Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái và Vai Trò Truyền Bệnh của Muỗi Truyền Sốt Xuất Huyết Dengue

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi truyền sốt xuất huyết dengue ở, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Nguyễn Trần Bích Diệp
• Người hướng dẫn: TS. Vũ Đức Chính
• Trường học: Viện Hàn Lâm Khoa Học và Công Nghệ Việt Nam
• Chuyên ngành: Động vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái và Vai Trò Truyền Bệnh của Muỗi Truyền Sốt Xuất Huyết Dengue
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nghiên Cứu Muỗi Truyền Sốt Xuất Huyết Dengue

Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là một bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, gây ra bởi virus Dengue và lây truyền qua muỗi Aedes. Bệnh phổ biến ở các vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, đặc biệt là khu vực đô thị và bán đô thị. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá SXHD là một trong những bệnh do vector truyền quan trọng nhất trên toàn cầu. Tỷ lệ mắc bệnh đã tăng lên đáng kể trong những thập kỷ gần đây, với ước tính khoảng 390 triệu ca nhiễm mỗi năm, trong đó 96 triệu ca có biểu hiện lâm sàng. Khoảng 3,9 tỷ người ở 128 quốc gia có nguy cơ nhiễm virus Dengue. Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề bởi SXHD, với khoảng 70 triệu người sống trong vùng dịch lưu hành. Việc kiểm soát vector truyền bệnh, đặc biệt là muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus, là biện pháp phòng chống hiệu quả nhất hiện nay.

1.1. Lịch Sử Phát Triển Bệnh Sốt Xuất Huyết Dengue

Bệnh SXHD đã được ghi nhận từ rất sớm, với những mô tả về các bệnh tương tự từ thế kỷ thứ 10 ở Trung Quốc. Đến thế kỷ 17 và 18, các vụ dịch với triệu chứng tương đồng đã xuất hiện ở nhiều khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, tác nhân gây bệnh chỉ được xác định rõ ràng vào cuối thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Sau Chiến tranh thế giới thứ II, dịch SXHD lan rộng ra toàn cầu, đặc biệt là ở khu vực Đông Nam Á. Tại Việt Nam, dịch bệnh được ghi nhận từ cuối những năm 1950 và trở thành một bệnh lưu hành địa phương. Các vụ dịch lớn đã xảy ra vào các năm 1987 và 1998, ảnh hưởng đến hàng trăm nghìn người.

1.2. Tình Hình Dịch Tễ Sốt Xuất Huyết Dengue Toàn Cầu

Hiện nay, dịch bệnh SXHD được ghi nhận ở hầu hết các khu vực trên thế giới, trừ Châu Âu. Tổng dân số có nguy cơ nhiễm bệnh ước tính khoảng 2,5 - 3 tỷ người, phần lớn sống ở các đô thị có khí hậu nhiệt đới và cận nhiệt đới. WHO ước tính có ít nhất 100 triệu trường hợp bệnh SXHD mỗi năm, trong đó có khoảng 500.000 trường hợp cần nhập viện. Tỷ lệ tử vong trung bình là 2,5%, tương đương khoảng 25.000 người mỗi năm. Brazil, Indonesia và Việt Nam là những quốc gia có số mắc SXHD cao nhất trên thế giới. Sự thay đổi khí hậu và đô thị hóa nhanh chóng đang góp phần làm gia tăng nguy cơ lây lan của bệnh.

II. Thách Thức Trong Kiểm Soát Muỗi Truyền Bệnh Sốt Xuất Huyết

Việc phòng chống SXHD gặp nhiều khó khăn do chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và vắc xin vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Biện pháp phòng chống chủ yếu hiện nay là kiểm soát vector truyền bệnh, đặc biệt là muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus. Tuy nhiên, các quần thể muỗi này có đặc điểm sinh học phức tạp và thay đổi theo thời gian, vùng miền và sinh cảnh. Sự kháng thuốc của muỗi đối với các hóa chất diệt côn trùng cũng là một thách thức lớn. Ngoài ra, vai trò truyền bệnh thực sự của muỗi Ae. albopictus tại các ổ dịch đang hoạt động vẫn chưa được nghiên cứu đầy đủ. Do đó, cần có những nghiên cứu sâu về đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi để có thể áp dụng các biện pháp phòng chống hiệu quả.

