CHƯƠNG 1. TổNG QUAN Trong đời sống con người chắc chắn rằng ai cũng đã từng bị chấn thương, có thế một hoặc nhiêu lẩn, có thể chấn thương nặng trở nên tàn tật, hoặc nhẹ như một vết đứt tay, một vết chó cắn. Chấn thương như là kẻ thù nó luôn ở “xung quanh” ta luôn “rình dập” ta và nó có thể xẩy ra với bất cứ ai, bất cứ lúc nào và bất cứ nơi nào. Khi ta trên đường Jĩiột sự vi phạm luật giao thông gây chấn thương.
Người công nhân trong khi làm việc không tập trung có thể kẹt tay vào máy hay ngã giàn giáo. Trong bữa ăn một sự sơ xuất có thể làm đổ nồi canh nóng gây bỏng. Khi ta ngủ có thể một mảng vữa trên trần nhà rơi xuống gây chấn thương. Chấn thương có thể chỉ xẩy ra với một người, cũng có thể xẩy ra với rất nhiều người như một vụ rơi máy bay.
Và chấn thương cũng có nhiều mức độ, từ những chấn thương không cần điều trị cho tới tàn phế và tử vong. Những ví dụ trên cho ta thấy tính chất đa dạng và phức tạp của các tác nhân gây chấn thương, của các loại hình chấn thương và cả mức độ chấn thương. Chấn thương không thể dự phồng bằng vacine mà chúng ta phải đề ra dược những chiến lược phòng ngừa chấn thương với sự tham gia của toàn xã hội. Xu hương phát triển của chân thương trên Thế giới và Viêt nam Theo tổ chức y tế thế giới thì số liệu thống kê trong những năm gần đây cho thấy tỷ lệ các bệnh truyền nhiễm có xu hướng thuyên giảm nhưng tỷ lệ chấn thương lại có xu hướng gia tâng.
Sự gia tăng này ĩà do sự bùng nổ về dân số, đô thị hoá, công nghiệp hoá, do sự cơ giói hoá giao thông và bùng nổ các loại phương tiện giao thông có động cơ như ô tô xe máy. Chính sự thuyên giảm của số hiện mắc các bệnh truyền nhiễm trong những năm gần đây đã làm tâng thêm sự trầm trọng của chấn thương bởi vì nó đã làm nổi bật nên chấn thương là 5 nguyên nhân lử vong quan trọng nhất cúa lứa tuổi từ I đến 14 (I). Đó chính là sự dịch chuyến mô hình và cơ cấu bệnh tật từ bệnh nhiễm trùng sang chấn thương và bệnh không nhiễm trùng trong giai đoạn hiện nay Trên toàn thê’ giới tỷ lệ tử vong và mắc bệnh liên quan đến chấn thương ngày càng gia tăng không ngừng. Chấn thương thực sự là một đại dịch nó xẩy ra và hoành hành ở cả các nước phát triển và các nước đang phát triển.
Theo tổ chức y tế thế giới thì chấn thương: - Đứng thứ nhất hay thứ hai trong các nguyên nhân nhập viện - Nguyên nhân chính gây nên làn phế, năm mất khả năng sống tiềm tàng - Chiếm 1 1% gánh nặng bệnh tật toàn cầu Theo I’. Trung bình mồi năm có khoảng 4.000 người lử vong liên quan tới chấn thương và 78.000 người trở nôn tàn phế.000 tứ vong ở các nước đang phát triển 807.000 tử vong ở các nước phát triển Lấy một vài ví dụ: - Thái lan nước gần ta nhất tìr năm 1969 chấn thương đã là nguyên nhân hàng đâu dần tới tứ vong và từ năm 1975-1982 tỷ lệ tứ vong tăng gấp đôi - Còn ừ Zambia tý lệ tử vong do phương tiện giao thông có động cơ tàng gấp 3 lần trong 10 năm gần đây - Ân dộ: Tù' vong hàng năm liên quan tới chấn thương vào khoảng lù 130.000 lử vong và 1.000 tàn phế do bóng (i) Tại Việt nam trong nhũng năm gần đây do sự phát triển của nền kinh tê thị trường hàng loạt các nhà máy xí nghiệp của nhà nước được hình thành thì vấn đề an toàn trong lao động cũng cán được quan tâm đúng mức. Và dặc biệt là sự bùng nổ cùa các loại phương tiện giao thông đã kéo sự gia tăng đến mức báo động cua chăn thương do giao thông. Theo số liệu cúa cục cảnh sát giao thông 6 (bộ nội vụ) từ năm 1990 đến tháng 05/1997, trên phạm vi cả nước đã xây ra 92.071 vụ tai nạn giao thông làm chết 31.
