Chương 1 nhằm mục tiêu rà soát, phân tích các tài liệu trong nước và nước ngoài về mâu thuẫn cha mẹ - con cái theo các chiều cạnh: 1) Các lĩnh vực nảy sinh mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái; 2) Các yếu tố ảnh hưởng tới mâu thuẫn cha mẹ - con cái; 3) Cách thức giải quyết mâu thuẫn; và 4) Hệ quả của mâu thuẫn. Qua đó, một mặt, nghiên cứu sinh có thể điểm lại những thành tựu mà những nghiên cứu đi trước đã đạt được để học hỏi, kế thừa. Mặt khác, những khoảng trống còn tồn tại cũng sẽ được bàn luận để mở ra hướng nghiên cứu mới liên quan đến mâu thuẫn cha mẹ - con cái. Các lĩnh vực nảy sinh mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái Qua rà soát những nghiên cứu ở giai đoạn từ 1930 cho đến những nghiên cứu mới đây trên thế giới cho thấy nội dung của vấn đề mâu thuẫn giữa cha mẹ - con cái vẫn không ngừng được các nhà khoa học nghiên cứu tìm hiểu, khai thác và phân tích.
Có hai đặc điểm đáng chú ý liên quan đến lĩnh vực thường xảy ra mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái vị thành niên. Thứ nhất, đó là cha mẹ và con cái thường ít khi tranh cãi về các chủ đề nhạy cảm như: tình dục, ma túy, tôn giáo, chính trị. Những khác biệt thế hệ giữa các thành viên trong gia đình về các chủ đề này có thể không tạo ra mâu thuẫn, không ảnh hưởng trực tiếp đến mối quan hệ hàng ngày giữa các thành viên trong gia đình. Bởi đây là những chủ đề rất phức tạp, nhạy cảm và lập trường, quan điểm của cha mẹ và con cái về vấn đề này cũng có những khác biệt lớn do khoảng cách thế hệ, nên nó hiếm khi được đưa ra bàn luận trao đổi trong môi trường gia đình.
Cha mẹ và con cái đều cảm thấy rằng điều đó không liên quan đến đời sống gia đình thường nhật, không cần phải trao đổi, và chính điều này đã giảm thiểu nguy cơ mâu thuẫn. Thứ hai, đó là qua nhiều thời kỳ thì các chủ đề gây tranh cãi giữa cha mẹ và con cái cũng không thay đổi nhiều. Từ những năm 1929 và 1982, các nghiên cứu tại Mỹ đã đều chỉ ra rằng mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái thường xoay quanh các vấn đề gia đình thường ngày. Những tranh luận về các vấn đề nhức nhối vào những năm 20 1960 như chiến tranh Việt Nam, biểu tình ở các trường đại học cũng không bao giờ được nhắc tới như nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái.
Theo Raymond Montemayor (1983), vào thời kỳ đó, vị thành niên cũng có những kiểu bất đồng, mâu thuẫn với cha mẹ giống như cha mẹ họ từng có khi ở tuổi vị thành niên. Hiển nhiên rằng, gia đình hiện đại có nhiều khác biệt so với gia đình ở những thập kỷ trước đây nhưng có một điều không thay đổi, đó là qua các thế hệ, vấn đề tranh cãi - mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái vẫn chủ yếu xoay quanh các lĩnh vực sinh hoạt gia đình, nếp sống. Từ những năm 1985, tác giả Robin đã nhận định, mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái là hiện tượng xảy ra thường xuyên trong sinh hoạt gia đình, vì cha mẹ luôn kì vọng con cái sẽ tuân theo định hướng của cha mẹ và không phạm phải những sai lầm mà cha mẹ từng mắc phải khi còn là vị thành niên. Ngược lại, vị thành niên thì luôn tìm kiếm và khao khát quyền tự chủ, được nắm quyền tự quyết định trong cuộc sống, được thay đổi luật lệ và khám phá giới hạn của các nguyên tắc.
