Luận án tiến sĩ nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da camdioxin sau điều trị bằng phương pháp giải độc không đặc hiệu

Luận án tiến sĩ nghiên cứu biến đổi chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam sau điều trị giải độc không đặc hiệu.

• Tác giả: Lương Minh Tuấn
• Người hướng dẫn: PGS. TS. Lê Kế Sơn
• Trường học: Học viện Quân y
• Chuyên ngành: Y học dự phòng
• Đề tài: Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam/dioxin sau điều trị bằng phương pháp giải độc không đặc hiệu
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ y học
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU
• 1.1. Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin
• 1.2. Đặc tính của dioxin
• 1.3. Cơ chế tác động của dioxin đối với con người
• 1.4. Khả năng gây bệnh của dioxin
• 1.5. Những rối loạn bệnh lý do dioxin gây ra
• 1.5.1. Những rối loạn miễn dịch
• 1.5.2. Những rối loạn chức năng gan
• 1.5.3. Những rối loạn nội tiết và chuyển hóa
• 1.5.4. Những rối loạn bệnh lý ở da và mô dưới da
• 1.5.5. Những rối loạn bệnh lý hệ thần kinh
• 1.5.6. Những rối loạn bệnh lý hệ tuần hoàn
• 1.5.7. Những rối loạn bệnh lý hệ hô hấp
• 1.5.8. Những rối loạn bệnh lý hệ tiêu hóa
• 1.5.9. Những dị tật bẩm sinh và bất thường sinh sản
• 1.5.10. Các bệnh ung thư
• 1.5.11. Các ảnh hưởng khác của dioxin
• 1.6. Các giải pháp phòng ngừa nhiễm dioxin và phục hồi sức khỏe cho người bị phơi nhiễm
• 1.6.1. Hạn chế dioxin và các hợp chất tương tự dioxin xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hóa
• 1.6.2. Tăng nhanh quá trình đào thải dioxin và các hợp chất tương tự dioxin ra khỏi cơ thể
• 1.6.3. Phương pháp giải độc tố Hubbard và ứng dụng
• 1.6.4. Qui trình giải độc theo phương pháp Hubbard
• 1.6.5. Khả năng ứng dụng trong nhiễm độc nghề nghiệp và phơi nhiễm dioxin
• 1.6.6. Các biện pháp điều trị cơ chế tác hại của dioxin và tăng cường sức đề kháng của cơ thể
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng nghiên cứu
• 2.2. Tiêu chuẩn chọn
• 2.3. Tiêu chuẩn loại
• 2.4. Phương pháp nghiên cứu
• 2.5. Thiết kế nghiên cứu
• 2.6. Vật liệu nghiên cứu
• 2.7. Các chỉ tiêu nghiên cứu
• 2.8. Các kỹ thuật nghiên cứu
• 2.9. Địa điểm, thời gian nghiên cứu
• 2.10. Phương pháp nghiên cứu
• 2.11. Nghiên cứu mô tả cắt ngang, hồi cứu kết hợp với tiến cứu, có can thiệp
• 2.12. Biện pháp can thiệp
• 2.13. Xử lý số liệu
• 2.14. Đạo đức trong nghiên cứu
• 2.15. Sơ đồ nghiên cứu
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ
• 3.1. Đặc điểm chung của nhóm nghiên cứu
• 3.2. Các chỉ số sinh hoá, huyết học sau điều trị giải độc
• 3.2.1. Các chỉ số sinh hoá
• 3.2.2. Các chỉ số huyết học
• 3.3. Nồng độ dioxin trong máu ở nhóm nghiên cứu
• 3.4. Sự biến đổi các chỉ số miễn dịch
• 4. CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN
• 4.1. Căn cứ để áp dụng phương pháp giải độc Hubbard
• 4.2. Giải độc không đặc hiệu
• 4.3. Giải độc không đặc hiệu theo phương pháp Hubbard
• 4.4. Sự thay đổi nồng độ dioxin và các đồng phân sau điều trị
• 4.4.1. Sự thay đổi dioxin và TEQ trong máu
• 4.4.2. Sự thay đổi dioxin và TEQ trong máu và phân ở nhóm nghiên cứu thuần tập
• 4.5. Thay đổi một số chỉ tiêu miễn dịch
• KẾT LUẬN
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Biến đổi miễn dịch

Nghiên cứu tập trung vào biến đổi miễn dịch ở các nạn nhân chất da cam sau khi áp dụng phương pháp giải độc không đặc hiệu. Kết quả cho thấy sự thay đổi đáng kể trong các chỉ số miễn dịch dịch thể và tế bào, bao gồm IgA, IgM, IgG, và tế bào lympho T. Các chỉ số này được đo lường trước và sau quá trình điều trị, phản ánh sự cải thiện trong hệ thống miễn dịch của bệnh nhân. Phương pháp Hubbard, với việc sử dụng vitamin và dầu thực vật, đã kích thích các đáp ứng miễn dịch có lợi, giúp tăng cường sức đề kháng của cơ thể.

1.1. Chỉ số miễn dịch dịch thể

Các chỉ số miễn dịch dịch thể như IgA, IgM, và IgG được ghi nhận có sự thay đổi tích cực sau điều trị. IgA tăng đáng kể ở nhóm bệnh nhân sống gần khu vực ô nhiễm, phản ánh sự cải thiện trong hệ thống bảo vệ niêm mạc. IgM và IgG cũng tăng, cho thấy sự tăng cường khả năng chống lại các tác nhân gây bệnh. Sự thay đổi này có liên quan trực tiếp đến việc giảm nồng độ dioxin trong máu, chứng minh hiệu quả của phương pháp giải độc.

1.2. Tế bào lympho T

Số lượng tế bào lympho T CD3, CD4, và CD8 cũng được cải thiện sau điều trị. CD4 tăng đáng kể, cho thấy sự phục hồi của hệ thống miễn dịch tế bào. CD8 cũng tăng, phản ánh khả năng tiêu diệt tế bào nhiễm bệnh được tăng cường. Sự thay đổi này có mối tương quan chặt chẽ với việc giảm nồng độ dioxin, chứng minh rằng phương pháp Hubbard không chỉ giúp đào thải độc tố mà còn cải thiện chức năng miễn dịch.