2.1. Đặc Điểm Sinh Học Của Muỗi Aedes Aegypti Và Albopictus

Muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus là hai loài muỗi chính truyền bệnh SXHD. Ae. aegypti thường được coi là vector chính, trong khi Ae. albopictus là vector phụ. Tuy nhiên, vai trò của hai loài muỗi này có thể thay đổi tùy theo vùng miền và điều kiện môi trường. Ae. aegypti thường sống gần người và đẻ trứng trong các dụng cụ chứa nước trong nhà, trong khi Ae. albopictus có thể sống ở cả trong và ngoài nhà và đẻ trứng trong nhiều loại vật chứa nước khác nhau. Việc hiểu rõ đặc điểm sinh học của hai loài muỗi này là rất quan trọng để có thể áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp.

2.2. Sự Kháng Hóa Chất Diệt Côn Trùng Của Muỗi Aedes

Sự kháng hóa chất diệt côn trùng là một vấn đề ngày càng trở nên nghiêm trọng trong công tác phòng chống SXHD. Việc sử dụng quá nhiều và không đúng cách các hóa chất diệt côn trùng đã dẫn đến sự phát triển của các quần thể muỗi kháng thuốc. Điều này làm giảm hiệu quả của các biện pháp kiểm soát vector và gây khó khăn cho việc phòng chống dịch bệnh. Cần có những nghiên cứu về cơ chế kháng thuốc của muỗi để có thể phát triển các loại hóa chất diệt côn trùng mới và áp dụng các biện pháp quản lý kháng thuốc hiệu quả.

2.3. Vai Trò Truyền Bệnh Của Muỗi Aedes Albopictus Tại Ổ Dịch

Mặc dù Ae. aegypti được coi là vector chính truyền bệnh SXHD, vai trò của Ae. albopictus cũng không nên bị bỏ qua. Trong một số trường hợp, Ae. albopictus có thể đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì và lan truyền dịch bệnh, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và vùng có nhiều cây cối. Cần có những nghiên cứu sâu hơn về vai trò truyền bệnh của Ae. albopictus tại các ổ dịch đang hoạt động để có thể đánh giá đúng mức tầm quan trọng của loài muỗi này và áp dụng các biện pháp kiểm soát phù hợp.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Muỗi Aedes

Nghiên cứu về đặc điểm sinh thái của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus được thực hiện tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh trong giai đoạn 2016-2017. Các phương pháp nghiên cứu bao gồm thu thập mẫu muỗi và bọ gậy tại các địa điểm khác nhau, xác định loài và phân tích đặc điểm sinh thái như tỷ lệ trú đậu trong và ngoài nhà, nơi trú đậu, vị trí độ cao trú đậu và các giá thể trú đậu. Ngoài ra, nghiên cứu cũng tiến hành xác định vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes bằng cách phân tích virus Dengue trong mẫu muỗi và bọ gậy thu thập được. Các dữ liệu thu thập được sẽ được phân tích và xử lý bằng các phương pháp thống kê phù hợp để đưa ra những kết luận về đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes tại các địa phương nghiên cứu.

3.1. Địa Điểm Và Thời Gian Thực Hiện Nghiên Cứu

Nghiên cứu được thực hiện tại bốn tỉnh thành: Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh. Đây là những địa phương có số ca mắc SXHD cao và được xác định là vùng trọng điểm về sốt xuất huyết Dengue của khu vực miền Bắc. Thời gian thực hiện nghiên cứu là từ năm 2016 đến năm 2017, bao gồm cả mùa dịch và mùa không dịch để có thể đánh giá được sự thay đổi của đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes theo thời gian.

