MỞ ĐẦU Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) là bệnh nhiễm vi rút Dengue cấp tính nguy hiểm do muỗi Aedes truyền, ở các nước nhiệt đới và cận nhiệt đới, phổ biến ở khu vực đô thị, bán đô thị và nhiều vùng nông thôn. Hiện nay bệnh SXHD đang là vấn đề y tế công cộng rất lớn trên toàn cầu và được Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) đánh giá là một trong những bệnh do véc tơ truyền quan trọng nhất [67]. Tỷ lệ người mắc sốt xuất huyết đã tăng lên đáng kể trên toàn thế giới trong những thập kỷ gần đây. Số lượng các trường hợp sốt xuất huyết thực tế chưa được báo cáo đầy đủ và nhiều trường hợp được chẩn đoán nhầm lẫn với một số bệnh khác.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 390 triệu trường hợp bệnh SXHD mỗi năm, trong đó có khoảng 96 triệu trường hợp có biểu hiện lâm sàng. Có khoảng 3,9 tỷ người ở 128 quốc gia có nguy cơ bị nhiễm vi rút Dengue. Trước năm 1970, chỉ có 9 nước đã trải qua dịch bệnh SXHD nghiêm trọng, nhưng hiện nay đang lưu hành tại hơn 100 quốc gia ở Châu Phi, Châu Mỹ, Đông Địa Trung Hải, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương. Các khu vực Châu Mỹ, Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương là bị ảnh hưởng nghiêm trọng nhất.
Ước tính có khoảng 500.000 người mắc bệnh sốt xuất huyết nặng cần nhập viện mỗi năm, và khoảng 2,5% những người bị bệnh tử vong [65 ] [66]. Việt Nam là một nước có khí hậu nhiệt đới gió mùa thuận lợi cho sự phát triển của muỗi Aedes, cho nên SXHD hiện cũng đang là một trong các bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ mắc và tử vong cao nhất. Dịch bệnh được ghi nhận ở cả 4 khu vực địa lý là miền Nam, miền Trung, miền Bắc và Tây Nguyên [1]. Theo ước tính, khoảng 70 triệu người Việt Nam nằm trong vùng có dịch SXHD lưu hành và có nguy cơ bị mắc bệnh.
Mặc dù Chương trình phòng chống SXHD quốc gia được thiết lập từ năm 1999 hoạt động rất hiệu quả, số mắc và tử vong có giảm được một thời gian nhưng không ổn định và có xu hướng mở rộng phạm vi, số mắc trung bình hàng năm vẫn luôn ở mức rất cao khoảng 70.000 trường hợp với hàng trăm trường hợp tử vong [4], hơn nữa dịch lớn thỉnh thoảng bùng phát gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến đời sống xã hội của nhân dân. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng có 2 loài muỗi truyền bệnh SXHD là Ae. aegypti và Ae. albopictus, trong đó Ae.
aegypti được coi là là véc tơ chính, còn Ae. albopictus 1 được coi là véc tơ phụ [12] [22] [32]. Tại Việt Nam đã có một số nghiên cứu về hai loài muỗi này trong những năm trước đây và ghi nhận sự có mặt cả hai loài muỗi, tuy nhiên việc phân bố của chúng thay đổi theo thời gian, theo vùng miền và theo sinh cảnh khác nhau [23]. Bên cạnh đó vai trò truyền bệnh thực sự của 2 loài muỗi này tại các ổ dịch đang hoạt động, đặc biệt là muỗi Ae.
albopictus đã được nghiên cứu nhưng chưa thực sự đầy đủ [28]. Việc phòng chống SXHD trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng là vô cùng khó khăn vì chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, vắc xin đang trong giai đoạn nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng. Do vậy, biện pháp phòng chống chủ yếu và có hiệu quả là dựa vào kiểm soát véc tơ truyền bệnh. Các quần thể muỗi Ae.