II. Nồng độ dioxin

Nghiên cứu đo lường nồng độ dioxin trong máu và phân của các nạn nhân chất da cam trước và sau khi áp dụng phương pháp giải độc không đặc hiệu. Kết quả cho thấy sự giảm đáng kể nồng độ dioxin, đặc biệt là 2,3,7,8-TCDD, sau quá trình điều trị. Phương pháp Hubbard, với việc kết hợp chạy bộ, xông hơi, và sử dụng niacin, đã tăng cường quá trình đào thải dioxin ra khỏi cơ thể. Sự giảm nồng độ dioxin cũng có mối tương quan chặt chẽ với sự cải thiện các chỉ số miễn dịch, chứng minh hiệu quả toàn diện của phương pháp này.

2.1. Giảm nồng độ dioxin trong máu

Nồng độ dioxin trong máu, đặc biệt là 2,3,7,8-TCDD, giảm đáng kể sau điều trị. Sự giảm này được ghi nhận ở cả nhóm nghiên cứu thuần tập và nhóm đối chứng. Phương pháp Hubbard đã tăng cường quá trình đào thải dioxin thông qua việc kích thích tuần hoàn và đẩy chất độc ra khỏi các mô mỡ. Kết quả này cho thấy phương pháp này có tiềm năng lớn trong việc điều trị nhiễm độc dioxin.

2.2. Giảm nồng độ dioxin trong phân

Nồng độ dioxin trong phân cũng giảm đáng kể sau điều trị, phản ánh hiệu quả của phương pháp Hubbard trong việc đào thải độc tố qua đường tiêu hóa. Sự giảm này có mối tương quan chặt chẽ với việc giảm nồng độ dioxin trong máu, chứng minh rằng phương pháp này không chỉ giúp đào thải dioxin ra khỏi cơ thể mà còn ngăn chặn sự tái hấp thu chất độc.

III. Điều trị giải độc không đặc hiệu

Phương pháp giải độc không đặc hiệu được áp dụng trong nghiên cứu là phương pháp Hubbard, kết hợp chạy bộ, xông hơi, và sử dụng niacin. Phương pháp này đã được chứng minh là có hiệu quả trong việc đào thải các chất độc như dioxin ra khỏi cơ thể. Ngoài ra, phương pháp này còn kích thích các đáp ứng miễn dịch có lợi, giúp cải thiện sức khỏe tổng thể của bệnh nhân. Kết quả nghiên cứu cho thấy phương pháp Hubbard có tiềm năng lớn trong việc điều trị các nạn nhân chất da cam và các bệnh nhân nhiễm độc hóa chất khác.

3.1. Nguyên lý của phương pháp Hubbard

Phương pháp Hubbard dựa trên nguyên lý kích thích tuần hoàn và đẩy chất độc ra khỏi các mô mỡ thông qua việc chạy bộ, xông hơi, và sử dụng niacin. Niacin giúp giải phóng chất độc từ các mô mỡ, trong khi chạy bộ và xông hơi tăng cường quá trình đào thải qua mồ hôi và đường tiêu hóa. Phương pháp này đã được áp dụng rộng rãi ở nhiều nước và cho thấy hiệu quả tích cực trong việc đào thải các chất độc hại.

3.2. Ứng dụng trong điều trị nhiễm độc dioxin

Phương pháp Hubbard đã được áp dụng thành công trong việc điều trị nhiễm độc dioxin ở các nạn nhân chất da cam. Kết quả nghiên cứu cho thấy sự giảm đáng kể nồng độ dioxin và cải thiện các chỉ số miễn dịch sau điều trị. Phương pháp này có tiềm năng lớn trong việc điều trị các bệnh nhân nhiễm độc hóa chất và cải thiện sức khỏe cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Vấn đề tồn lưu và phơi nhiễm hóa chất độc hại từ chiến tranh là một thách thức y tế và môi trường tại Việt Nam. Trong giai đoạn từ năm 1960 đến năm 1971, quân đội Mỹ đã phun rải khoảng 80 triệu lít chất diệt cỏ ở miền Nam Việt Nam, trong đó hơn 50% là chất da cam—hỗn hợp của 2,4-D (2,4-dichlorophenoxyacetic acid) và 2,4,5-T (2,4,5-trichlorophenoxyacetic acid). Quá trình tổng hợp 2,4,5-T tạo ra tạp chất phụ là 2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin (2,3,7,8-TCDD), đồng phân có độc tính cao nhất trong nhóm dioxin. Dioxin là chất hữu cơ bền vững, có tính ái mỡ, tích lũy lâu dài trong các mô cơ thể và gây ra nhiều rối loạn bệnh lý mạn tính, đặc biệt là suy giảm chức năng miễn dịch.

Đến nay, trên thế giới và tại Việt Nam vẫn chưa có phác đồ điều trị giải độc đặc hiệu đối với phơi nhiễm dioxin. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung mô tả nồng độ tồn lưu hoặc đánh giá tổn thương bệnh lý, chưa có công trình nào đánh giá biến đổi miễn dịch gắn liền với việc áp dụng biện pháp giải độc không đặc hiệu và theo dõi động học nồng độ dioxin trước và sau can thiệp. Nhằm giải quyết khoảng trống này, nghiên cứu sinh Lương Minh Tuấn đã thực hiện luận án tiến sĩ y học chuyên ngành Y học dự phòng (Mã số: 9720163) tại Học viện Quân y với đề tài: "Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch và nồng độ dioxin ở nạn nhân chất da cam/dioxin sau điều trị bằng phương pháp giải độc không đặc hiệu". Đề tài là một phần nội dung của đề tài cấp Nhà nước mã số KHCN-33 thuộc Chương trình khoa học và công nghệ cấp Nhà nước do Phó Giáo sư, Tiến sĩ Lê Kế Sơn làm Chủ nhiệm.

Luận án xác định hai mục tiêu nghiên cứu cụ thể:

1. Nghiên cứu sự biến đổi một số chỉ tiêu miễn dịch, nồng độ dioxin ở người phơi nhiễm chất da cam/dioxin ở Đà Nẵng trước và sau khi áp dụng phương pháp giải độc theo nguyên lý của Hubbard.
2. Đánh giá mối tương quan giữa sự biến đổi nồng độ dioxin trong máu và phân với các chỉ tiêu miễn dịch ở các đối tượng nghiên cứu trên.

