lipid máu ở thỏ tại thời điểm 4 tuần và 8 tuần, kèm điểm số tổn thương thành động mạch chủ theo Jianglin Fan.
• Kết quả lâm sàng:
  • Đặc điểm phân bố bệnh nhân theo tuổi, giới tính, nghề nghiệp, tiền sử bệnh, thói quen sinh hoạt và phân loại BMI ban đầu.
  • Mức độ cải thiện các chỉ số sinh hóa lipid: TC, TG, LDL-C, HDL-C, Non-HDL-C và chỉ số xơ vữa mạch sau 60 ngày điều trị giữa nhóm dùng "Hạ mỡ NK" và nhóm dùng Atorvastatin.
  • Tỷ lệ đáp ứng điều trị phân loại theo De Gennes.
  • Sự cải thiện các triệu chứng lâm sàng YHCT theo vấn chẩn, vọng chẩn, mạch chẩn và điểm số trung bình theo thang điểm Trịnh Tiêu Du (2002).
  • Đánh giá tính an toàn lâm sàng: Sự thay đổi huyết áp, chỉ số khối cơ thể (BMI), các chỉ số huyết học, hoạt độ AST, ALT, nồng độ ure, creatinin máu trước và sau điều trị; ghi nhận các tác dụng không mong muốn.

Chương 4: Bàn luận

Phân tích, so sánh và lý giải các kết quả đạt được:

• Bàn luận về sự lựa chọn thành phần cao giàu hoạt chất và dạng bào chế viên nang cứng "Hạ mỡ NK" so với dạng thuốc sắc truyền thống.
• Bàn luận về tính an toàn tiền lâm sàng (độc tính cấp, độc tính bán trường diễn) và hiệu lực sinh học trên các mô hình nội sinh, ngoại sinh, mô hình xơ vữa động mạch.
• Phân tích cơ chế hạ lipid máu và ức chế xơ vữa của các hoạt chất chính (saponin, flavonoid, rutin, hesperidin, anthranoid) có trong bài thuốc.
• Bàn luận về hiệu quả lâm sàng: Đối chiếu mức độ cải thiện lipid máu của viên nang "Hạ mỡ NK" với thuốc đối chứng Atorvastatin 10 mg và với các chế phẩm YHCT khác (như Lipidan, Vinatan, Đại An, HSN...).
• Bàn luận về tác dụng cải thiện triệu chứng lâm sàng YHCT (giảm mệt mỏi, nặng nề, ăn kém, rêu lưỡi dính nhớt) theo cơ chế hóa đàm trừ thấp, kiện tỳ hoạt huyết.
• Bàn luận về tính dung nạp và an toàn của viên nang "Hạ mỡ NK" đối với chức năng gan, thận và hệ tạo máu của người bệnh.

---

Kết quả và những đóng góp mới

1. Đóng góp về khoa học và lý luận

• Đã chứng minh bằng thực nghiệm khoa học cơ chế tác dụng hạ lipid máu và chống xơ vữa động mạch của bài thuốc kinh nghiệm "Hạ mỡ NK", làm rõ mối liên hệ tương đồng giữa chứng "đàm thấp trở trệ" trong YHCT với bệnh cảnh rối loạn lipid máu và xơ vữa động mạch trong YHHĐ.
• Cung cấp dữ liệu thực nghiệm hoàn chỉnh trên 3 mô hình bệnh lý (rối loạn lipid nội sinh do P-407, rối loạn lipid ngoại sinh do dầu cholesterol và mô hình gây tổn thương xơ vữa động mạch thỏ).