Tương tự như vậy, đứng trên khía cạnh quyền quyết định trong gia đình, việc cha mẹ xây dựng những nguyên tắc làm ảnh hưởng đến sinh hoạt của trẻ vị thành niên và giới hạn cái tôi của trẻ cũng được coi là một trong những nguyên nhân dẫn đến mâu thuẫn (Sorkhabi, 2010). Các nhà nghiên cứu về lĩnh vực xã hội cũng chỉ ra rằng, việc bố mẹ quản lý khía cạnh đời sống nào của trẻ vị thành niên cũng đều có thể ảnh hưởng đến tần suất xảy ra mâu thuẫn giữa cha mẹ và con cái (Smetana và cộng sự, 2005), hay nói cách khác, cha mẹ và con cái càng tương tác nhiều ở lĩnh vực nào thì nguy cơ xảy ra mâu thuẫn ở lĩnh vực đó càng cao. Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng, các mâu thuẫn liên cá nhân thường xoay quanh bốn lĩnh vực xã hội: (1) đạo đức (các hành động làm tổn thương/làm đau người khác, vi phạm quyền con người, ví dụ như đánh nhau với anh chị em); (2) tập quán (các quy tắc xác định vai trò của các cá nhân trong gia đình); (3) các hoạt động gây hại cho bản thân chủ thể chứ ít gây hại cho người khác (ví dụ như sử dụng chất kích thích); (4) các hoạt động cá nhân (ví dụ như lựa chọn quần áo. Theo các nhà nghiên cứu về lĩnh vực xã hội, việc kiểm soát của bố mẹ về hoạt động cá nhân liên quan đến 21 lựa chọn của con cái như kiểu tóc, thời trang, âm nhạc… thường ít dẫn đến mâu thuẫn cha mẹ - con cái nhưng lại có nguy cơ tác động xấu đến sự phát triển tính cá nhân - độc lập của trẻ (Hasebe và Nucci, 2004, dẫn theo Sorkhabi, 2010).
Nhiều nghiên cứu nước ngoài đã phân loại các loại hình mâu thuẫn, phần lớn đều cho thấy những mâu thuẫn này thường xoay quanh cuộc sống hàng ngày như: việc nhà, việc học tập; sinh hoạt; quan hệ anh chị em ruột; việc chăm sóc cá nhân. Một số nhà nghiên cứu đã kết luận rằng, các dạng thức mâu thuẫn, tranh cãi này chính là các chỉ báo cho nhu cầu độc lập và tự quyết ngày càng mạnh mẽ của trẻ vị thành niên. Một số ý kiến khác có xu hướng cho rằng, mâu thuẫn chính là thể hiện nỗ lực của các bậc cha mẹ trong việc thiết lập các nội quy xã hội, gia đình cho trẻ vị thành niên. Và chính việc này đã tạo ra những căng thẳng không thể tránh được giữa người xã hội hóa và người bị xã hội hóa (Montemayor, 1983).
Để tìm hiểu về mâu thuẫn giữa vị thành niên và cha mẹ, vào những năm 80 của thế kỷ XX, tác giả Montemayor đã sử dụng phương pháp phỏng vấn qua điện thoại. Điều đáng chú ý là trong nghiên cứu của mình, về mặt phương pháp thu thập thông tin, tác giả đã gọi điện tới từng đối tượng trong ba tối ngẫu nhiên vào ba tuần để hỏi về mâu thuẫn, tác giả đã sử dụng cách hỏi gián tiếp như: “Em có bao giờ quấy rầy cha mẹ hoặc cha mẹ quấy rầy em không? Sự khác biệt về quan điểm giữa em và cha mẹ là gì?; Có bao giờ em hoặc cha mẹ nổi điên vì một lí do nào đó không?; Em và cha mẹ có cãi nhau hay tranh luận không, hoặc có đánh nhau không?”. Tác giả đã kết luận rằng, việc đánh giá tần suất tranh cãi giữa cha mẹ, và con cái có liên hệ trực tiếp với phương pháp thu thập thông tin. Nếu chỉ hỏi mâu thuẫn ở các mức độ chung chung thì cha mẹ và con cái sẽ nói rằng họ hiếm khi cãi nhau.