Về đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: 34 người phơi nhiễm chất da cam/dioxin sinh sống tại khu vực tồn lưu quanh sân bay Đà Nẵng, có kết quả sàng lọc xác nhận nồng độ dioxin trong máu cao (2,3,7,8-TCDD chiếm tỷ lệ cao trong tổng đương lượng độc TEQ). Trong đó, một nhóm thuần tập gồm 5 đối tượng có nồng độ dioxin cao nhất được lựa chọn để theo dõi động học chi tiết.
• Phạm vi không gian và thời gian: Nghiên cứu sàng lọc và tuyển chọn đối tượng tại thành phố Đà Nẵng; quá trình can thiệp giải độc và theo dõi lâm sàng, cận lâm sàng được thực hiện nội trú tại Bệnh viện Quân y 103 (Hà Nội) từ tháng 9/2012 chia làm 2 đợt (mỗi đợt can thiệp kéo dài 21 ngày). Các mẫu máu và phân phân tích dioxin được mã hóa, bảo quản lạnh và vận chuyển sang Trung tâm phân tích Eurofins tại Hamburg (Cộng hòa Liên bang Đức).

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Tổng quan tài liệu của luận án hệ thống hóa các cơ sở khoa học về dioxin, cơ chế sinh bệnh học phân tử, các tổn thương đa cơ quan và các phương pháp giải độc không đặc hiệu:

• Bản chất và độc tính của dioxin: Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin (DRCs) thuộc nhóm các chất ô nhiễm hữu cơ bền vững (POPs), bao gồm 75 đồng loại polychlorinated dibenzo-p-dioxin (PCDD), 135 đồng loại polychlorinated dibenzofuran (PCDF) và các coplanar PCB. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) xếp 2,3,7,8-TCDD vào nhóm 1 các chất gây ung thư ở người. Mức độ độc hại của hỗn hợp được quy đổi theo hệ số đương lượng độc (TEF) và tổng đương lượng độc (TEQ) theo các tiêu chuẩn của WHO (1998, 2005) công bố bởi Van den Berg M. và cộng sự.
• Cơ chế tác động phân tử: Denison M. và các cộng sự đã chỉ ra dioxin tác động chủ yếu thông qua việc liên kết với thụ thể nội bào Aryl hydrocarbon Receptor (AhR). Phức hợp Dioxin-AhR sau đó kết hợp với protein Arnt (AhR nuclear translocator), di chuyển vào nhân tế bào và liên kết với các đoạn DRE (Dioxin Responsive Elements) trên ADN, làm thay đổi biểu hiện của các gen đích, đặc biệt là gen mã hóa enzyme Cytochrome P450 1A1 (CYP1A1).
• Rối loạn bệnh lý liên quan: Luận án điểm lại báo cáo của Viện Y học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Hoa Kỳ (IOM-NAS) chia các bệnh liên quan dioxin thành 4 mức độ bằng chứng, và Quyết định của Bộ Y tế Việt Nam (2008) công nhận 17 bệnh tật liên quan đến chất da cam/dioxin (như ung thư phần mềm, u lympho không Hodgkin, ung thư gan nguyên phát, đái tháo đường type 2, bệnh thần kinh ngoại biên, dị tật bẩm sinh...).
• Ảnh hưởng trên hệ thống miễn dịch: Hoàng Đình Cầu (2002) khảo sát 704 cựu chiến binh phơi nhiễm cho thấy tỷ lệ % và số lượng tuyệt đối lympho T, B giảm có ý nghĩa thống kê ($p < 0{,}01$). Phan Thị Phi Phi (2002) ghi nhận giảm số lượng monocyte ($p < 0{,}01$) và hiện tượng nhược sản tủy xương. Nguyễn Quốc Ân và cộng sự (2002) ghi nhận tình trạng suy giảm miễn dịch, biến đổi tỷ lệ Th/Ts và giảm chỉ số thực bào ở người phơi nhiễm.
• Các phương pháp can thiệp thải độc: Do dioxin có thời gian bán hủy dài trong cơ thể (5–12,2 năm đối với PCDD), các nghiên cứu can thiệp không đặc hiệu được triển khai nhằm giảm tích lũy:
  • Colestimide: Serin trao đổi ion giúp đào thải acid mật và chất hòa tan trong mỡ, giảm nồng độ dioxin máu từ $44{,}0 \pm 8{,}22$ xuống $34{,}7 \pm 5{,}49\text{ pg TEQ/g lipid}$ ($p < 0{,}05$) sau 6 tháng điều trị.
  • Olestra: Geus và cộng sự (1999) sử dụng chất béo không tiêu hóa Olestra cho 2 bệnh nhân nhiễm độc liều cao, làm tăng tốc độ bài tiết TCDD qua phân lên 8,2–10,2 lần và rút ngắn thời gian bán hủy trong máu xuống 200–230 ngày.
  • Các hoạt chất chống oxy hóa và đối kháng AhR: Resveratrol (Jang J. và cộng sự), $\alpha$-naphthoflavon ($\alpha\text{NF}$), Arecoline, Vitamin C, và chế phẩm Naturenz (Nguyễn Thị Ngọc Dao và cộng sự, 2002).
  • Phương pháp giải độc Hubbard: Được L. Ron Hubbard phát triển, ban đầu dùng cho nhiễm xạ và sau đó ứng dụng cho các hợp chất hydrocacbon thơm clo hóa (PBB, PCB) tại Michigan (Hoa Kỳ). Tại Việt Nam, phương pháp đã được nghiên cứu thử nghiệm trên công nhân nhiễm độc xăng dầu tại Đại học Y Hà Nội (2010–2011) và trên cựu chiến binh nhiễm chất da cam tại Thái Bình.

Vị trí của luận án: Luận án là công trình nghiên cứu can thiệp có hệ thống đầu tiên đánh giá đồng thời sự thay đổi nồng độ dioxin trong máu và phân (được định lượng theo chuẩn quốc tế tại phòng thí nghiệm Eurofins, Đức) cùng với các biến đổi miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào trên nhóm nạn nhân phơi nhiễm sống tại vùng ô nhiễm trọng điểm sân bay Đà Nẵng.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết

Luận án dựa trên lý thuyết về động học tích lũy và chuyển hóa của các hợp chất ái mỡ trong mô mỡ cơ thể, cùng nguyên lý giải độc không đặc hiệu Hubbard. Khi phơi nhiễm, dioxin khu trú chủ yếu ở mô mỡ và gan. Phương pháp Hubbard can thiệp vào quá trình phân giải lipid và bài tiết qua 4 khâu phối hợp:

1. Sử dụng Niacin (Vitamin B3 / Vitamin PP): Liều khởi đầu từ 100 mg/ngày, tăng dần theo phác đồ (có thể lên tới hàng nghìn mg/ngày) nhằm kích thích phân giải lipid tại mô mỡ, giải phóng các hợp chất xenobiotic vào hệ tuần hoàn.
2. Vận động thể lực: Chạy bộ hoặc vận động vừa phải trong 20–30 phút nhằm tăng cường tuần hoàn sâu, chuyển máu từ nội tạng ra ngoại vi và tăng chuyển hóa lipid.
3. Xông hơi khô cưỡng bức: Thực hiện ở nhiệt độ 60–82°C ($140\text{--}180^\circ\text{F}$) từ 2,5 đến 4,5 giờ/ngày ngay sau khi vận động, giúp tăng bài tiết mồ hôi và tống xuất chất độc qua da, sau đó tắm nước mát ($15\text{--}20^\circ\text{C}$).
4. Bổ sung dinh dưỡng và chất bảo vệ: Bổ sung dầu thực vật, viên dầu cá (chống tái hấp thu độc chất qua chu trình ruột-gan), nước, muối khoáng và các chất chống oxy hóa (Vitamin E, Vitamin C, $\beta$-caroten, Flavonoid) để trung hòa gốc tự do và lập lại cân bằng sinh học.

Thiết kế và phương pháp nghiên cứu

• Thiết kế: Nghiên cứu mô tả cắt ngang, kết hợp hồi cứu hồ sơ và tiến cứu có can thiệp lâm sàng trước - sau.
• Tiêu chuẩn chọn mẫu: Người có tiền sử sống tại vùng ô nhiễm sân bay Đà Nẵng; đã được xét nghiệm khẳng định có nồng độ dioxin trong máu cao; đủ điều kiện sức khỏe để di chuyển và tham gia can thiệp 21 ngày tại Hà Nội; tự nguyện ký cam kết tham gia.
• Tiêu chuẩn loại trừ: Người mắc các bệnh làm biến đổi hệ miễn dịch (HIV, viêm gan virus B, C, bệnh tự miễn); bệnh lý mạn tính giai đoạn nặng (ung thư tiến triển, đái tháo đường biến chứng nặng, suy tim, suy thận, xơ gan, tăng huyết áp từ độ III trở lên, tổn thương da diện rộng); phụ nữ mang thai hoặc cho con bú.

Các chỉ tiêu và kỹ thuật đo lường

Nhóm chỉ tiêu	Thông số đánh giá	Phương pháp / Kỹ thuật
Đặc điểm chung & Thể lực	Tuổi, thời gian sống tại vùng ô nhiễm, tiền sử bệnh, BMI, mạch, huyết áp	Khám lâm sàng, phỏng vấn bộ câu hỏi chuẩn hóa
Sinh hóa & Huyết học	Glucose, Ure, Creatinin, Protein, Albumin, AST, ALT, GGT, Acid uric, Lipid máu; Công thức máu toàn phần	Xét nghiệm tự động tại Bệnh viện Quân y 103
Nồng độ Dioxin & Đương lượng độc	2,3,7,8-TCDD, các đồng loại PCDD, PCDF, coplanar PCB, tổng TEQ máu và phân	Sắc ký khí khối phổ phân giải cao (HRGC/HRMS) tại Eurofins Hamburg (Đức)
Miễn dịch dịch thể	Nồng độ IgA, IgG, IgM huyết thanh (mg/dL)	Định lượng miễn dịch đo độ đục
Miễn dịch tế bào	Số lượng tế bào lympho T CD3, CD4, CD8 (tế bào/$\mu\text{l}$)	Kỹ thuật Flow Cytometry

Thiết kế theo dõi nhóm thuần tập: Chọn 5 đối tượng (N1 đến N5) có nồng độ dioxin máu cao nhất để lấy mẫu máu và phân phân tích động học dioxin tại 7 thời điểm: T1 (trước can thiệp), T2 (ngày 4), T3 (ngày 8), T4 (ngày 12), T5 (ngày 15), T6 (ngày 18), và T7 (ngày 21 - kết thúc liệu trình).

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU

Chương này trình bày tổng quan hệ thống gồm 3 phần chính:

• Dioxin và các hợp chất tương tự: Định nghĩa PCDD, PCDF, PCB; cấu trúc hóa học phân tử của 2,3,7,8-TCDD; hệ số độc tính TEF và công thức tính tổng TEQ theo khuyến cáo của WHO (1998, 2005); tính chất vật lý ái mỡ, bền nhiệt, khó phân hủy và thời gian bán hủy kéo dài trong môi trường và mô người.
• Cơ chế tác động và khả năng gây bệnh: Phân tích chi tiết cơ chế thụ thể AhR-Arnt, sự gắn kết lên vùng DRE và cảm ứng enzyme CYP1A1. Tổng hợp giá trị $LD_{50}$ của TCDD trên các loài động vật thực nghiệm (từ 0,5–2,1 $\mu\text{g/kg}$ ở chuột đồng đến 60–70 $\mu\text{g/kg}$ ở người). Trình bày chi tiết các tổn thương bệnh lý: suy giảm miễn dịch (teo tuyến ức, giảm lympho T, rối loạn globulin miễn dịch), rối loạn chức năng gan, đái tháo đường, rối loạn chuyển hóa porphyrin, tổn thương da (chloracne), rối loạn thần kinh ngoại vi, bệnh tim mạch, dị tật bẩm sinh (sứt môi, hở vòm miệng) và các dạng ung thư.
• Các biện pháp can thiệp giải độc: Đánh giá các giải pháp hạn chế hấp thu qua tiêu hóa, thúc đẩy đào thải bằng Colestimide, Olestra; phân tích cơ chế chống oxy hóa của Vitamin E, C, Flavonoid, $\beta$-caroten; tổng quan lịch sử, quy trình 4 bước và kinh nghiệm ứng dụng thực tiễn của phương pháp Hubbard trong nhiễm độc nghề nghiệp và phơi nhiễm hóa chất.

CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Chương này mô tả chi tiết quy trình tổ chức và thực hiện nghiên cứu can thiệp:

• Đối tượng: 34 nạn nhân chất da cam/dioxin tại Đà Nẵng được tuyển chọn và đưa về điều trị nội trú tại Bệnh viện Quân y 103 thành 2 đợt.
• Quy trình can thiệp Hubbard cải tiến:
  • Nghỉ ngơi 2 ngày trước can thiệp.
  • Hàng ngày, uống Niacin trước vận động 2 giờ (liều tăng dần theo khả năng dung nạp).
  • Vận động thể lực 20–30 phút cho đến khi toát mồ hôi và đỏ da.
  • Xông hơi khô ở nhiệt độ 60–82°C trong 2,5–4,5 giờ kết hợp tắm nước mát.
  • Bổ sung viên dầu, vitamin chống oxy hóa, nước khoáng và dung dịch điện giải theo dõi sát mạch, huyết áp và thể trạng.
• Quy trình thu thập và bảo quản mẫu: Máu và phân của các đối tượng (đặc biệt là 5 đối tượng nhóm thuần tập lấy tại 7 mốc thời gian T1–T7) được mã hóa code, đóng gói theo quy chuẩn quốc tế, bảo quản lạnh sâu và chuyển phát đường hàng không sang phòng kiểm nghiệm Eurofins tại Đức.
• Xử lý số liệu và y đức: Sử dụng các thuật toán thống kê y sinh học để so sánh trước - sau can thiệp và phân tích tương quan; nghiên cứu tuân thủ nghiêm ngặt đề cương được Hội đồng Đạo đức trong nghiên cứu y sinh học thông qua.

CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ

Chương 3 trình bày các kết quả thu được từ 34 đối tượng nghiên cứu:

• Đặc điểm chung: Phân bố nhóm tuổi, giới tính, thời gian sinh sống trong vùng ô nhiễm quanh sân bay Đà Nẵng, thời gian sử dụng nước giếng khoan, phân loại thể lực BMI và cơ cấu các bệnh mạn tính mắc kèm.
• Chỉ số sinh hóa và huyết học: Đánh giá sự biến đổi của công thức máu (hồng cầu, huyết sắc tố, số lượng bạch cầu, bạch cầu hạt, tiểu cầu) và các chỉ số sinh hóa máu (AST, ALT, GGT, Glucose, Ure, Creatinin, Protein, Albumin, bộ mỡ máu). Ghi nhận mức độ an toàn của liệu trình, cải thiện tình trạng thiếu máu nhẹ và không có độc tính trên gan, thận trong quá trình xông hơi và dùng Niacin.
• Nồng độ dioxin và đương lượng độc:
  • Định lượng nồng độ 2,3,7,8-TCDD, các đồng loại PCDD, PCDF và tổng TEQ trong máu của 34 bệnh nhân trước và sau can thiệp giải độc.
  • Kết quả phân tích động học nồng độ dioxin và TEQ trong máu và trong phân ở 5 bệnh nhân nhóm thuần tập tại 7 mốc T1, T2, T3, T4, T5, T6, T7, chứng minh sự gia tăng bài tiết độc chất qua phân và mồ hôi tương ứng với sự sụt giảm nồng độ tồn lưu trong máu.
• Biến đổi các chỉ tiêu miễn dịch:
  • Miễn dịch dịch thể: Nồng độ IgA, IgG, IgM huyết thanh trước và sau điều trị; sự phân bố nồng độ kháng thể theo nhóm tuổi và thời gian sống gần sân bay.
  • Miễn dịch tế bào: Sự biến đổi số lượng tuyệt đối của tế bào lympho T CD3, CD4, CD8 và tỷ lệ CD4/CD8 trước và sau can thiệp.
  • Phân tích tương quan: Mối tương quan tuyến tính giữa nồng độ 2,3,7,8-TCDD, tổng TEQ trong máu với các chỉ số miễn dịch dịch thể và tế bào lympho T.

CHƯƠNG 4: BÀN LUẬN

Chương 4 tập trung phân tích và biện giải các kết quả:

• Cơ sở khoa học áp dụng phương pháp Hubbard: Biện giải tính phù hợp của phương pháp giải độc không đặc hiệu đối với các độc chất ái mỡ tích lũy sâu trong mô mỡ như dioxin; vai trò của Niacin trong việc huy động lipid ngoại vi kết hợp với liệu pháp nhiệt giãn mạch tống xuất độc chất.
• Sự thay đổi nồng độ dioxin và TEQ: Thảo luận về mức độ giảm nồng độ 2,3,7,8-TCDD và các đồng loại PCDD/PCDF trong máu; phân tích động học thải trừ dioxin qua phân ở nhóm thuần tập chứng minh độc chất được huy động và bài xuất ra khỏi cơ thể qua đường tiêu hóa và bài tiết ngoài da.
• Sự phục hồi các chỉ số miễn dịch: Thảo luận về xu hướng cải thiện số lượng tế bào lympho T (CD3, CD4, CD8) và điều hòa các globulin miễn dịch sau khi gánh nặng độc chất trong cơ thể giảm bớt; so sánh hiệu quả biến đổi miễn dịch của phương pháp nghiên cứu với các nghiên cứu giải độc không đặc hiệu khác trước đây.

Kết quả và những đóng góp mới

Những đóng góp mới của luận án

1. Về mặt lý luận và khoa học:

   • Cung cấp dẫn liệu khoa học về sự biến đổi các chỉ tiêu miễn dịch tế bào (lympho T CD3, CD4, CD8) và miễn dịch dịch thể (IgA, IgG, IgM) ở nạn nhân phơi nhiễm chất da cam/dioxin tại điểm nóng Đà Nẵng trước và sau khi được can thiệp giải độc không đặc hiệu.
   • Cung cấp bộ dữ liệu động học nồng độ dioxin (đặc biệt là 2,3,7,8-TCDD) và tổng đương lượng độc TEQ trong máu và phân tại 7 thời điểm liên tiếp trong suốt liệu trình 21 ngày, làm sáng tỏ cơ chế đào thải độc chất ái mỡ qua đường bài tiết khi áp dụng phác đồ Hubbard.
   • Xác lập mối tương quan giữa nồng độ dioxin/TEQ tích lũy trong cơ thể với mức độ suy giảm các quần thể tế bào miễn dịch.

2. Về mặt thực tiễn:

   • Chứng minh tính khả thi, an toàn và hiệu quả bước đầu của quy trình giải độc không đặc hiệu cải tiến theo nguyên lý Hubbard trong việc giảm nồng độ dioxin máu, tăng đào thải độc chất và nâng cao một số chỉ số miễn dịch cho nạn nhân phơi nhiễm.
   • Đóng góp cơ sở thực nghiệm cho Chương trình KHCN cấp Nhà nước trong việc xây dựng và hoàn thiện phác đồ hỗ trợ điều trị, chăm sóc sức khỏe cho nạn nhân chất độc hóa học/dioxin tại Việt Nam.