2. Đóng góp về thực tiễn và ứng dụng

• Hiện đại hóa thành công bài thuốc cổ truyền từ dạng thuốc sắc (khối lượng dược liệu 98 g/ngày) sang dạng viên nang cứng 525 mg tiện dụng (liều dùng tương đương 2,1 g cao khô/ngày), đạt tiêu chuẩn cơ sở theo Dược điển Việt Nam V.
• Chứng minh độ an toàn của viên nang "Hạ mỡ NK" qua các thử nghiệm độc tính cấp, độc tính bán trường diễn trên thực nghiệm và theo dõi chức năng gan, thận, huyết học trên lâm sàng.
• Xác định hiệu quả điều trị của viên nang "Hạ mỡ NK" trên bệnh nhân rối loạn lipid máu: làm giảm các chỉ số lipid có hại (TC, TG, LDL-C, Non-HDL-C), cải thiện chỉ số HDL-C và giảm nguy cơ xơ vữa mạch, đồng thời cải thiện rõ rệt các triệu chứng lâm sàng theo YHCT.

3. Kiến nghị đề xuất

• Đề xuất ứng dụng viên nang "Hạ mỡ NK" trong thực hành lâm sàng tại các cơ sở khám chữa bệnh Y học cổ truyền để điều trị rối loạn lipid máu và phòng ngừa xơ vữa động mạch.
• Tiếp tục mở rộng nghiên cứu sản xuất và theo dõi trên các cỡ mẫu lâm sàng lớn hơn.

---

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Nghiên cứu lâm sàng được tiến hành tại một trung tâm (Bệnh viện Tuệ Tĩnh) với thời gian theo dõi điều trị là 60 ngày liên tục.
  • Các chỉ số đánh giá xơ vữa mạch trên lâm sàng chủ yếu dựa vào các công thức tính toán gián tiếp từ bộ mỡ máu (chỉ số xơ vữa), chưa kết hợp thăm dò hình ảnh chuyên sâu kéo dài trên người bệnh.
• Hướng nghiên cứu tiếp:
  • Tiếp tục thực hiện các nghiên cứu đa trung tâm với cỡ mẫu lớn hơn để theo dõi hiệu quả duy trì sau khi ngừng thuốc.
  • Khảo sát sâu hơn cơ chế phân tử của từng nhóm hoạt chất tinh khiết trong bài thuốc đối với sự biểu hiện của thụ thể LDL và enzym điều hòa chuyển hóa lipid.

---

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và học viên sau đại học: Luận án là tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp luận kết hợp Y học hiện đại và Y học cổ truyền; cung cấp quy trình nghiên cứu toàn diện từ chiết xuất dược liệu, đánh giá tiền lâm sàng (độc tính, mô hình bệnh sinh) đến thử nghiệm lâm sàng có đối chứng.
• Đối với giảng viên và nhà nghiên cứu dược liệu: Cung cấp tài liệu tra cứu phong phú về các nhóm hoạt chất hạ lipid máu từ nguồn dược liệu Việt Nam (ngưu tất, lá sen, thảo quyết minh, trần bì, cỏ tranh, bán hạ, hòe hoa, hạ khô thảo).
• Đối với bác sĩ lâm sàng: Cung cấp bằng chứng thực nghiệm và lâm sàng xác thực để chỉ định sử dụng chế phẩm YHCT trong điều trị rối loạn lipid máu thể đàm thấp.

---

Câu hỏi thường gặp

1. Thành phần của viên nang "Hạ mỡ NK" 525 mg gồm những dược liệu nào?

Mỗi viên nang chứa cao khô của 9 vị dược liệu: Cao khô Rễ cỏ tranh (188 mg), Cao khô Ngưu tất (112 mg), Cao khô Thảo quyết minh (64 mg), Cao khô Tỳ giải nam (52 mg), Cao khô Hạ khô thảo (38 mg), Cao khô Trần bì (25 mg), Cao khô Bán hạ nam (23 mg), Cao khô Hòe hoa (22 mg), Cao khô Hà diệp (1 mg) cùng các tá dược Aerosil (14 mg), Talc (7 mg), PVP K30 và Ethanol 96%.

2. Liều dùng và thời gian can thiệp của viên nang "Hạ mỡ NK" trên lâm sàng là bao nhiêu?

Bệnh nhân trong nhóm nghiên cứu uống viên nang "Hạ mỡ NK" với liều 6 viên/ngày (chia làm 2 lần, mỗi lần 3 viên sau ăn vào lúc 8h và 14h), sử dụng liên tục trong 60 ngày.

