Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học Lịch Sử Địa Phương Ở Trường Trung Học Phổ Thông Tỉnh Phú Thọ

Luận án tiến sĩ giáo dục nghiên cứu nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường trung học phổ thông tỉnh phú thọ, phân tích chuyên sâu, xây dựng mô hình lý thuyết, đề

• Tác giả: Trần Vân Anh
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Côi
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội
• Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Lịch sử
• Đề tài: Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học Lịch Sử Địa Phương Tại Trường Trung Học Phổ Thông Tỉnh Phú Thọ
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2014
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN
• 1.1. Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở một số nước trên thế giới
• 1.2. Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở trong nước
• 1.2.1. Các công trình nghiên cứu về dạy học lịch sử địa phương nói chung
• 1.2.2. Các công trình nghiên cứu có liên quan đến việc dạy học lịch sử địa phương ở tỉnh Phú Thọ
• 1.2.3. Những vấn đề luận án được kế thừa và cần tiếp tục giải quyết
• 2. CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT. LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
• 2.1. Xuất phát điểm của vấn đề nghiên cứu. Vai trò, ý nghĩa của việc dạy học lịch sử địa phương
• 2.2. Cơ sở thực tiễn
• 2.3. Thực trạng việc dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 2.4. Định hướng đổi mới để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 3. CHƯƠNG 3: BIÊN SOẠN NỘI DUNG VÀ LỰA CHỌN HÌNH THỨC TỔ CHỨC DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT TỈNH PHÚ THỌ
• 3.1. Biên soạn nội dung lịch sử địa phương ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 3.2. Khái quát chương trình Lịch sử dân tộc ở trường THPT
• 3.3. Xác định nội dung lịch sử địa phương trong dạy học ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 3.4. Biên soạn các bài học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 3.5. Lựa chọn hình thức tổ chức dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 3.5.1. Lựa chọn hình thức dạy học bài lịch sử địa phương nội khóa
• 3.5.2. Tổ chức hoạt động ngoại khóa về lịch sử địa phương
• 4. CHƯƠNG 4: VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC ĐỂ NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC LỊCH SỬ ĐỊA PHƯƠNG Ở TRƯỜNG THPT TỈNH PHÚ THỌ. THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM
• 4.1. Yêu cầu khi lựa chọn phương pháp dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 4.2. Lựa chọn phương pháp phải đáp ứng mục tiêu của việc dạy học LSĐP
• 4.3. Lựa chọn phương pháp phải đảm bảo “tính vừa sức”, giúp HS lĩnh hội được kiến thức cơ bản
• 4.4. Lựa chọn phương pháp phát huy tính tích cực, tư duy độc lập sáng tạo của học sinh
• 4.5. Lựa chọn, vận dụng phương pháp phải linh hoạt, sáng tạo, phù hợp với điều kiện đặc thù của địa phương
• 4.6. Vận dụng một số phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương ở trường THPT tỉnh Phú Thọ
• 4.6.1. Vận dụng dạy học theo dự án vào dạy học lịch sử địa phương
• 4.6.2. Vận dụng dạy học theo hợp đồng vào dạy học lịch sử địa phương
• 4.6.3. Sử dụng di sản văn hóa trong dạy học lịch sử địa phương
• 4.7. Thực nghiệm sư phạm toàn phần
• 4.7.1. Mục đích tiến hành TNSP
• 4.7.2. Đối tượng và địa bàn tiến hành TNSP
• 4.7.3. Nội dung và phương pháp tiến hành TNSP
• 4.7.4. Đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học Lịch Sử Địa Phương

Chất lượng dạy học lịch sử địa phương tại trường trung học phổ thông tỉnh Phú Thọ đang là một vấn đề cấp thiết. Việc nâng cao chất lượng này không chỉ giúp học sinh hiểu rõ hơn về quê hương mà còn góp phần vào việc hình thành nhân cách và trách nhiệm công dân. Để thực hiện điều này, cần có những phương pháp và hình thức dạy học phù hợp.