Kiến nghị và đề xuất giải pháp

• Tiếp tục theo dõi đánh giá sức khỏe và nồng độ dioxin tồn lưu của các đối tượng sau can thiệp ở các khoảng thời gian dài hơn (6 tháng, 12 tháng) để xác định độ bền vững của hiệu quả thải độc.
• Xem xét chuẩn hóa quy trình can thiệp giải độc không đặc hiệu Hubbard cải tiến để có thể áp dụng rộng rãi tại các cơ sở y tế và trung tâm điều dưỡng nạn nhân chất da cam/dioxin đủ điều kiện.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế:
  • Quy mô mẫu nghiên cứu còn giới hạn (34 đối tượng can thiệp, trong đó có 5 đối tượng theo dõi thuần tập chuyên sâu) do chi phí phân tích nồng độ dioxin bằng kỹ thuật HRGC/HRMS tại phòng thí nghiệm nước ngoài (Eurofins, Đức) rất cao và đòi hỏi tiêu chuẩn tuyển chọn khắt khe.
  • Thời gian theo dõi đánh giá trực tiếp trong phạm vi liệu trình 21 ngày can thiệp nội trú, chưa có điều kiện theo dõi dọc nhiều năm sau khi đối tượng trở về cộng đồng.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu trên các nhóm đối tượng phơi nhiễm khác nhau, kéo dài thời gian theo dõi hậu can thiệp để đánh giá toàn diện nguy cơ tái tích lũy độc chất từ mô mỡ sâu hoặc từ môi trường sống.

Giá trị tham khảo

• Đối với nghiên cứu sinh và giảng viên: Luận án là tài liệu tham khảo trong các chuyên ngành Y học dự phòng, Miễn dịch học, Độc chất học, và Y học lao động - Bệnh nghề nghiệp; cung cấp quy chuẩn phương pháp luận về thiết kế nghiên cứu can thiệp giải độc và kỹ thuật phân tích độc chất đạt chuẩn quốc tế.
• Đối với các nhà hoạch định chính sách và cơ quan quản lý: Dữ liệu nghiên cứu là tài liệu tham khảo cho Bộ Y tế, Bộ Quốc phòng, Ban Chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học (Ban chỉ đạo 33) và Hội Nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam trong việc xây dựng chính sách y tế và lựa chọn các giải pháp can thiệp nâng cao sức khỏe cho nạn nhân.

Câu hỏi thường gặp

1. Phương pháp giải độc Hubbard áp dụng trong luận án gồm những bước can thiệp chính nào?
Phương pháp Hubbard gồm 4 bước can thiệp phối hợp chặt chẽ: (1) Uống Niacin (Vitamin B3) liều tăng dần để kích thích chuyển hóa lipid và giải phóng chất độc khỏi mô mỡ; (2) Vận động thể lực 20–30 phút để tăng lưu thông tuần hoàn sâu; (3) Xông hơi khô ở nhiệt độ 60–82°C trong 2,5–4,5 giờ để tăng bài tiết độc chất qua mồ hôi, sau đó tắm nước mát; (4) Bổ sung dầu thực vật/dầu cá, các vitamin chống oxy hóa (E, C, $\beta$-caroten, Flavonoid), nước và muối khoáng để lập lại cân bằng sinh học và chống tái hấp thu độc chất qua ruột.

2. Các mẫu xét nghiệm nồng độ dioxin trong luận án được phân tích tại đâu và bằng phương pháp nào?
Các mẫu máu và mẫu phân của các đối tượng nghiên cứu được mã hóa, đóng gói, bảo quản lạnh và vận chuyển sang phân tích tại Trung tâm phân tích Eurofins tại Hamburg (Cộng hòa Liên bang Đức), sử dụng kỹ thuật sắc ký khí phân giải cao kết hợp khối phổ phân giải cao (HRGC/HRMS) theo tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế Thế giới.

3. Thiết kế nghiên cứu nhóm thuần tập trong luận án có đặc điểm gì?
Nhóm thuần tập gồm 5 đối tượng (N1 đến N5) có nồng độ dioxin trong máu cao nhất được chọn từ 34 bệnh nhân. Nhóm này được lấy mẫu máu và phân để phân tích động học nồng độ 2,3,7,8-TCDD và tổng đương lượng độc TEQ liên tục tại 7 thời điểm trong liệu trình can thiệp 21 ngày: T1 (trước can thiệp), T2 (ngày 4), T3 (ngày 8), T4 (ngày 12), T5 (ngày 15), T6 (ngày 18) và T7 (ngày 21 kết thúc).

4. Cơ chế tác động phân tử chính của 2,3,7,8-TCDD lên tế bào được mô tả như thế nào trong luận án?
TCDD xâm nhập tế bào và liên kết không thuận nghịch với thụ thể Aryl hydrocarbon Receptor (AhR) tạo phức Dioxin-AhR. Phức hợp này liên kết tiếp với protein Arnt (Ah nuclear translocator) để đi vào nhân tế bào, sau đó gắn kết với các đoạn DRE (Dioxin Responsive Elements) trên ADN, làm thay đổi biểu hiện của các gen đích, kích thích tổng hợp enzyme Cytochrome P450 1A1 (CYP1A1) và gây rối loạn chu trình phân bào cùng các chức năng sinh học của tế bào.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của tác giả Lương Minh Tuấn đã thực hiện nghiên cứu can thiệp giải độc không đặc hiệu theo nguyên lý Hubbard trên 34 nạn nhân phơi nhiễm chất da cam/dioxin tại khu vực điểm nóng sân bay Đà Nẵng. Kết quả nghiên cứu đã làm sáng tỏ động học đào thải của 2,3,7,8-TCDD và tổng đương lượng độc TEQ trong máu và phân qua 7 thời điểm can thiệp, đồng thời đánh giá được sự chuyển biến của các chỉ số miễn dịch tế bào (CD3, CD4, CD8) và miễn dịch dịch thể (IgA, IgG, IgM). Công trình cung cấp cơ sở thực nghiệm khẳng định khả năng ứng dụng của phương pháp giải độc không đặc hiệu trong việc hỗ trợ đào thải độc chất và nâng cao sức đề kháng cho người bị phơi nhiễm dioxin.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Dioxin và các hợp chất tương tự dioxin Dioxin và các hợp chất tương tự (dioxins and related compounds - DRCs) là một nhóm bao gồm hàng trăm chất thuộc nhóm các chất hữu cơ tồn tại bền vững và gây ô nhiễm (Persistent Organic Pollutants - POPs). Hiện nay thuật ngữ dioxin được hiểu là gồm 3 nhóm hợp chất: Polychlorinated dibenzo-p-dioxin (PCDDs), polychlorinated dibenzofuran (PCDFs, hoặc furan) và các polychlorinated biphenyl đồng phẳng (coplanar PCB hay dioxin- like PCBs, dl-PCBs). Chất da cam là một hỗn hợp gồm 2 loại thuốc diệt cỏ 2,4 - D và 2,4,5 - T được pha với tỷ lệ 50/50.