3. Thuốc đối chứng được sử dụng trong thử nghiệm lâm sàng của luận án là gì?

Thuốc đối chứng là Atorvastatin 10 mg (biệt dược Caditor 10 do Cadila Pharmaceuticals – Ấn Độ sản xuất), dạng viên nén bao phim, uống với liều 1 viên/ngày vào lúc 20h trong 60 ngày liên tục.

4. Nghiên cứu thực nghiệm tiền lâm sàng đã thực hiện trên các mô hình bệnh lý nào?

Nghiên cứu tiền lâm sàng đánh giá tác dụng hạ lipid máu và chống xơ vữa trên 3 mô hình thực nghiệm:

• Mô hình gây rối loạn lipid máu nội sinh bằng Poloxamer 407 (P-407) trên chuột.
• Mô hình gây rối loạn lipid máu ngoại sinh bằng hỗn hợp dầu cholesterol trên chuột cống trắng.
• Mô hình gây xơ vữa động mạch trên thỏ thực nghiệm (đánh giá tổn thương giải phẫu bệnh quai động mạch chủ theo thang điểm Jianglin Fan).

5. Y học cổ truyền giải thích cơ chế bệnh sinh của rối loạn lipid máu như thế nào?

Theo YHCT, rối loạn lipid máu tương ứng với chứng "đàm thấp trở trệ" mang đặc điểm "bản hư tiêu thực". Tạng tỳ hư không vận hóa được thủy thấp, tạng thận dương hư không ôn ấm được tỳ dương, tạng phế hư không túc giáng thông điều thủy đạo làm thủy dịch ứ trệ sinh ra đàm trọc (tiêu thực). Đàm trọc kết hợp với huyết ứ làm tắc trở kinh lạc và khí cơ tạng phủ.

---

Kết luận

Luận án đã hoàn thành đầy đủ hai mục tiêu nghiên cứu đề ra thông qua quy trình khoa học kết hợp giữa Y học hiện đại và Y học cổ truyền. Kết quả thực nghiệm khẳng định viên nang "Hạ mỡ NK" 525 mg có độ an toàn cao, không gây độc tính cấp và bán trường diễn, đồng thời thể hiện hiệu lực rõ rệt trong việc hạ lipid máu nội sinh, ngoại sinh và chống tổn thương xơ vữa động mạch trên động vật mô hình. Trên lâm sàng, viên nang "Hạ mỡ NK" chứng minh hiệu quả điều chỉnh các chỉ số lipid máu (TC, TG, LDL-C, HDL-C, Non-HDL-C), cải thiện triệu chứng lâm sàng thể đàm thấp và bảo đảm tính an toàn đối với chức năng gan, thận, huyết học của người bệnh. Công trình là minh chứng khoa học cho việc hiện đại hóa bài thuốc Y học cổ truyền thành dạng viên nang tiện dụng phục vụ công tác chăm sóc sức khỏe cộng đồng.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẶT VẤN ĐỀ Thế kỷ 21 là thế kỷ của các bệnh nội tiết và rối loạn chuyển hóa. Dự báo này đã được các nhà y học đưa ra từ những năm cuối thập niên 90 và thực tế hiện nay đang dần chứng minh đó là sự thật. Theo thống kê của tổ chức y tế thế giới, từ những năm cuối của thế kỷ 20 tới nay, số người mắc các bệnh về rối loạn chuyển hóa như: đái tháo đường týp 2, tăng huyết áp, rối loạn chuyển hóa lipid, béo phì…tăng lên với tốc độ rất nhanh. Xã hội hiện đại ngày càng phát triển, tỉ lệ mắc các bệnh chuyển hóa ngày càng gia tăng [1],[2],[3],[4].

