Chương 1: Cơ sở lí luận và thực trạng dạy học giải quyết vấn đề chủ đề Nguyên hàm – Tích phân ở lớp 12 trung học phổ thông. Chương 2: Dạy học giải quyết vấn đề các tình huống điển hình thuộc chủ đề Nguyên hàm – Tích phân ở lớp 12 trung học phổ thông. Chương 3: Thực nghiệm sƣ phạm. 7 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com CHƢƠNG 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHỦ ĐỀ NGUYÊN HÀM – TÍCH PHÂN Ở LỚP 12 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 1.
Các khái niệm cơ bản của phƣơng pháp dạy học giải quyết vấn đề Trong phần này, tác giả chủ yếu dựa theo Nguyễn Bá Kim [11, tr. Vấn đề Tình huống dạy học là một hệ thống phức tạp gồm chủ thể và khách thể, trong đó chủ thể là ngƣời học còn khách thể lại là một hệ thống nào đó chứa những yếu tố tri thức hay thực tiễn cùng những mối quan hệ tƣơng quan với nhau trong những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Nếu trong tình huống dạy học, ngƣời học còn chƣa biết ít nhất một phần tử của khách thể và có nhu cầu, nhiệm vụ là đi tìm phần tử đó thì tình huống dạy học đó gọi là một tình huống bài toán, hay gọi tắt là bài toán đối với ngƣời học. Một bài toán đƣợc gọi là vấn đề đối với ngƣời học nếu ở bài toán đó, với lƣợng kiến thức đã học, ngƣời học chƣa có một công cụ nào có tính thuật giải mà có thể sử dụng để tìm ra ngay phần tử chƣa biết của bài toán.
Hiểu theo nghĩa trên thì vấn đề không hoàn toàn đồng nghĩa với bài toán. Nếu bài toán chỉ yêu cầu HS áp dụng một quy tắc hay thuật giải đã biết để giải quyết thì không tạo thành vấn đề. Một bài toán có trở thành một vấn đề hay không chỉ có tính tƣơng đối, tùy theo điều kiện, hoàn cảnh, thời điểm HS tiếp nhận bài toán mà nó là vấn đề, hoặc không còn là vấn đề nữa. Xét bài toán tìm nguyên hàm sin x e x dx.
- Nếu tại thời điểm tiếp cận bài toán, HS chƣa có kiến thức về các tính chất của nguyên hàm (tính chất về nguyên hàm của tổng) thì bài toán trên trở thành vấn đề đối với HS. - Nếu tại thời điểm tiếp cận bài toán, HS đã đƣợc học các tính chất của nguyên hàm (tính chất về nguyên hàm của tổng) thì bài toán trên không trở thành vấn đề đối với HS mà chỉ là bài toán áp dụng quy tắc có sẵn để trả lời. 8 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail. Xét bài toán tìm nguyên hàm x 1.
Bài toán sẽ trở thành vấn đề nếu HS chƣa đƣợc học nội dung phƣơng pháp “Nguyên hàm từng phần” để tìm nguyên hàm. Nhƣng nếu khi tiếp cận bài toán, HS đã đƣợc học xong nội dung phƣơng pháp này thì bài toán đó không còn là vấn đề nữa mà chỉ đơn thuần là bài toán để áp dụng phƣơng pháp có sẵn một cách đơn giản. Nhƣ vậy, trong dạy học bộ môn Toán, ta có thể hiểu vấn đề là một câu hỏi hay một yêu cầu hành động mà trong đó: - HS cần phải tìm câu trả lời, đáp án cho câu hỏi hoặc thực hiện một hành động với các yêu cầu cho trƣớc. - HS chƣa đƣợc học một quy tắc nào có tính thuật giải có thể trả lời ngay câu hỏi đó hay thực hiện đƣợc ngay hành động với các yêu cầu đó.