3.2. Phương Pháp Thu Thập Mẫu Muỗi Và Bọ Gậy

Mẫu muỗi và bọ gậy được thu thập tại các địa điểm khác nhau, bao gồm nhà dân, trường học, bệnh viện và các khu vực công cộng. Các phương pháp thu thập mẫu bao gồm sử dụng vợt bắt muỗi, đèn bắt muỗi và thu thập bọ gậy từ các dụng cụ chứa nước. Mẫu muỗi và bọ gậy sau khi thu thập được sẽ được bảo quản và vận chuyển đến phòng thí nghiệm để xác định loài và phân tích virus Dengue.

3.3. Xác Định Loài Muỗi Và Phân Tích Virus Dengue

Mẫu muỗi và bọ gậy sau khi được thu thập sẽ được xác định loài bằng các phương pháp hình thái học và phân tử sinh học. Virus Dengue trong mẫu muỗi và bọ gậy sẽ được phân tích bằng phương pháp RT-PCR (Realtime polymerase chain reaction) để xác định sự có mặt của virus và phân loại các tuýp virus Dengue khác nhau.

IV. Kết Quả Nghiên Cứu Đặc Điểm Sinh Thái Muỗi Aedes Aegypti

Nghiên cứu đã thu thập được nhiều thông tin quan trọng về đặc điểm sinh thái của muỗi Aedes aegypti tại các địa điểm nghiên cứu. Kết quả cho thấy tỷ lệ muỗi trú đậu trong nhà cao hơn ngoài nhà, nơi trú đậu phổ biến là các góc tối, quần áo và đồ đạc trong nhà. Vị trí độ cao trú đậu thường ở mức thấp, dưới 1 mét. Các giá thể trú đậu phổ biến là quần áo, rèm cửa và các vật dụng gia đình khác. Nghiên cứu cũng xác định được các ổ bọ gậy nguồn của Ae. aegypti, chủ yếu là các dụng cụ chứa nước trong nhà như chum, vại, bể nước và các vật dụng phế thải.

4.1. Tỷ Lệ Muỗi Aedes Aegypti Trú Đậu Trong Và Ngoài Nhà

Kết quả nghiên cứu cho thấy tỷ lệ muỗi Ae. aegypti trú đậu trong nhà cao hơn ngoài nhà. Điều này cho thấy Ae. aegypti có xu hướng sống gần người và thích nghi với môi trường sống trong nhà. Tỷ lệ muỗi trú đậu trong nhà có thể thay đổi tùy theo mùa và điều kiện thời tiết, nhưng nhìn chung vẫn cao hơn so với ngoài nhà.

4.2. Nơi Trú Đậu Và Vị Trí Độ Cao Trú Đậu Của Muỗi

Nơi trú đậu phổ biến của muỗi Ae. aegypti là các góc tối, quần áo và đồ đạc trong nhà. Vị trí độ cao trú đậu thường ở mức thấp, dưới 1 mét. Điều này cho thấy muỗi Ae. aegypti có xu hướng trú đậu ở những nơi kín đáo và gần mặt đất. Thông tin này có thể được sử dụng để hướng dẫn các biện pháp kiểm soát muỗi, chẳng hạn như phun thuốc diệt muỗi vào các góc tối và khu vực thấp trong nhà.

4.3. Các Giá Thể Trú Đậu Của Muỗi Aedes Aegypti

Các giá thể trú đậu phổ biến của muỗi Ae. aegypti là quần áo, rèm cửa và các vật dụng gia đình khác. Điều này cho thấy muỗi Ae. aegypti có xu hướng trú đậu trên các vật dụng có bề mặt mềm và có thể bám vào được. Thông tin này có thể được sử dụng để hướng dẫn các biện pháp phòng ngừa muỗi, chẳng hạn như giặt giũ quần áo thường xuyên và giữ cho nhà cửa sạch sẽ.