1.1. Tầm Quan Trọng Của Dạy Học Lịch Sử Địa Phương

Dạy học lịch sử địa phương giúp học sinh nhận thức rõ hơn về văn hóa, lịch sử và truyền thống của quê hương. Điều này không chỉ tạo ra sự gắn kết giữa học sinh và địa phương mà còn khơi dậy lòng tự hào về nguồn cội.

1.2. Thực Trạng Dạy Học Lịch Sử Địa Phương Tại Phú Thọ

Hiện nay, việc dạy học lịch sử địa phương tại các trường THPT tỉnh Phú Thọ còn nhiều hạn chế. Nhiều giáo viên chưa chú trọng đến việc biên soạn nội dung và hình thức dạy học, dẫn đến sự nhàm chán và thiếu hứng thú từ phía học sinh.

II. Vấn Đề Và Thách Thức Trong Dạy Học Lịch Sử Địa Phương

Dạy học lịch sử địa phương tại tỉnh Phú Thọ đang đối mặt với nhiều thách thức. Những khó khăn này không chỉ đến từ phía giáo viên mà còn từ chính học sinh và cơ sở vật chất của nhà trường.

2.1. Khó Khăn Trong Việc Biên Soạn Nội Dung

Việc biên soạn nội dung lịch sử địa phương thường gặp khó khăn do thiếu tài liệu và nguồn thông tin phong phú. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng bài giảng và sự tiếp thu của học sinh.

2.2. Thiếu Hứng Thú Từ Học Sinh

Nhiều học sinh không cảm thấy hứng thú với môn học này do phương pháp dạy học chưa phù hợp. Việc áp dụng các phương pháp truyền thống khiến cho giờ học trở nên khô khan và thiếu sức hấp dẫn.

III. Phương Pháp Nâng Cao Chất Lượng Dạy Học Lịch Sử Địa Phương

Để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương, cần áp dụng các phương pháp dạy học hiện đại và phù hợp với đặc điểm của học sinh. Việc này không chỉ giúp học sinh tiếp thu kiến thức tốt hơn mà còn phát triển kỹ năng tư duy.

3.1. Áp Dụng Phương Pháp Dạy Học Tích Cực

Phương pháp dạy học tích cực như dạy học theo dự án hay hợp đồng có thể tạo ra sự hứng thú cho học sinh. Những phương pháp này khuyến khích học sinh tham gia vào quá trình học tập một cách chủ động.

3.2. Sử Dụng Tài Liệu Địa Phương

Việc sử dụng tài liệu lịch sử địa phương phong phú và đa dạng sẽ giúp học sinh có cái nhìn sâu sắc hơn về quê hương. Các tài liệu này cần được biên soạn và cập nhật thường xuyên để phù hợp với chương trình học.

IV. Ứng Dụng Thực Tiễn Và Kết Quả Nghiên Cứu

Việc áp dụng các phương pháp dạy học mới đã mang lại những kết quả tích cực trong việc nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương. Các trường THPT tại Phú Thọ đã có những bước tiến đáng kể trong việc cải thiện chất lượng giảng dạy.

4.1. Kết Quả Thực Nghiệm Sư Phạm

Kết quả thực nghiệm cho thấy học sinh có sự tiến bộ rõ rệt trong việc tiếp thu kiến thức lịch sử địa phương. Nhiều học sinh đã thể hiện sự hứng thú và chủ động hơn trong việc tìm hiểu về quê hương.

4.2. Phản Hồi Từ Giáo Viên Và Học Sinh

Phản hồi từ giáo viên và học sinh cho thấy sự thay đổi tích cực trong phương pháp dạy học. Giáo viên nhận thấy học sinh tham gia tích cực hơn, trong khi học sinh cảm thấy môn học trở nên thú vị và bổ ích.

V. Kết Luận Và Tương Lai Của Dạy Học Lịch Sử Địa Phương

Nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương là một nhiệm vụ quan trọng và cần thiết. Tương lai của môn học này phụ thuộc vào sự đổi mới trong phương pháp giảng dạy và sự quan tâm từ các cấp quản lý giáo dục.