Tình huống gợi vấn đề Tình huống có vấn đề là tình huống dạy học mà trong đó ngƣời học phải đối diện với những yêu cầu, thách thức nào đó mà bản thân ngƣời học có mong muốn, nguyện vọng thực hiện những yêu cầu đó, vƣợt qua những thách thức đó với cảm nhận rằng họ có đủ khả năng làm đƣợc việc đó nhƣng không phải một cách dễ dàng nhờ một công cụ, thuật giải sẵn có mà cần phải có quá trình tƣ duy tích cực, vận dụng, liên hệ những tri thức cũ liên quan, phối hợp các công cụ đã có thì mới thực hiện đƣợc. Một tình huống dạy học muốn trở thành THCVĐ thì phải thoả mãn ba yếu tố sau: - Tồn tại vấn đề Đây là yếu tố cốt lõi của tình huống. Tình huống phải nêu bật đƣợc vấn đề chính là những mâu thuẫn giữa yêu cầu, thách thức đặt ra với trình độ nhận thức của ngƣời học tại thời điểm đó. Nghĩa là ngƣời học phải tự ý thức đƣợc những khó khăn trong quá trình đi tìm câu trả lời hoặc khi thực hiện hành động mà vốn hiểu biết sẵn có chƣa đủ để giúp ngƣời học vƣợt qua ngay đƣợc.
Trong học tập, các vấn đề thƣờng gặp dƣới dạng một khái niệm mới chƣa đƣợc định nghĩa, một tính chất mới 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com chƣa đƣợc nhìn ra của đối tƣợng đã biết, một phƣơng pháp hành động mới,…mà HS cần phát hiện và chiếm lĩnh. - Gợi nhu cầu nhận thức Nếu tình huống đã có vấn đề nhƣng vì những một số lí do nào đó khách quan hoặc chủ quan mà ngƣời học không cảm thấy bản thân có nhu cầu cần quan tâm, tìm hiểu và tìm cách giải quyết nó, chẳng hạn, họ thấy vấn đề trong tình huống quá xa lạ, quá trừu tƣợng, không thể hình dung ra đƣợc, hoặc thấy đó là một vấn đề quá khó khăn, vƣợt tầm của mình mà chắc chắn bản thân không thể giải quyết đƣợc dù có cố gắng hết sức,… thì đó cũng chƣa hình thành lên một tình huống gợi vấn đề. Nhƣ vậy, một yếu tố quan trọng là tình huống phải gợi lên trong ngƣời học một nhu cầu, một mong muốn thậm chí cao hơn là một quyết tâm để họ cảm thấy cần thiết phải tìm cách để GQVĐ trong tình huống đó thông qua việc tìm hiểu, bổ sung, điều chỉnh, hoàn thiện vốn tri thức, kĩ năng đã có. Nói một cách đơn giản là THCVĐ phải tạo đƣợc cho ngƣời học: sự gần gũi, sự tò mò, quan tâm, sự ngạc nhiên, thích thú,… để kích thích, tạo động lực để ngƣời học mong muốn, quyết tâm GQVĐ đó.
- Tạo niềm tin vào khả năng của người học Nếu một tình huống đã chứa đựng vấn đề và ngƣời học có nhu cầu mong muốn GQVĐ nhƣng vấn đề là quá khó so với khả năng hiện tại của họ, khiến họ cảm thấy vấn đề quá tầm so với khả năng của mình thì sẽ gây tâm lý hoang mang, chán nản, làm cho ngƣời học dễ bỏ cuộc, không sẵn sàng tham gia GQVĐ. Do đó, tình huống cần khiến cho ngƣời học có cảm giác không quá xa lạ, nhƣng lại không hoàn toàn quen thuộc, vừa quen lại vừa lạ, đó là cảm giác rằng tuy họ chƣa có ngay lời giải cho vấn đề nhƣng cũng đã ở một vị trí rất gần với đáp án. Tức là ngƣời học tự cảm nhận đƣợc rằng bản thân họ đã có một số tri thức, kĩ năng liên quan đến vấn đề đặt ra mà chỉ cần tích cực suy nghĩ, tìm cách phối hợp chúng lại thì tin rằng sẽ giải quyết đƣợc vấn đề đó. Nhƣ vậy, ngƣời học cần hình thành niềm tin ở bản thân về khả năng huy động, phối hợp các kiến thức, kĩ năng đã có để GQVĐ, từ đó càng củng cố quyết tâm GQVĐ.