V. Vai Trò Truyền Bệnh Sốt Xuất Huyết Của Muỗi Aedes

Nghiên cứu đã xác định được vai trò truyền bệnh SXHD của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại các địa điểm nghiên cứu. Kết quả cho thấy virus Dengue được phát hiện trong cả muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus, cho thấy cả hai loài muỗi này đều có khả năng truyền bệnh. Tỷ lệ phát hiện virus Dengue trong muỗi Ae. aegypti thường cao hơn so với Ae. albopictus, nhưng trong một số trường hợp, tỷ lệ này có thể tương đương hoặc thậm chí cao hơn. Nghiên cứu cũng xác định được các tuýp virus Dengue khác nhau trong mẫu muỗi, cho thấy sự lưu hành của nhiều tuýp virus Dengue tại các địa phương nghiên cứu.

5.1. Tỷ Lệ Phát Hiện Virus Dengue Trong Muỗi Aedes

Kết quả nghiên cứu cho thấy virus Dengue được phát hiện trong cả muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus. Điều này khẳng định vai trò truyền bệnh SXHD của cả hai loài muỗi này. Tỷ lệ phát hiện virus Dengue trong muỗi có thể thay đổi tùy theo mùa, địa điểm và tình hình dịch bệnh.

5.2. Phân Loại Tuýp Virus Dengue Trong Mẫu Muỗi

Nghiên cứu đã xác định được các tuýp virus Dengue khác nhau trong mẫu muỗi, bao gồm DENV-1, DENV-2, DENV-3 và DENV-4. Sự lưu hành của nhiều tuýp virus Dengue có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh SXHD nặng và gây khó khăn cho công tác phòng chống dịch bệnh.

5.3. Vai Trò Của Muỗi Aedes Albopictus Trong Truyền Bệnh

Mặc dù Ae. aegypti được coi là vector chính truyền bệnh SXHD, nghiên cứu cũng cho thấy Ae. albopictus có vai trò quan trọng trong việc duy trì và lan truyền dịch bệnh, đặc biệt là ở các vùng nông thôn và vùng có nhiều cây cối. Cần có những biện pháp kiểm soát muỗi Ae. albopictus hiệu quả để giảm nguy cơ lây lan bệnh SXHD.

VI. Kết Luận Và Kiến Nghị Về Phòng Chống Sốt Xuất Huyết

Nghiên cứu đã cung cấp những thông tin quan trọng về đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Aedes aegypti và Aedes albopictus tại các địa phương nghiên cứu. Kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng để xây dựng các chiến lược phòng chống SXHD hiệu quả hơn, bao gồm các biện pháp kiểm soát vector, tuyên truyền giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh SXHD. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế, chính quyền địa phương và cộng đồng để thực hiện các biện pháp phòng chống SXHD một cách đồng bộ và hiệu quả.

6.1. Tăng Cường Kiểm Soát Vector Truyền Bệnh Sốt Xuất Huyết

Kiểm soát vector là biện pháp phòng chống SXHD hiệu quả nhất hiện nay. Các biện pháp kiểm soát vector bao gồm loại bỏ ổ bọ gậy, phun thuốc diệt muỗi và sử dụng các biện pháp phòng ngừa muỗi đốt. Cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan y tế và cộng đồng để thực hiện các biện pháp kiểm soát vector một cách đồng bộ và hiệu quả.

6.2. Nâng Cao Nhận Thức Cộng Đồng Về Bệnh Sốt Xuất Huyết

Tuyên truyền giáo dục sức khỏe và nâng cao nhận thức của cộng đồng về bệnh SXHD là rất quan trọng để giảm nguy cơ mắc bệnh và tử vong. Cần cung cấp cho cộng đồng những thông tin về nguyên nhân, triệu chứng, cách phòng ngừa và điều trị bệnh SXHD. Các hoạt động tuyên truyền giáo dục sức khỏe có thể được thực hiện thông qua nhiều kênh khác nhau, bao gồm truyền hình, báo chí, internet và các hoạt động cộng đồng.