Chất da cam có số lượng lớn nhất (47/80 triệu lít) trong số các chất diệt cỏ do quân đội Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở miền Nam Việt Nam. Chất da cam chứa một lượng tạp chất dioxin rất cao, trung bình là 10 mg trong 1 kg (10 ppm) , ,. Dưới cái tên chung “dioxin” thường được hiểu là hai nhóm chất dioxin và furan gồm: + 75 chất đồng loại (congener) của poly chloro dibenzo-p-dioxin (PCDD), tùy thuộc vào số lượng nguyên tử clo chứa trong phân tử, chia ra tám nhóm đồng phân (isomer). + 135 chất đồng loại của polychloro-dibenzo-furan (PCDF).

Tương tự như PCDD, PCDF cũng chia ra tám nhóm đồng phân. Không phải tất cả các đồng loại của dioxin và furan đều độc. Chỉ có những chất mà trong phân tử của nó chứa 4 nguyên tử clo ở các vị trí 2,3,7,8 là có độc tính. Trong 75 chất của PCDD có 7 chất độc, trong 135 chất của PCDF có 10 chất độc và trong 209 chất PCB có 12 chất theo qui định của Tổ chức Y tế thế giới là những chất độc tương tự dioxin, tổng cộng là 29 chất dioxin và tương tự dioxin có tính độc ,.

Theo thang phân loại độc chất thì dioxin là loại chất siêu độc mà loài người đã từng biết đến. IARC xếp dioxin vào nhóm độc loại 1, nhóm gây ung thư dẫn đến tử vong đối với người. Trong các đồng phân của PCDD, thì 7 đồng phân có 4 Clo ở vị trí 2,3,7,8 có tính độc, độc nhất là đồng phân có 4 nguyên tử Clo ở các vị trí 2,3,7,8 (2,3,7,8-tetrachlorodibenzo-p-dioxin), viết tắt là 2,3,7,8-TCDD. Độ độc của các PCDD, PCDF và PCB giống dioxin được biểu thị dưới dạng một hệ số TEF, được tính theo chất độc nhất là 2,3,7,8-TCDD được quy định là 1 (theo WHO, cả 1,2,3,7,8 - penta CDD, có 5 nguyên tử Clo, cũng có TEF là 1).

Trong các đồng phân độc của PCDD, hệ số này nhỏ dần cho đến 0,0001 đối với octa – CDD .1:Cấu trúc của TCDD *Nguồn: Văn phòng Ban chỉ đạo Quốc gia khắc phục hậu quả chất độc hóa học do Mỹ sử dụng trong chiến tranh ở Việt Nam. Trong bản báo cáo của Cục Bảo vệ Môi trường Hoa Kỳ (US.EPA) năm 1994, dioxin được miêu tả như là một tác nhân đe doạ nguy hiểm đối với sức khoẻ cộng đồng. Cũng theo US.EPA, không có mức độ phơi nhiễm dioxin nào được coi là an toàn. Tuy nhiên, trên thực tế, con người thường phơi nhiễm với một hỗn hợp gồm nhiều chất dioxin khác nhau.

Vì vậy, mức độ độc của hỗn hợp các chất dioxin được đánh giá thông qua chỉ số tổng đương lượng độc TEQs theo WHO : n TEQ = ∑ (Ci x TEFi) i=1 Trong đó: - TEQ là tổng đương lượng độc. - Ci là nồng độ của mỗi chất trong hỗn hợp các chất Dioxin. -TEF là đương lượng độc của từng chất trong hỗn hợp các chất Dioxin. Các giá trị TEF của WHO trong đánh giá rủi ro đối với con người trên cơ sở các kết luận tại hội nghị ở Stockholm, Thụy Điển, từ ngày 15 đến 18 tháng 6 năm 1997 Chất đồng dạng Giá trị TEF Chất đồng dạng Giá trị TEF Dibenzo-p-dioxins ‘Dioxin-like’ PCBs Non-ortho (PCDDs) PCBs + Mono-ortho PCBs 2,3,7,8-TCDD 1 1,2,3,7,8-PeCDD 1 Non-ortho PCBs 1,2,3,4,7,8-HxCDD 0,1 PCB 77 0,0001 1,2,3,6,7,8-HxCDD 0,1 PCB 81 0,0001 1,2,3,7,8,9-HxCDD 0,1 PCB 126 0,1 1,2,3,4,6,7,8-HpCDD 0,01 OCDD 0,0001 PCB 169 0,01 Dibenzofurans (PCDFs) Mono-ortho PCBs 2,3,7,8-TCDF 0,1 PCB 105 0,0001 1,2,3,7,8-PeCDF 0,05 PCB 114 0,0005 2,3,4,7,8-PeCDF 0,5 1,2,3,4,7,8-HxCDF 0,1 PCB 118 0,0001 1,2,3,7,8,9-HxCDF 0,1 PCB 156 0,0005 2,3,4,6,7,8-HxCDF 0,1 PCB 157 0,0005 1,2,3,4,6,7,8-HpCDF 0,01 PCB 167 0,00001 1,2,3,4,7,8,9-HpCDF 0,01 OCDF 0,0001 PCB 189 0,0001 Các từ viết tắt: ‘T’ = tetra; ‘Pe’ = penta; ‘Hx’ = hexa; ‘Hp’ = hepta; ‘O’ = octa; ‘CDD’ = chlorodibenzodioxin; ‘CDF’ = chlorodibenzofuran; ‘CB’ = chlorobiphenyl.

*Nguồn: Van den Berg M. và cộng sự (2006) [13] Bảng 1.2: Một số tiêu chuẩn của Tổ chức Y tế thế giới về tổng đương lượng 6 độc của dioxin Tiêu chuẩn Năm Đơn vị Ý nghĩa tính Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện được thì excl. LOQ [a] (pg/g) nồng độ sẽquy bằng không. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện được thì incl.