Một tình huống dạy học muốn trở thành một THCVĐ thì phải đảm bảo đầy đủ các yếu tố trên. Nếu thiếu dù chỉ một trong ba yếu tố trên thì tình huống cũng sẽ 10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com không tạo thành THCVĐ và không tạo đƣợc hiệu quả mong muốn trong quá trình dạy học. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề Thực tế PPDH dựa trên việc thiết kế và sử dụng các THCVĐ có nhiều tên gọi và cách định nghĩa khác nhau. Dựa trên việc nghiên cứu các tài liệu chuyên khảo về lí luận dạy học, giáo dục học,… tôi thấy có thể lựa chọn tên gọi cho phƣơng pháp này là Dạy học giải quyết vấn đề và theo Nguyễn Bá Kim [11, tr.
187] có thể định nghĩa nó nhƣ sau: DHGQVĐ là một phƣơng pháp tổ chức quá trình dạy học với đặc trƣng là trong quá trình dạy học đó GV sử dụng các THCVĐ do GV thiết kế hoặc HS tự đƣa ra để tổ chức, điều khiển HS tìm hiểu, phân tích, phát hiện vấn đề, từ đó định hƣớng, hƣớng dẫn HS hoạt động tự giác, tích cực, chủ động thực hiện các thao tác tƣ duy phân tích, tổng hợp, kết hợp các tri thức đã có để sáng tạo ra thuật giải nhằm GQVĐ. Thông qua quá trình đó, HS tự kiến tạo tri thức mới, hình thành và rèn luyện kĩ năng mới nhằm đạt đƣợc những mục tiêu giáo dục. Cơ sở khoa học của phƣơng pháp dạy học giải quyết vấn đề 1. Cơ sở triết học Theo quan điểm triết học duy vật biện chứng về các quy luật của sự phát triển thì mâu thuẫn là nguồn gốc, động lực của mọi sự phát triển.
Xuyên suốt trong quá trình học tập của HS, mâu thuẫn chủ đạo nhất, thƣờng xuyên nhất, đóng vai trò là động lực chính cho sự phát triển của ngƣời học là mâu thuẫn giữa yêu cầu, nhiệm vụ về nhận thức và năng lực của ngƣời học với lƣợng tri thức, năng lực sẵn có của bản thân ngƣời học. Với DHGQVĐ, ngƣời GV chủ động sử dụng, khai thác mâu thuẫn đó thông qua những THCVĐ để làm động lực cho HS tích cực, chủ động tìm cách GQVĐ, thông qua đó đạt đƣợc mục đích là sự phát triển trong nhận thức và năng lực của HS. Nhƣ vậy, sự vận dụng quy luật mâu thuẫn trong triết học duy vật biện chứng chính là cơ sở khoa học của DHGQVĐ. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.
Cơ sở tâm lí học Theo quan điểm của các nhà tâm lí học thì con ngƣời sẽ chỉ tích cực, chủ động tƣ duy khi nhu cầu tƣ duy trở thành nhu cầu tự thân, tức là khi đứng trƣớc một khó khăn, thách thức trong nhận thức mà tự bản thân cảm thấy cần phải vƣợt qua. Điều này rất phù hợp với quan điểm gợi nhu cầu nhận thức khi xây dựng các tình huống gợi vấn đề. Nhƣ vậy về mặt bản chất, DHGQVĐ đƣợc vận hành dựa trên cơ sở lí luận của tâm lí học về quá trình tƣ duy và về đặc điểm tâm lí học lứa tuổi.