5.1. Định Hướng Phát Triển Trong Tương Lai

Trong tương lai, cần tiếp tục nghiên cứu và phát triển các phương pháp dạy học mới, đồng thời tăng cường sự hợp tác giữa nhà trường và cộng đồng để nâng cao chất lượng dạy học lịch sử địa phương.

5.2. Vai Trò Của Công Nghệ Trong Dạy Học

Công nghệ thông tin có thể đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học. Việc sử dụng các công cụ công nghệ sẽ giúp giáo viên và học sinh tiếp cận thông tin một cách nhanh chóng và hiệu quả hơn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN Lịch sử địa phương là một phần của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông. Để có cái nhìn tổng thể về vấn đề nâng cao chất lượng dạy học LSĐP với tư cách là một bộ phận của bộ môn Lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôi xin điểm một số công trình nghiên cứu ở nước ngoài và Việt Nam về dạy học LSĐP hoặc có liên quan đến dạy học LSĐP, đồng thời tìm hiểu những công trình nghiên cứu phục vụ công tác dạy học LSĐP ở các trường THPT tỉnh Phú Thọ, qua đó, rút ra những điểm luận án có thể kế thừa và những vấn đề luận án cần tiếp tục nghiên cứu.1 Tình hình nghiên cứu vấn đề dạy học lịch sử địa phương ở một số nước trên thế giới Ở nhiều nước, nhất là các nước có nền giáo dục phát triển, công tác nghiên cứu về địa phương rất được chú trọng. Ở nước Nga, việc giáo dục LSĐP được tiến hành từ rất sớm. Từ năm 1918, nước Nga Xô Viết đã đưa dạy học LSĐP vào giờ nội khóa ở trường phổ thông và từ năm học 1920-1921, môn Địa phương học được đưa vào trong chương trình dạy học ở nhà trường và sau đó thành tài liệu bắt buộc ở trường trung học.

Dưới thời Xô Viết, công tác nghiên cứu và giảng dạy lịch sử địa phương được coi trọng. Năm 1930, môn Địa phương học được đưa vào giảng dạy ở các trường Đại học Sư phạm. Sau đó, nhiều tổ chức, cơ quan quản lí, nghiên cứu, phổ biến LSĐP lần lượt ra đời, như “Hội bảo tàng địa phương”, “Hội bảo vệ các di tích lịch sử và văn hóa”. [128;17] Vào những năm 80 của thế kỷ XX, có các công trình: “Lịch sử địa phương ” do G.N Matixin chủ biên ( 1980),“ Phương pháp công tác lịch sử địa phương ” do N.

Bôrixôp chủ biên (1982)…Trong các công trình nghiên này, các tác giả đã chỉ rõ tầm quan trọng của việc nghiên cứu, biên soạn và dạy học lịch sử địa phương, trong đó đặc biệt nhấn mạnh “phải làm cho học sinh hứng thú trong quá trình nhận thức lịch sử địa phương mình”. Kế thừa và phát huy các thành quả của giáo dục Xô Viết, năm 2000, giáo trình “Phương pháp giảng dạy Lịch sử ở trường phổ thông” cũng đề cập tới hình thức tổ chức tham quan lịch sử ở trường phổ thông.[153] 8 Những hoạt động giáo dục truyền thống với các hình thức dạy học đa dạng được phản ánh trên nhiều tài liệu, các trang mạng Internet. Các trường phổ thông thường quan tâm tới hoạt động ngoại khóa lịch sử địa phương, cụ thể: Các trường học đóng trên địa bàn phát xít Đức đã từng chiếm đóng trước đây như Novgorod và Puskov thường tổ chức cho học sinh tham quan rừng địa phương, cho học sinh nghe những câu chuyện từ các cựu binh chiến tranh.[163] Nhiều bảo tàng lịch sử và truyền thống địa phương cũng được thành lập như bảo tàng Luga tại Leningrad (được thành lập từ năm 1976), bảo tàng Tosno, Slantsy [164]…Đây là nơi cung cấp những cái nhìn tổng quan về lịch sử, truyền thống văn hóa, là trung tâm văn hóa của mỗi vùng, địa phương. Như vậy, từ thời nước Nga Xô Viết cho tới ngày nay, giáo dục LSĐP rất được coi trọng trong giáo dục cộng đồng và giáo dục trường học.