Rối loạn lipid máu gắn liền với bệnh lý mạch máu, là một trong các yếu tố nguy cơ hàng đầu dẫn đến sự hình thành và phát triển bệnh xơ vữa động mạch. Xơ vữa động mạch là nguyên nhân hàng đầu của bệnh tật và tử vong ở Hoa Kỳ và ở hầu hết các nước phát triển. Năm 2016, xơ vữa mạch vành và mạch máu não gây ra khoảng 18 triệu ca tử vong trên toàn thế giới > 30% tổng số ca tử vong [5].000 người chết vì bệnh tim mạch vào năm 2016, tương ứng với gần 1/3 tổng số ca tử vong [6]. Tại Việt Nam, xơ vữa động mạch với biểu hiện lâm sàng như suy vành, nhồi máu cơ tim, tai biến mạch máu não… hiện nay có xu hướng tăng nhanh theo nhịp độ phát triển của xã hội.

Do vậy, rối loạn lipid máu là một trong các mối quan tâm về sức khỏe cộng đồng trong thế kỷ 21 [2]. Ngày nay y học hiện đại đã có những tiến bộ vượt bậc, đưa ra khá nhiều phương pháp để phòng cũng như can thiệp vào bệnh lý này. Bên cạnh sự phát triển của y học hiện đại, y học cổ truyền đã và đang khẳng định được mình, có những đóng góp không nhỏ vào công tác chăm sóc sức khỏe cho cộng đồng. Với các biểu hiện rối loạn lipid máu, xơ vữa động mạch, thừa cân…, rối loạn lipid máu được miêu tả trong một số chứng bệnh do đàm thấp gây nên.

Các y văn của y học cổ truyền cũng nêu ra một số phương pháp điều trị các chứng bệnh này. Tuy nhiên, các phương pháp điều trị đó thường được xây dựng dựa trên một cơ sở nền tảng lý luận từ cổ xưa, các kinh nghiệm điều trị quý báu của cha ông để lại. Vì vậy, nhiều vị thuốc, bài thuốc có tác dụng tốt trên thực tế lâm sàng 2 nhưng lại chưa được nghiên cứu sâu về tác dụng và độc tính. Việc chứng minh, tìm hiểu cơ sở khoa học, tìm các tác dụng mới của thuốc y học cổ truyền, tạo điều kiện cho việc hiện đại hóa y học cổ truyền là việc cần làm.

Đó đang là hướng nghiên cứu thu hút được sự quan tâm rộng rãi hiện nay ở trong nước và trên thế giới. “Hạ mỡ NK” là một trong những bài thuốc Nam quý do cố lương y Nguy n Kiều đúc kết và truyền lại, được dùng để chữa chứng đàm thấp, một hội chứng có nhiều điểm tương đồng với rối loạn lipid máu về cả lý luận và thực tiễn, là một trong những bài thuốc được dùng rộng rãi trên thực tế lâm sàng tại bệnh viện Tuệ Tĩnh và được nghiên cứu sơ bộ ở dạng thuốc sắc cho kết quả đáp ứng tốt với bệnh nhân rối loạn Lipid máu. Bài thuốc được nghiên cứu bào chế thành viên nang theo hướng hiện đại hóa thuốc YHCT, đạt tiêu chuẩn cơ sở, là sản phẩm của đề tài cấp Bộ Y tế năm 2016-2020 do Học viện Y dược học cổ truyền Việt Nam chủ trì, đã được nghiệm thu. Viên nang “Hạ mỡ NK” được chiết xuất các hoạt chất có tác dụng hạ lipid máu có trong dược liệu của bài thuốc.

Với mong muốn đánh giá đầy đủ tác dụng điều chỉnh rối loạn lipid máu một cách khách quan và khoa học của viên nang “Hạ mỡ NK”, đề tài được thực hiện với mục tiêu: 1. Nghiên cứu độc tính cấp, bán trường diễn, tác dụng hạ lipid máu và chống xơ vữa mạch của viên nang “Hạ mỡ NK” trên thực nghiệm. Đánh giá hiệu quả điều trị của viên nang “Hạ mỡ NK” trên người có rối loạn lipid máu. 3 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Rối loạn lipid máu theo Y học hiện đại 1. Khái niệm Rối loạn lipid máu (RLLM) là tình trạng bệnh lý khi có một hoặc nhiều thông số lipid bị rối loạn (tăng cholesterol toàn phần (TC) hoặc tăng triglycerid huyết tương (TG) hoặc tăng lipoprotein phân tử lượng thấp (LDL-c) hoặc giảm lipoprotein phân tử lượng cao (HDL-c). RLLM thường được phát hiện cùng lúc với một số bệnh lý về tim mạch – nội tiết – chuyển hóa. Đồng thời RLLM cũng là yếu tố nguy cơ của các bệnh lý này [7],[8],[9].