6.3. Nghiên Cứu Phát Triển Vắc Xin Phòng Bệnh Sốt Xuất Huyết

Nghiên cứu phát triển vắc xin phòng bệnh SXHD là một ưu tiên hàng đầu trong công tác phòng chống dịch bệnh. Vắc xin có thể giúp bảo vệ cộng đồng khỏi bệnh SXHD và giảm gánh nặng cho hệ thống y tế. Cần có sự đầu tư và hỗ trợ cho các nghiên cứu phát triển vắc xin phòng bệnh SXHD để có thể sớm có được một loại vắc xin an toàn và hiệu quả.

Trích đoạn nội dung tài liệu

MỞ ĐẦU Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính nguy hiểm do muỗi Aedes truyền, ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, phổ biến ở khu vực đô thị, bán đô thị và nhiều vùng nông thôn. Hiện nay bệnh SXHD đang là vấn đề y tế công cộng rất lớn trên toàn cầu và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá là một trong những bệnh do véc tơ truyền quan trọng nhất [67]. Tỷ lệ người mắc sốt xuất huyết đã tăng lên đáng kể trên toàn thế giới trong những thập kỷ gần đây. Số lượng các trường hợp sốt xuất huyết thực tế chưa được báo cáo đầy đủ và nhiều trường hợp được chẩn đoán nhầm lẫn với một số bệnh khác.

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 390 triệu trường hợp bệnh SXHD mỗi năm, trong đó có khoảng 96 triệu trường hợp có biểu hiện lâm sàng. Có khoảng 3,9 tỷ người ở 128 quốc gia có nguy cơ bị nhiễm vi rút Dengue. Trước năm 1970, chỉ có 9 nước đã trải qua dịch bệnh SXHD nghiêm trọng, nhưng hiện nay đang lưu hành tại hơn 100 quốc gia ở Châu Phi, Châu Mỹ, Đông Địa Trung Hải, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương. Các khu vực Châu Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất.

Ước tính có khoảng 500.000 người mắc bệnh sốt xuất huyết nặng cần nhập viện mỗi năm, và khoảng 2,5% những người bị bệnh tử vong [65 ] [66]. Việt Nam là một nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Aedes, cho nên SXHD hiện cũng đang là một trong các bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ mắc và tử vong cao nhất. Dịch bệnh được ghi nhận ở cả 4 khu vực địa lý là miền Nam, miền Trung, miền Bắc và Tây Nguyên [1]. Theo ước tính, khoảng 70 triệu người Việt Nam nằm trong vùng có dịch SXHD lưu hành và có nguy cơ bị mắc bệnh.

Mặc dù Chương trình phòng chống SXHD quốc gia được thiết lập từ năm 1999 hoạt động rất hiệu quả, số mắc và tử vong có giảm được một thời gian nhưng không ổn định và có xu hướng mở rộng phạm vi, số mắc trung bình hàng năm vẫn luôn ở mức rất cao khoảng 70.000 trường hợp với hàng trăm trường hợp tử vong [4], hơn nữa dịch lớn thỉnh thoảng bùng phát gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống xã hội của nhân dân. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 2 loài muỗi truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae. albopictus, trong đó Ae.

aegypti được coi là là véc tơ chính, còn Ae. albopictus 1 được coi là véc tơ phụ [12] [22] [32]. Tại Việt Nam đã có một số nghiên cứu về hai loài muỗi này trong những năm trước đây và ghi nhận sự có mặt cả hai loài muỗi, tuy nhiên việc phân bố của chúng thay đổi theo thời gian, theo vùng miền và theo sinh cảnh khác nhau [23]. Bên cạnh đó vai trò truyền bệnh thực sự của 2 loài muỗi này tại các ổ dịch đang hoạt động, đặc biệt là muỗi Ae.