Từ năm 1991 đến nay tai nạn giao thông luôn luôn tăng, trung bình năm sau tăng hơn năm h ước 2. (1) Theo tác giả Nguyễn thành Lập trong bài “Chín biện pháp giảm tai nạn giao thông” đãng trên báo nhân dân số ra ngày 12 tháng 7 năm 1998 thì tình hình tai nạn và tử vong do giao thông đường bộ từ năm 1990 đến 1997 như sau :(12) Năm Sô vụ tai nạn Sô người chết Sô người bị thương 1990 5.905 Theo “Số liệu thống kê y tế” của Bộ y tế thì trên cả 3 tuyến giao thông đường bộ, đường thuỷ, đường sắt từ 1993 đến 1996 như sau: (20) Năm Sô vụ tai nan Sô người chết Sò bị thương 1993 12.410 7 Và chấn (hương do tự tử và ngộ dộc trong 9 tháng đáu năm 1996 là ; Sô mắc Sô chết Tự tử 7.205 206 Theo sô’ liệu của cuộc hội thảo phòng ngừa tai nạn giao thông đường bộ năm 1993 thì tý lệ tử vong trên quần thể cúa chấn thương là 3,7/100.000 người, và (ỷ lệ tủ' vong trên phương tiện giao thông là 12/10. Một điều tra của Nguyễn thu Nhạn trong những năm 1984 - 1988 tý lệ chấn thương ớ trẻ dưới 15 tuổi chí chiếm 0,5% và đứng thứ 10 trong số 10 bệnh thường gặp(15). Hiên nay chưa có một điểu tra riêng nào về chấn thương ử trẻ dưới 15 tuổi, nhưng tý lệ mắc chấn thương chung theo “ niên giám thống kô 1996” và “niên giám thống kê 1997” đã tăng lên đứng thứ 4 và đứng đầu về tỳ lệ tử vong (16)( 17) Các số liệu trên tuy không trùng hợp nhưng đều cho thấy sự gia tăng liên tục và nhanh chóng của tình hình tử vong do chấn thương trong những năm gần đây.
Đó là lý lệ đặc trưng cho một nước đang phát triển dang trong giai đoạn cơ giới hoá mạnh mẽ các loại phương tiện giao thông, tỷ lệ từ vong thấp trên khía cạnh quần thể nhưng cao trên khía cạnh liên quan tới số phương tiện giao thông được dăng ký. Đinh nghĩa và phàn loai chấiì thương - Đinh nghĩa chấn thương Theo “Điều dưỡng ngoại khoa” (18) thì chấn thương là những tổn thương mà làm mất sự hên kết của các tổ chức dưới da. Định nghĩa này mới chỉ nói lên những tổn thương mang tính ngoại khoa mà chưa nói hết được những tổn thương do sự phơi cấp tính đối với các dạng năng lượng mang tính gây tổn thương hoặc do thiêu vắng đột ngột của các yếu tố thiết yếu như theo một định nghĩa dưới đây mới được đưa ra và được nhiều người chấp nhân thì: Bất cứ tổn thương có chủ định huy không có chủ định cho cơ thể người được gây nên bài sự phơi nhiễm cấp tính đối với năng lượng nhiệt, cơ học, điện, huy nũng lượng hoá học hay bởi sự thiêu vắng của các yến tố thiết yếu như sức nóng hay ô.xy Hoặc: Chấn thương cơ thể gây nén bởi sự phơi nhiễm cấp tính dôi với năng lượng mang tính gáy tổn thương (cơ học, điện, nhiệt, hoá học) hay bài sự thiêu vắng đột ngột của các yếu tô'thiết yêu (ví dụ: thiếu ôxy trong chết đuối, hay sức nóng trong chán thương do giảm nhiệt) Định nghĩa này bao trùm toàn bộ nhón bệnh thứ XIX của hệ thống phân loại bệnh tật Quốc tế (ỈCD)lần thứ 10 gồm các loại tốn thương cấp tính do phơi nhiễm cấp tính với các dạng năng lượng(chẩứ thương, ngộ độc, tự lử). Cho nên dựa theo định nghĩa này ta có cái nhìn toàn diện hơn về chấn thương và do đó có thể thiết kê được các chương trình phòng ngừa chấn thương hữu hiệu hơn.