Ở một số nước thuộc Đông Âu trước đây, công tác nghiên cứu và giảng dạy địa phương cũng được chú trọng. Tại Hungary, nhà trường kết hợp với các cơ quan chuyên môn tổ chức cho học sinh sưu tầm tài liệu, hiện vật, thành lập “làng bảo tàng”.[127;12] Năm 1996, nghị viện Châu Âu thông qua bản “Khuyến nghị số 1283, liên quan đến lịch sử và việc học tập lịch sử ở Châu Âu” trong đó có nêu: Lịch sử địa phương cũng như lịch sử dân tộc (nhưng không phải là lịch sử theo quan điểm dân tộc chủ nghĩa) phải được giảng dạy, cũng như lịch sử các tộc người thiểu số.[169] Năm 2009, dự án: "Kết nối trung tâm châu Âu thông qua dạy học lịch sử địa phương” - một cách tiếp cận mới trong giáo dục lịch sử, đã được thực hiện bởi các nhà giáo dục, các nhà khoa học tới từ Ba Lan, Đức, Cộng hòa Séc - Slovakia, Hungary và Ucraina. Dự án thực hiện trong thời gian từ tháng 9/2009 đến tháng 8 năm 2010. Mục tiêu của dự án nhằm phát triển các tài liệu giáo dục lịch sử về những chủ đề phổ biến trong lịch sử Trung Âu thông qua cách tiếp cận từ những tư liệu lịch sử địa phương như: lịch sử cuộc sống hàng ngày của người dân, lễ kỉ niệm, không gian công cộng và di tích…từ đó các nhà giáo dục chia sẻ kinh nghiệm và tìm tiếng nói chung trong việc lựa chọn tư liệu giảng dạy LSĐP trong nhà trường phổ thông.[167] 9 Ở nước Anh, công tác nghiên cứu và giảng dạy LSĐP được quan tâm, phát triển.

Năm 1908, Hội đồng giáo dục Anh đã kêu gọi các trường học nên chú ý tới “lịch sử của thị trấn và huyện trên địa bàn của trường học”. Năm 1952, Bộ giáo dục Anh đề nghị các trường học nên sử dụng những tư liệu địa phương để minh họa cho các chủ đề giáo dục quốc gia. Ngày 30/9/1982, Hiệp hội LSĐP nước Anh (BALH) được thành lập nhằm thúc đẩy sự tiến bộ của giáo dục cộng đồng thông qua nghiên cứu LSĐP. Hiệp hội cũng tích cực vận động Hội đồng chương trình Quốc gia tăng số tiết giảng dạy LSĐP trong trường học, chuẩn bị các khóa học, ấn phẩm về LSĐP dành cho GV.

[157], [161], [165] Có nhiều tài liệu nghiên cứu về địa phương và giảng dạy LSĐP ở Anh, tiêu biểu như cuốn “Dạy học lịch sử địa phương” của tác giả W. Stephen trong “Dạy học lịch sử địa phương” đã khẳng định vai trò, vị thế của LSĐP trong nhà trường, đồng thời cũng xác định mối quan hệ của LSĐP với LSDT. Ông cho rằng LSĐP là sự minh họa cho LSDT. Xuất phát từ những vấn đề lí luận và thực tiễn, tác giả đã đề xuất những công việc cụ thể của giáo viên trong chuẩn bị bài học LSĐP, lựa chọn các nội dung cơ bản trong dạy học LSĐP như: sự định cư buổi sơ khai của lịch sử, địa danh và những di tích còn lại; về địa lý và thông tin liên lạc, giao thông vận tại của địa phương.