albopictus đã được nghiên cứu nhưng chưa thực sự đầy đủ [28]. Việc phòng chống SXHD trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng là vô cùng khó khăn vì chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng. Do vậy, biện pháp phòng chống chủ yếu và có hiệu quả là dựa vào kiểm soát véc tơ truyền bệnh. Các quần thể muỗi Ae.

aegypti và Ae. albopictus có các đặc điểm sinh học, đôi khi thay đổi nên việc nghiên cứu sâu về các đặc điểm của chúng sẽ là cơ sở để áp dụng các biện pháp phòng chống. Mặt khác, nghiên cứu vai trò truyền bệnh SXHD của muỗi tại thực địa là rất cần thiết, góp phần quan trọng giúp cho các nhà quản lý cũng như các nhà chuyên môn trong định hướng, lập kế hoạch cũng như đề ra các chiến lược phù hợp, hiệu quả cho công tác phòng chống dịch bệnh SXHD [14] [16] [22]. Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh là những tỉnh thành trong những năm gần đây liên tục ghi nhận dịch bệnh với số mắc cao và được xác định là vùng trọng điểm nhất về sốt xuất huyết Dengue của khu vực miền Bắc.

Ngoài ra đây cũng là những địa phương có tốc độ đô thị hóa rất nhanh chóng đặc biệt là ở Hà Nội, làm môi trường thay đổi mạnh theo hướng thuận lợi cho muỗi phát triển. Do vậy, vấn đề được đặt ra cho nghiên cứu, hay chính là việc đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus tại đây hiện nay như thế nào là rất quan trọng trong việc đề ra các chiến lược giám sát và khống chế các ổ dịch SXHD một cách hiệu quả.

Xuất phát từ thực tiễn đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi truyền sốt xuất huyết Dengue ở ở một số địa phương, 2016 - 2017 ” với các mục tiêu: 2 1. Mô tả đặc điểm sinh thái của muỗi truyền sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Xác định vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết của muỗi Aedes tại tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.

Bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Lịch sử bệnh sốt xuất huyết Dengue Vào khoảng đầu năm 992 sau Công Nguyên, đã có một bệnh tương tự như sốt xuất huyết Dengue (SXHD) bây giờ nhưng không rõ tác nhân là gì đã được ghi nhận tại Trung Quốc. Sau đó, dịch sốt xuất huyết này bùng phát rải rác nhiều nơi và ghi nhận rõ nhất cách đây đã hơn 3 thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Năm 1635, dịch bệnh ghi nhận ở vùng Tây Ấn Độ Dương thuộc Cộng hòa Pháp.

Năm 1780, nhiều tác giả đã mô tả bệnh sốt ở Philadelphia có các đặc điểm lâm sàng giống với SXHD, rất có thể đấy chính là bệnh SXHD ngày nay, nhưng vào thời điểm đó các hiểu biết khoa học chưa đủ để minh chứng. Trong thế kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, đã xảy ra những vụ dịch sốt xuất huyết tương tự ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới. Hầu hết các trường hợp bệnh của những vụ dịch này là sốt xuất huyết thể nhẹ và chỉ chiếm một tỷ lệ không nhiều là thể nặng [32] [41] [43]. Các vụ dịch tương tự ghi nhận xảy ra vào những năm 1778-1780 ở Châu Á, Châu Phi và Bắc Mỹ gần như đồng thời chứng tỏ rằng nếu đây là dịch bệnh SXHD thì tác nhân gây bệnh cũng như véc tơ truyền bệnh đã phân bố rộng rãi trên toàn thế giới từ hơn 200 năm trước.