aegypti và Ae. albopictus có các đặc điểm sinh học, đôi khi thay đổi nên việc nghiên cứu sâu về các đặc điểm của chúng sẽ là cơ sở để áp dụng các biện pháp phòng chống. Mặt khác, nghiên cứu vai trò truyền bệnh SXHD của muỗi tại thực địa là rất cần thiết, góp phần quan trọng giúp cho các nhà quản lý cũng như các nhà chuyên môn trong định hướng, lập kế hoạch cũng như đề ra các chiến lược phù hợp, hiệu quả cho công tác phòng chống dịch bệnh SXHD [14] [16] [22]. Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa và Hà Tĩnh là những tỉnh thành trong những năm gần đây liên tục ghi nhận dịch bệnh với số mắc cao và được xác định là vùng trọng điểm nhất về sốt xuất huyết Dengue của khu vực miền Bắc.
Ngoài ra đây cũng là những địa phương có tốc độ đô thị hóa rất nhanh chóng đặc biệt là ở Hà Nội, làm môi trường thay đổi mạnh theo hướng thuận lợi cho muỗi phát triển. Do vậy, vấn đề được đặt ra cho nghiên cứu, hay chính là việc đi tìm câu trả lời cho câu hỏi: Đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi Ae. aegypti và Ae. albopictus tại đây hiện nay như thế nào là rất quan trọng trong việc đề ra các chiến lược giám sát và khống chế các ổ dịch SXHD một cách hiệu quả.
Xuất phát từ thực tiễn đó chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu một số đặc điểm sinh thái và vai trò truyền bệnh của muỗi truyền sốt xuất huyết Dengue ở ở một số địa phương, 2016 - 2017 ” với các mục tiêu: 2 1. Mô tả đặc điểm sinh thái của muỗi truyền sốt xuất huyết Dengue tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. Xác định vai trò truyền bệnh sốt xuất huyết của muỗi Aedes tại tại Hà Nội, Hải Phòng, Thanh Hóa, Hà Tĩnh. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.
Bệnh sốt xuất huyết Dengue 1. Lịch sử bệnh sốt xuất huyết Dengue Vào khoảng đầu năm 992 sau Công Nguyên, đã có một bệnh tương tự như sốt xuất huyết Dengue (SXHD) bây giờ nhưng không rõ tác nhân là gì đã được ghi nhận tại Trung Quốc. Sau đó, dịch sốt xuất huyết này bùng phát rải rác nhiều nơi và ghi nhận rõ nhất cách đây đã hơn 3 thế kỷ ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới, á nhiệt đới và ôn đới. Năm 1635, dịch bệnh ghi nhận ở vùng Tây Ấn Độ Dương thuộc Cộng hòa Pháp.
Năm 1780, nhiều tác giả đã mô tả bệnh sốt ở Philadelphia có các đặc điểm lâm sàng giống với SXHD, rất có thể đấy chính là bệnh SXHD ngày nay, nhưng vào thời điểm đó các hiểu biết khoa học chưa đủ để minh chứng. Trong thế kỷ XVIII, XIX và đầu thế kỷ XX, đã xảy ra những vụ dịch sốt xuất huyết tương tự ở các khu vực có khí hậu nhiệt đới và một số vùng có khí hậu ôn đới. Hầu hết các trường hợp bệnh của những vụ dịch này là sốt xuất huyết thể nhẹ và chỉ chiếm một tỷ lệ không nhiều là thể nặng [32] [41] [43]. Các vụ dịch tương tự ghi nhận xảy ra vào những năm 1778-1780 ở Châu Á, Châu Phi và Bắc Mỹ gần như đồng thời chứng tỏ rằng nếu đây là dịch bệnh SXHD thì tác nhân gây bệnh cũng như véc tơ truyền bệnh đã phân bố rộng rãi trên toàn thế giới từ hơn 200 năm trước.