1/2 LOQ [b] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng 1/2 giá trị của LOQ. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(1998)-PCDD/F TEQ 1998 pg/g lipid phát hiện được thì incl. LOQ [c] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng giá trị LOQ. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện được thì excl.

LOQ [a] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng không. Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện được thì incl. 1/2 LOQ [b] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng 1/2 giá trị của LOQ Cách tính TEQ khi: các chất đồng loại không WHO(2005)-PCDD/F TEQ 2005 pg/g lipid phát hiện được thì incl. LOQ [c] (pg/g) nồng độ sẽ quy bằng giá trị LOQ Ghi chú: Năm 2005, bảng giá trị TEF có khác (điều chỉnh) so với năm 1998 sau khi được nghiên cứu lại.

Cách tính TEQ vẫn giống năm 1998. *Nguồn: Van den Berg M. và cộng sự (2006) [13] 7 1. Đặc tính của dioxin Một trong những đặc điểm nổi bật của dioxin là: ái mỡ và kỵ nước, bền vững cao về các phương diện vật lý (nhiệt), hóa học và sinh học.

Ở điều kiện bình thường, chúng đều là những chất rắn, có nhiệt độ nóng chảy khá cao và rất ít tan trong nước. Những tính chất này lý giải sự tồn tại dai dẳng của chúng trong tự nhiêncũng như trong cơ thể con người [11],. Thời gian bán hủy của dioxin: Đây là thông số quan trọng để đánh giá độ bền vững của dioxin trong các đối tượng khác nhau. Thời gian bán hủy của dioxin là 9 đến 12 năm ở trên lớp đất bề mặt 0,1 cm, ở các lớp đất sâu hơn là 25 cho đến 100 năm.

Thời gian bán hủy trong cơ thể con người được đánh giá vào khoảng khá rộng, tùy thuộc vào các đồng phân. Đối với PCDD, từ 5 đến 12,2 năm, PCDF từ 1,4 đến 9,7 năm [11],. Cơ chế tác động của dioxin đối với con người Theo Agency for Toxic Substances and Disease Registry (ATSDR) và US.EPA thì hơn 90% lượng các PCDD, PCDF và các PCB được hấp thu hàng ngày qua đường tiêu hóa từ thực phẩm. Như vậy, con đường chính để dioxin xâm nhập vào cơ thể con người là đường thực phẩm (đặc biệt là những thức ăn có nguồn gốc từ động vật).

Khi ăn uống những thực phẩm nhiễm dioxin, cơ thể tích lũy một lượng lớn dioxin, tập trung chủ yếu ở mô mỡ và gan - những nơi nhạy cảm nhất. Dioxin di chuyển theo sự tuần hoàn của máu. Song thời gian trong máu không lâu, vì dioxin là loại hợp chất ái mỡ, rất ít tan trong nước. Do được tích lũy chủ yếu trong các mô mỡ, người càng béo khả năng tích lũy dioxin càng lớn ,.

Với sự tiến bộ vượt bậc của sinh học phân tử, các nhà khoa học đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề về cơ chế tác động ở mức phân tử của các ảnh hưởng trực tiếp cũng như những hậu quả lâu dài của dioxin đối với cấu trúc và chức năng của các gen cũng như các protein, enzym. Các tác động này bao gồm: 8 Sự rối loạn chức năng các gen: Dioxin tác động trực tiếp lên tế bào chủ yếu thông qua một protein có tên là AhR. Ngoài ra có thể có những cơ chế tác động khác. Cơ chế tác động thông qua AhR đã được nhiều nhà khoa học nghiên cứu và được thừa nhận.

Khi tiếp xúc với dioxin, trong tế bào diễn ra sự tăng cường gen mã hóa AhR kèm theo các rối loạn biểu hiện của hàng loạt gen tham gia vào quá trình điều khiển sự sinh trưởng tế bào cũng như các gen tham gia vào chu trình phân bào. Bên cạnh sự rối loạn chức năng các gen, dioxin còn gây ra sự đột biến do độc gen - genotoxicity. Chưa có nhiều bằng chứng về đột biến gen trên người, xong các nghiên cứu trên chuột cho thấy, khi xâm nhập tế bào, dioxin có thể chuyển hóa, tương tác với các protein-enzym và gen khác, gây nên các biến đổi DNA, dẫn đến các đột biến, thậm chí tử vong. Dioxin liên kết không thuận nghịchvới protein tan được gọi là Ah receptor (AhR: Aryl hoặc Aromatic hydrocarbon Receptor) có trong tế bào: Dioxin + AhR → Phức Dioxin * AhR (1) Quá trình này là khâu cơ bản trong cơ chế tác động của dioxin, độ độc càng cao thì mối liên kết Dioxin*AhR càng bền vững.

Tiếp tục đi sâu vào tế bào, thông qua phức Dioxin*AhR, dioxin liên kết với một loại protein khác Arnt (Ar nuclear translocator) ,. Dioxin * AhR + Arnt →Dioxin * AhR * Arnt (2) Với phức này, dioxin vào nhân tế bào và liên kết với ADN là loại vật chất mang thông tin di truyền gây ra các tác động sinh học: Dioxin * AhR * Arnt + ADN →Các tác động sinh học (3) Các tác động sinh học bắt đầu thể hiện khi nồng độ của phức hợp Dioxin*Ah-R đạt tới một mức xác định. Không chỉ có Ah-R, protein Arnt mà cả các loại protein khác cũng bị lôi cuốn vào quá trình tương tác với dioxin, gây ra sự biến dạng của phức Dioxin*Ah-R*Arnt. Chúng được mã hóa bằng các gen khác nhau đối với các cá thể khác nhau.

Vì vậy, tác động của dioxin rất đa dạng 9 và không giống nhau đối với từng cá thể có cơ địa khác nhau. Cá nhân này có thể bị cloracne, cá thể khác bị suy giảm miễn dịch, hoặc rối loạn hệ thống hormone, hoặc có thể bị tất cả các tác động này… Một trong các loại gen được nghiên cứu khá kỹ là Cytochrom P450A1 (CYP1A1). Cơ chế nhiễm độc trình bầy trên đây được mô tả trong hình sau: Hình 1. Cơ chế tác động của dioxin lên tế bào *Nguồn: Denison M.

Ghi chú: DREs: Dioxin Responsive Elements: Các phần tử nhậy cảm với dioxin; DNA: Desoxyribo Nucleic Axit; RNA: RiboNucleic Axit, mRNA: messenger RNA (RNA thông tin).