Trong suốt thời gian này bệnh sốt xuất huyết chưa xác định được tác nhân gây bệnh và chỉ được xem là bệnh nhẹ, không nguy hiểm [9] [47]. Vụ dịch sốt xuất huyết Dengue đầu tiên được ghi nhận với tác nhân rõ ràng xảy ra tại Úc vào năm 1897, kế đến tại Hy Lạp vào năm 1928 và Đài Loan 1931. Một vụ đại dịch SXHD ở Đông Nam Á sau Chiến tranh thế giới thứ II và từ đó lan rộng trên toàn cầu và năm 1953-1954, dịch SXHD cũng được phát hiện tại Philippines, sau đó dịch tiếp tục xảy ra khắp các vùng/lãnh thổ thuộc Đông Nam Á gồm Ấn Độ, Indonesia, Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan… Từ thập kỷ 80, dịch SXHD tiếp tục tăng lên ở Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Trung Mỹ và Nam Mỹ, các đảo ở Thái Bình Dương và vùng Caribê, nhất là Cuba. Những năm 1970 SXHD xuất hiện hầu hết các nước Châu Á trong đó bao gồm cả Việt Nam, hàng năm trung bình có khoảng 4 600.000 trường hợp bệnh SXHD.

Trước năm 1975 có khoảng 10 nước báo cáo có dịch SXHD, từ năm 1980 có trên 50 nước thông báo có dịch SXHD. Gần đây, các vụ dịch SXHD đã liên tiếp xảy ra ở hầu hết các khu vực trên thế giới, trừ khu vực Châu Âu. Tuy vậy, một số nước thuộc khu vực Châu Âu này đã có một số lượng đáng kể các trường hợp SXHD ngoại lai từ các nước khác đến. Tại một số nước ở Đông Nam Á, dịch SXHD hầu như năm nào cũng xảy ra với quy mô ngày một lan rộng.

Ngày nay, bệnh đã trở thành nguyên nhân nhập viện và tử vong thường gặp ở trẻ em tại các nước nhiệt đới Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương [29] [33]. Dịch SXHD, trước đây thường xảy ra theo quy luật có tính chất chu kỳ ở các vùng có vi rút Dengue lưu hành quanh năm và bất thường ở các vùng mới xuất hiện bệnh SXHD. Tuy nhiên, những năm gần đây, tính chu kì của dịch SXHD không thể hiện rõ ràng nữa. Những yếu tố quan trọng liên quan đến tính chu kỳ dịch chưa có được những giải thích vững chắc, mà chỉ là giả định như vai trò của các chủng vi rút, các típ huyết thanh, tiềm năng của véc tơ, tính miễn dịch của những quần thể vật chủ, SXHD nội tại hay ngoại lai, cùng các yếu tố khác liên quan đến vi rút trong sự lan truyền dịch [52].

Ở Việt Nam, dịch SXHD được ghi nhận đầu tiên từ cuối những năm 1950, cho đến nay đã trở thành một dịch bệnh lưu hành địa phương, phát triển mạnh tại các tỉnh thành khu vực miền Nam. Trong quá khứ đã có những vụ dịch rất lớn xảy ra như vụ dịch SXHD năm 1987 và 1998 xảy ra ở 56 trong tổng số 61 tỉnh thành trong cả nước với số bệnh nhân lên đến hàng trăm nghìn trường hợp. Trước tình hình dịch bệnh SXHD diễn biến phức tạp và bùng phát mạnh, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Dự án Quốc gia phòng chống SXHD và bắt đầu hoạt động từ năm 1999. Sau khi có dự án, tình hình dịch bệnh có chiều hướng giảm trong các năm sau đó, tuy nhiên từ năm 2004 trở lại đây dịch bệnh có chiều hướng gia tăng trở lại và đã trở thành một trong mười bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần được quan tâm hàng đầu tại Việt Nam [6] [7] [8] [18].

Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Hiện nay, trên thế giới dịch bệnh SXHD đang được ghi nhận tại 5 trong số 6 khu vực, chỉ trừ Châu Âu. Tuy vậy, hàng năm vẫn có những trường hợp bệnh rải rác được ghi nhận tại một số nước thuộc khu vực này, chủ yếu là các trường hợp sốt Dengue ngoại lai do xâm nhập từ các nước khác tới.