Trong suốt thời gian này bệnh sốt xuất huyết chưa xác định được tác nhân gây bệnh và chỉ được xem là bệnh nhẹ, không nguy hiểm [9] [47]. Vụ dịch sốt xuất huyết Dengue đầu tiên được ghi nhận với tác nhân rõ ràng xảy ra tại Úc vào năm 1897, kế đến tại Hy Lạp vào năm 1928 và Đài Loan 1931. Một vụ đại dịch SXHD ở Đông Nam Á sau Chiến tranh thế giới thứ II và từ đó lan rộng trên toàn cầu và năm 1953-1954, dịch SXHD cũng được phát hiện tại Philippines, sau đó dịch tiếp tục xảy ra khắp các vùng/lãnh thổ thuộc Đông Nam Á gồm Ấn Độ, Indonesia, Myanmar, Sri Lanka và Thái Lan… Từ thập kỷ 80, dịch SXHD tiếp tục tăng lên ở Đông Nam Á, Ấn Độ Dương, Trung Mỹ và Nam Mỹ, các đảo ở Thái Bình Dương và vùng Caribê, nhất là Cuba. Những năm 1970 SXHD xuất hiện hầu hết các nước Châu Á trong đó bao gồm cả Việt Nam, hàng năm trung bình có khoảng 4 600.000 trường hợp bệnh SXHD.
Trước năm 1975 có khoảng 10 nước báo cáo có dịch SXHD, từ năm 1980 có trên 50 nước thông báo có dịch SXHD. Gần đây, các vụ dịch SXHD đã liên tiếp xảy ra ở hầu hết các khu vực trên thế giới, trừ khu vực Châu Âu. Tuy vậy, một số nước thuộc khu vực Châu Âu này đã có một số lượng đáng kể các trường hợp SXHD ngoại lai từ các nước khác đến. Tại một số nước ở Đông Nam Á, dịch SXHD hầu như năm nào cũng xảy ra với quy mô ngày một lan rộng.
Ngày nay, bệnh đã trở thành nguyên nhân nhập viện và tử vong thường gặp ở trẻ em tại các nước nhiệt đới Đông Nam Á và Tây Thái Bình Dương [29] [33]. Dịch SXHD, trước đây thường xảy ra theo quy luật có tính chất chu kỳ ở các vùng có vi rút Dengue lưu hành quanh năm và bất thường ở các vùng mới xuất hiện bệnh SXHD. Tuy nhiên, những năm gần đây, tính chu kì của dịch SXHD không thể hiện rõ ràng nữa. Những yếu tố quan trọng liên quan đến tính chu kỳ dịch chưa có được những giải thích vững chắc, mà chỉ là giả định như vai trò của các chủng vi rút, các típ huyết thanh, tiềm năng của véc tơ, tính miễn dịch của những quần thể vật chủ, SXHD nội tại hay ngoại lai, cùng các yếu tố khác liên quan đến vi rút trong sự lan truyền dịch [52].
Ở Việt Nam, dịch SXHD được ghi nhận đầu tiên từ cuối những năm 1950, cho đến nay đã trở thành một dịch bệnh lưu hành địa phương, phát triển mạnh tại các tỉnh thành khu vực miền Nam. Trong quá khứ đã có những vụ dịch rất lớn xảy ra như vụ dịch SXHD năm 1987 và 1998 xảy ra ở 56 trong tổng số 61 tỉnh thành trong cả nước với số bệnh nhân lên đến hàng trăm nghìn trường hợp. Trước tình hình dịch bệnh SXHD diễn biến phức tạp và bùng phát mạnh, Chính phủ Việt Nam đã phê duyệt Dự án Quốc gia phòng chống SXHD và bắt đầu hoạt động từ năm 1999. Sau khi có dự án, tình hình dịch bệnh có chiều hướng giảm trong các năm sau đó, tuy nhiên từ năm 2004 trở lại đây dịch bệnh có chiều hướng gia tăng trở lại và đã trở thành một trong mười bệnh truyền nhiễm nguy hiểm cần được quan tâm hàng đầu tại Việt Nam [6] [7] [8] [18].
Tình hình bệnh sốt xuất huyết Dengue trên thế giới Hiện nay, trên thế giới dịch bệnh SXHD đang được ghi nhận tại 5 trong số 6 khu vực, chỉ trừ Châu Âu. Tuy vậy, hàng năm vẫn có những trường hợp bệnh rải rác được ghi nhận tại một số nước thuộc khu vực này, chủ yếu là các trường hợp sốt Dengue ngoại lai do xâm nhập từ các nước khác tới.