Ngày nay người ta coi như có RLLM ngay từ khi tỉ lệ các thành phần của Lipid trong máu có sự thay đổi, mặc dù giá trị tuyệt đối nồng độ các thành phần lipid trong máu chưa tăng [10]. Phân loại Có nhiều cách phân loại các RLLM: 1. Phân loại theo De Gennes (1971): Thực tế trên lâm sàng, để dễ dàng cho điều trị, De Gennes đề nghị một phân loại đơn giản, dựa trên 2 thông số chính là TC và TG. Mặc dù cách phân loại này đã cổ điển nhưng đến nay vẫn được áp dụng rộng rãi trên lâm sàng bởi tính thực tế và đơn giản [11].

Phân loại này chỉ dựa vào cholesterol và triglycerid: - Hội chứng tăng cholesterol máu đơn thuần: + Huyết thanh bệnh nhân lúc đói trong + TC máu tăng cao + Triglycerid bình thường + Tỷ lệ Cholesterol/ Triglycerid > 2,5. + LDL-C tăng - Hội chứng tăng TG máu đơn thuần: + Huyết thanh bệnh nhân lúc đói có màu đục như sữa ở phía trên, phía dưới tương đối trong. + TC máu bình thường hoặc tăng nhẹ + TG máu tăng rất cao + Tỷ lệ Triglycerid/Cholesterol ≥ 2,5. + LDL-C bình thường hoặc giảm.

4 + Chylomicron tăng cao đơn thuần hoặc VLDL tăng cao đơn thuần, hoặc tăng cả Chylomicron và VLDL. - Hội chứng tăng lipid máu hỗn hợp: + Huyết thanh lúc đói thường đục nhẹ, có thể đục đều hoặc chỉ đục phần trên. + TC tăng ở mức độ vừa phải + TG tăng nhiều hơn + Tỷ lệ Cholesterol/ Triglycerid < 2,5. + LDL tăng hoặc tăng VLDL và IDL Cách phân loại này tiện dụng trên lâm sàng [11] 1.

Phân loại theo Fredrickson: Năm 1965, Fredrickson dựa vào kỹ thuật điện di và siêu ly tâm đã phân loại rối loạn lipid máu thành 5 týp, chủ yếu dựa vào thành phần lipoprotein. Năm 1970, một nhóm tác giả tách týp II thành IIa và IIb, từ đó bảng phân loại này trở thành bảng phân loại quốc tế từ năm 1970 [12], [13]. Phân loại rối loạn lipid, lipoprotein máu theo Fredrickson và WHO (2002) Typ Tăng Lipoprotein (s) Tăng Lipid I Chylomicrons TG IIa LDL-C Cholesterol IIb LDL và VLDL TG và Cholesterol III VLDL và tàn dư Chylomicrons TG và Cholesterol IV VLDL TG V Chylomicrons và VLDL TG và Cholesterol LDL= lipoprotein tỉ trọng thấp; TG= triglyceride; VLDL= lipoprotein tỉ trọng rất thấp. Phân loại theo hiệp hội xơ vữa động mạch châu Âu EAS (European Antherosis Society): Phân loại này căn cứ vào nồng độ TC và TG có trong huyết tương [7],[14].