Nhưng khi có những phép đo mâu thuẫn cụ thể hơn thì tần suất tranh cãi cũng được thể hiện chính xác hơn (Montemayor, 1983). Có nhiều cách phân nhóm dựa trên lĩnh vực xảy ra mâu thuẫn giữa con cái và cha mẹ. Nghiên cứu của Smetana (1989) phân nhóm 10 loại hình mâu thuẫn là: điểm số, ngoại hình, các vấn đề liên quan đến cử chỉ - hành vi, kết quả học tập, các mối 22 quan hệ xã hội, các hoạt động chung, giờ giới nghiêm, sức khỏe và tài chính. Những nghiên cứu tương tự về vị thành niên Trung Quốc tại Hồng Kông thì chỉ nhóm thành 8 loại hình mâu thuẫn: sinh hoạt, việc nhà, việc học tập, các mối quan hệ liên cá nhân, các vấn đề của cha mẹ, sức khỏe và ngoại hình.
Cách phân nhóm này cũng có nhiều nét tương đồng với nghiên cứu đi trước, tuy nhiên, nghiên cứu này đã đặt ra một yếu tố mới, đó là mâu thuẫn liên quan đến các vấn đề của cha mẹ. Trong khi đó, nghiên cứu của Papini (1987) sử dụng Bảng liệt kê hành vi (behavior checklist) để phân nhóm mâu thuẫn thành bảy nhóm: việc học tập, việc nhà, việc dọn dẹp phòng, ngoại hình, giải trí, thời gian biểu, các mối quan tâm… Nghiên cứu của Renk và cộng sự (2004) thì chia thành 10 nhóm cụ thể: 1. Hoạt động cá nhân (chỉ những lĩnh vực hoạt động mà con cái vị thành niên muốn khác biệt với cha mẹ: ngoại hình, quần áo, âm nhạc…) 2. Sự độc lập (tính cá nhân, thời gian dành cho gia đình, việc tự quản.
Quan hệ bạn bè 4. Học tập, trường lớp 5. Các mối quan hệ trong gia đình 6. Việc nhà và trách nhiệm gia đình 7.
Các hoạt động ngoại khóa 8. Giá trị (nhân cách, bài học cuộc sống. Hành vi của cha mẹ 10. Việc sở hữu tài sản.
Trong nghiên cứu của mình, Renk và cộng sự đã tiến hành điều tra trên cả ba nhóm vị thành niên: vị thành niên sớm, vị thành niên giữa và vị thành niên muộn. Nhìn chung, những mâu thuẫn liên quan đến các hoạt động cá nhân như quần áo, trang phục vẫn tiếp tục từ tuổi vị thành niên sớm đến vị thành niên giữa và chỉ dừng lại khi trẻ đến lứa tuổi vị thành niên muộn. Bên cạnh đó, nhóm vị thành niên giữa trong diện khảo sát có tỉ lệ mâu thuẫn với mẹ về quan hệ bạn bè cao nhất so với hai nhóm còn lại. Nhóm vị thành niên muộn là nhóm ít gặp mâu thuẫn với cha mẹ về các chủ đề liên quan đến việc nhà và các công việc liên quan đến trách nhiệm gia đình 23 nhất, trong khi đó nhóm vị thành niên sớm thì chỉ gặp mâu thuẫn về chủ đề này với mẹ, còn nhóm vị thành niên giữa thì lại mâu thuẫn với bố (Renk và cộng sự, 2004).
Đối với cách nhóm gộp này, ngoài các lĩnh vực về sinh hoạt, học tập, gia đình thì một yếu tố khác là “giá trị” đã được bổ sung để khai thác những khác biệt cũng như mâu thuẫn giữa cha mẹ, con cái. Ngắn gọn hơn, một số nghiên cứu khác thì nhóm thành bốn nhóm: việc học tập, việc nhà, trách nhiệm với bản thân và các mối quan tâm (Papina, Clark, Barnett và Savage, 1989, dẫn theo Krishnan, 2004).