Cuốn sách được nhiều giáo viên lịch sử đề cập tới khi thảo luận trong diễn đàn dạy học LSĐP. Ở nước Anh, có nhiều website có liên quan tới việc biên soạn và giảng dạy LSĐP như: www.uk ( website của Đại học Leicester, một trung tâm nghiên cứu lịch sử địa phương ở Anh)…Các website và diễn đàn giảng dạy LSĐP được giáo viên lịch sử ở Anh tham gia, trao đổi nhiều kinh nghiệm về khai thác, chia sẻ tư liệu và biện pháp giảng dạy lịch sử địa phương ở các trường học tại nước Anh. Qua những công trình nghiên cứu và các chia sẻ trên diễn đàn dạy học LSĐP ở Anh, chúng ta nhận thấy ở việc dạy học LSĐP rất được coi trọng. Ngoài hình thức dạy học trên lớp, giáo viên lịch sử còn tổ chức học tập, nghiên cứu LSĐP tại các di 10 tích, bảo tàng, hướng dẫn HS trải nghiệm cuộc sống địa phương, tiếp xúc và phỏng vấn nhân chứng và người dân địa phương…[158], [159], [162] Ở Mĩ và Canada, việc dạy học về địa phương đặc biệt được chú trọng, học sinh ngay từ tiểu học đã được học về lịch sử và địa lí của bang, của tỉnh mình đang sống.

Trong chương trình giảng dạy của các cấp học phổ thông ở Mỹ và Canada, môn Lịch sử được đưa vào giảng dạy từ khá sớm, thậm chí từ các lớp học tiền phổ thông (các lớp mẫu giáo). Những yêu cầu đặt ra đối với mỗi cấp học được quy định rõ ràng trong Chuẩn quốc gia môn Lịch sử. Ngay từ các lớp mẫu giáo, những kiến thức lịch sử đã được lồng ghép trong các bài giảng của giáo viên theo phương pháp “chơi mà học”, “học mà chơi”. Theo đó, HS các lớp mẫu giáo được bước đầu làm quen với những kiến thức sơ đẳng về lịch sử và địa lý, về mối quan hệ giữa thế giới hôm nay với thế giới ngày xưa thông qua các câu chuyện lịch sử, các nhân vật lịch sử, địa danh lịch sử.

ở cộng đồng, địa phương mình đang sống. Đối với HS Tiểu học (Elementary School), yêu cầu đặt ra đối với bộ môn Lịch sử là cho HS bước đầu làm quen với những nhân vật lịch sử, những tấm gương yêu nước của lịch sử nước Mỹ và thế giới thông qua những câu chuyện lịch sử, truyền thuyết dân gian. Từ đó xây dựng cho HS niềm tin vào tính cách, bản lĩnh của những nhân vật lịch sử, của những con người có thật trong lịch sử, bước đầu hiểu được tác động và ảnh hưởng của họ đối với lịch sử phát triển của dân tộc, của bang và địa phương. Đồng thời, HS nhận biết và giải thích được những biểu tượng của lịch sử dân tộc, lịch sử của bang, của địa phương như quốc huy, cờ liên bang, cờ của bang, cờ của cộng đồng.[18;192,193] Trong số các tài liệu nghiên cứu về dạy học LSĐP ở Mĩ, có cuốn “Sơ giản: Dạy học lịch sử địa phương ở lớp 6-12” của Robert L.

Đây là công trình nghiên cứu thú vị về dạy học LSĐP trong các lớp 6-12. Tác giả bắt đầu từ tiền đề rằng "điều quan trọng là nắm bắt được trí tưởng tượng của học sinh trung học thông qua các bài học lịch sử theo phương pháp tích cực". Tác giả cho rằng, một trong những cách tốt nhất để thực hiện điều này là để học sinh nhìn vào lịch sử của cộng đồng họ, hoặc lân cận với họ. Tác giả chỉ ra, một nghiên cứu về LSĐP hé mở nhiều 11 về lịch sử nhà nước và dân tộc.

Một lợi thế của việc dạy học LSĐP là người dạy và người học có thể thực sự trải nghiệm - tham quan và khám phá những di tích lịch sử, tham gia thực hành các dự án. Cuốn sách giúp giáo viên khám phá các khả năng giáo dục LSĐP bằng cách khai thác vô số các nguồn tài nguyên từ hồ sơ học, hồ sơ điều tra dân số, những bức ảnh gia đình, các tòa nhà cũ và, tất nhiên, cả nghĩa trang. Tác giả chú trọng tới việc khai thác và sử dụng bản đồ địa phương như một nguồn tài liệu quan trọng.