Phân loại của EAS (2011) Chỉ số Cholesterol Triglyceride Týp (mmol/l) (mmol/l) Bình thường ≤ 5,2 ≤ 2,2 A 5,2 - 6,5 ≤ 2,2 B 6,5 – 7,8 ≤ 2,2 C ≤ 5,2 2,2 – 5,5 D 5,2 – 7,8 2,2 – 5,5 E > 7,8 > 5,5 5 1. Phân loại của chương trình giáo dục về cholesterol quốc gia của Hoa Kỳ - 2002 (National Cholesterol Education Program Adult Treatment Panel III - NCEP) và hiệp hội tim mạch Việt Nam (2008): Theo khuyến cáo của NCEP (2002) và Hội Tim mạch học Việt Nam năm 2008, đánh giá các mức độ RLLM cho tất cả những người ≥ 20 tuổi dựa trên kết quả xét nghiệm lipid máu [15],[16]: Bảng 1. Phân loại RLLM theo NCEP- ATP III (2002) và hiệp hội tim mạch VN (2008) (Định lượng lipid máu lúc đói (mmol/L) Thành phần Đơn vị (mg%) Đơn vị (mmol/l) Đánh giá mức độ lipid máu < 200 < 5,20 Bình thường Cholesterol 200 - 239 5,20 - < 6,20 Cao giới hạn ≥ 240 ≥ 6,20 Cao < 150 < 1,73 Bình thường 150 - 199 1,73 - < 2,30 Cao giới hạn Triglycerid 200 - 499 2,30 - < 5,75 Cao ≥ 500 ≥ 5,75 Rất cao < 40 < 1,03 Thấp HDL-C ≥ 60 ≥ 1,54 Cao < 100 < 2,57 Tối ưu 100 - 129 2,57 - < 3,34 Gần tối ưu LDL-C 130 - 159 3,34 - < 4,11 Cao giới hạn 160 - 189 4,11 - < 4,80 Cao ≥ 190 ≥ 4,80 Rất cao Cách phân loại này cho biết sự thay đổi các thành phần lipid máu dễ gây VXĐM và cả các thành phần có tác dụng bảo vệ chống VXĐM, ngoài ra còn phân biệt mức độ rối loạn của các thành phần lipid này và đặc biệt chú trọng vào mức LDL-C huyết thanh. Phân loại theo Hội nội tiết - đái tháo đường Việt Nam (2018) Theo các khuyến cáo trước đây rối loạn lipid máu (RLLM) được xác định là sự tăng bất thường trong máu nồng độ các thành phần như cholesterol toàn phần (TC), LDL- cholesterol (LDL-C) và/hoặc tăng triglycerid (TG) và/hoặc giảm HDL- cholesterol (HDL-C).

Tuy nhiên, các khuyến cáo gần đây đã bổ sung thêm hai thành phần: tăng non – HDL-C và Apo B. Rối loạn các thành phần lipid kéo dài sẽ gây tổn thương cho nhiều cơ quan trong đó tổn thương xơ vữa động mạch, làm hẹp lòng mạch máu, là nguyên nhân chủ yếu của bệnh tim mạch xơ vữa. Hội nội tiết đái tháo đường Việt Nam đã đưa ra phân loại nồng độ các thành phần lipid và mức độ đánh giá [17]: 6 Bảng 1. Phân loại nồng độ cholesterol (mg/dl) theo Hội nội tiết – đái tháo đường Việt Nam (2018) Thành phần Đơn vị (mg/dl) Đơn vị (mmol/l) Đánh giá mức độ lipid máu <130 < 3,38 Bình thường 130-159 3,38- <4,16 Trên bình thường Non-HDL- C 160-189 4,16- < 4,94 Giới hạn cao 190-219 4,94- <5,72 Cao ≥ 220 ≥ 5,72 Rất cao < 100 < 2,57 Bình thường 100 – 129 2,57 - < 3,34 Trên bình thường LDL- C 130 – 159 3,34 - < 4,11 Giới hạn cao 160 – 189 4,11 - < 4,80 Cao ≥ 190 ≥ 4,80 Rất cao < 150 < 1,73 Bình thường 150 – 199 1,73 - < 2,30 Cao giới hạn Triglycerid 200 – 499 2,30 - < 5,75 Cao ≥ 500 ≥ 5,75 Rất cao < 40 ( nam) < 1,03 Thấp HDL-C < 50 (nữ) < 1,29 Cao 1.