9 - Phan loai chân th II ong (1) -Chii.il thương không chủ định (vô ý) là sự gây nên chấn thương không có chủ ý của người bị chấn thương hay của những người khác. Ví dụ: 10 Do giao thông, lao động Chết đuối Ngộ độc Do súc vật. -Chấn thương có chú ý (cố ý) là chấn thương gày nên do chủ ý của người bị chấn thương hay của những người khác. Ví dụ : Tự tử Đánh nhau (Giết người, bạo lực, hiếp dâm) Chiến tranh 1.
Quan điểm về chân thương và phòng ngừa chân thương (ỉ) Dựa trên mô hình lý thuyết và kinh nghiệm điều tra bệnh truyền nhiễm được các nhà bệnh truyền nhiễm phái triển, vào những năm 60 các nhà dịch tễ học chấn thương đã đặc tính hoá chấn thương theo một vụ dịch. Mô hình này gồm các yếu tố: vạt chu (người chấn thương) Tác nhàn (vector chuyên chở tác nhân) Môi trường (xẩy ra chấn thương) Khi xác định mô hình chấn thương theo tuổi, giới tính, mùa, vùng địa lý, kinh tế xã hội thì nó thể hiện theo nhiều khía cạnh giống như bệnh truyền nhiễm. Khi sự kiện chấn thương xẩy ra các nhà điều tra quan tâm đến các yêu lố nguy cơ, các nhóm đích, nhằm trả lời càu hói: Ai? Cái gì? Khi nào? ở đâu? Tại sao? Từ những năm 80 việc áp dụng các phương pháp nghiên cứu dịch tễ học vào nghiên cứu chấn thương đã làm tâng thêm sự hiểu biết về các yếu tố nguy cơ cúa chấn thương cũng như việc phát triển các biện pháp, chiến lược phòng ngừa kiểm soái chấn thương (í). 11 Trước đây chấn thương thường được phân loại một cách truyền thông là chấu thương do tai nạn hoặc do chủ ý.
Nhiều chuyên gia y tế cồng cộng cho ràng việc sử dụng rộng rãi thuật ngữ “tai nạn” đã gây nên sự lầm lẫn rất lớn và làm kìm hãm các cố gắng trong việc đưa ra các biện pháp phòng ngừa chấn thương Thuật ngữ “tai nạn” thường được sử dụng khi người ta bàn về chấn thương không chú định. Tuy nhiên sự ám chỉ của thuật ngữ cho rằng sự may mắn và tính ngẫu nhiên đóng vai trò chính thường rất ít khi đúng. Chân thương không chù định, khi mà không có sự cố ý nào thường có yếu tố con người tham gia. Những yếu tố này có thể thấy ở cả người bị chấn thương và những người trong cộng đổng hay ngoài xã hội.
Nhiều yếu tố thuộc về hành vi con người đóng vai trò nhất định cả trong chấn thương không chủ định và chân thương có chủ định. Người la thường nghĩ rằng tai nạn là một điều ngẫu nhiên nó tồn tại không thể dự doán được cho nên không thể phòng ngừa được. Nhưng thực tế các sự kiên gây nên tổn thương cho con người thường là không ngẫu nhiên. Có các yếu lố nguy cơ có thể nhận biết được và có thể phòng ngừa được.