Chương 1 CƠ SỞ LÍ LUẬN VỀ QUẢN LÍ HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC MÔN NGHỆ THUẬT Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC CƠ SỞ 1. Khái quát lịch sử nghiên cứu vấn đề Để đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong xu thế phát triển hiện nay của đất nước đòi hỏi cần phải đổi mới giáo dục. Bất cứ một quốc gia nào trên thế giới, giáo dục luôn là nhân tố tích cực thúc đẩy sự phát triển của xã hội, nhằm cung cấp nguồn nhân lực cho xã hội, tạo tiền đề cho sự phát triển về văn hóa, kinh tế, khoa học và kĩ thuật. xiv Trước yêu cầu đổi mới GDPT, đòi hỏi phải đổi mới công tác quản lí, đổi mới quản lí và lãnh đạo nhà trường trở thành đòi hỏi cấp bách, trong đó quản lí hoạt động dạy học là vấn đề cơ bản có tác động trực tiếp nâng cao chất lượng giáo dục.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày 26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) với mục tiêu hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu là: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm; đồng thời, hình thành và phát huy những năng lực cốt lõi cho học sinh (bao gồm những năng lực chung và năng lực đặc thù) thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục như: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo và hình thành, phát huy những năng lực đặc thù thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục. Môn Nghệ thuật là một môn học thuộc lĩnh vực Âm nhạc và Mĩ thuật vẫn còn những vướng mắc về chất lượng dạy học, nhất là quản lí dạy học bộ môn còn nảy sinh nhiều vấn đề trong khâu quản lí cần phải có biện pháp tích cực và hiệu quả. Giáo dục trong thời đại hiện nay đã có nhiều thay đổi lớn, đặc biệt là sự phát triển của khoa học - kỹ thuật và công nghệ đã làm thay đổi chức năng và nhiệm vụ của người quản lí nhà trường, của giáo viên, đòi hỏi người quản lí và các giáo viên phải có những kỹ năng và năng lực mới trong quản lí và giảng dạy. Thực tế, đổi mới giáo dục và đào tạo đang là vấn đề cấp thiết và còn gặp nhiều khó khăn, thách thức.
Hiện nay, đất nước ta đang nỗ lực đổi mới nội dung và phương pháp giáo dục - đào tạo, đổi mới dạy và học, đổi mới công tác quản lí giáo dục với nhiều mô hình, biện pháp khác nhau, nhằm nâng cao chất lượng giáo dục. Đặc biệt là biện pháp quản lí của cán bộ quản lí đối với hoạt động dạy học nói chung và quản lí môn Nghệ thuật nói riêng cần phải có sự nghiên cứu để đề ra các biện pháp quản lí hoạt động dạy học phù hợp. Nhìn chung, đã có nhiều công trình nghiên cứu, nhiều văn bản, tài liệu nói về công tác quản lí nhà trường, quản lí hoạt động dạy học. Song các nghiên cứu trong công tác quản lí hoạt động dạy học nói chung và quản lí hoạt động dạy học môn Nghệ thuật nói riêng còn có nhiều vấn đề cụ thể chưa được giải quyết.
Hiện nay, ở các trường THCS trên địa bàn huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội vấn đề quản lí hoạt động dạy học nói chung, và quản lí hoạt động dạy học môn xv Nghệ thuật nói riêng luôn được các Hiệu trưởng, các cấp lãnh đạo quan tâm, nhưng chưa có công trình nghiên cứu cụ thể nào về công tác quản lí hoạt động dạy học môn Nghệ thuật ở các trường THCS huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội. Chính vì vậy, tôi cho rằng việc nghiên cứu về quản lí hoạt động dạy học môn Nghệ thuật ở các trường THCS huyện Chương Mỹ, thành phố Hà Nội là rất cần thiết, nhằm góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học môn Nghệ thuật ở trường THCS. Nghiên cứu nước ngoài Nghiên cứu về quản lý hoạt động dạy học môn Nghệ thuật bao gồm các phương pháp giảng dạy, sáng tạo, quản lý lớp học và tích hợp Nghệ thuật vào chương trình học. Các nước tiên tiến thường có các mô hình giáo dục Nghệ thuật tiên tiến như sự kết hợp giữa lý thuyết và thực hành, khuyến khích sự sáng tạo và phát triển kỹ năng Nghệ thuật.
Theo tác giả Bernd Meier/Nguyễn Văn Cường (2005) trong nghiên cứu “Phát triển năng lực thông qua phương pháp và phương tiện dạy học mới” thì việc giảng dạy môn học nghệ thuật cần áp dụng các phương pháp, phương tiện dạy học mới vào giảng dạy để phát triển năng lực của học sinh. Ông cũng đã đi sâu nghiên cứu và phân tích những điểm mạnh và hạn chế của các phương pháp cũng như phương tiện mới khi thực hiện trong giảng dạy. Để từ đó, học sinh có cách nhìn mới và vận dụng tốt những kiến thức vào thực tiễn [8].Mayer cũng đã nhấn mạnh: “Tại sao phải đầu tư vào chương trình chăm sóc và phát triển trẻ thơ từ những năm nhỏ tuổi, coi đây là một phần của chiến lược cơ bản, bởi vì cũng như trước khi xây dựng tòa nhà, ta cần xây dựng một cái nền bằng đá vững chắc trên cơ sở đó làm nền tảng xây lên toàn bộ công trình kiến trúc”. Ông coi đây là một phần quan trọng trong việc xây dựng một xã hội học tập, sáng tạo và đa dạng, thông qua đó phát triển tư duy sáng tạo, kích thích sự phát triển năng khiếu, phát triển kỹ năng xã hội, tăng cường sự tự tin [8].
Tác giả người Hàn Quốc Jang Young Soog (2014), cũng đã đề cập đến vấn đề dạy học năng khiếu và nghệ thuât trong cuốn “Hướng dẫn hoạt động âm nhạc, thể dục, tạo hình cho trẻ mầm non”. Ông đã nghiên cứu cơ bản về lí thuyết và các bài hát, các động tác vận động để giúp giáo viên hiểu hơn về hoạt động âm nhạc dành cho trẻ. Hoạt động giáo dục thể chất, năng khiếu cho trẻ mầm non trong cuốn sách của ông là các trò chơi. Bởi vì, trò chơi là sự vui vẻ.
Hoạt động trò xvi chơi cần phải được thực hiện thường xuyên. Trong hoạt động tạo hình, ông chỉ đề cập một phần nhỏ về lí thuyết giáo dục mĩ thuật. Song bên cạnh đó, tác giả cung cấp một số hoạt động thực hành mĩ thuật cho trẻ ở trường mầm non. Điểm đặc biệt trong cuốn sách này là phần lớn các bài tạo hình đều được thực hiện dựa trên việc sử dụng các vật liệu dễ tìm trong sinh hoạt hằng ngày.
Giáo dục thẩm mĩ không chỉ là một phần quan trọng của chương trình học mà còn đóng vai trò quan trọng trong sự phát triển toàn diện của trẻ thơ, từ khía cạnh tinh thần đến khía cạnh xã hội và cảm xúc [23]. Nghiên cứu trong nước Giáo dục Âm nhạc và Mĩ thuật là lĩnh vực thuộc giáo dục Nghệ thuật. Giáo dục thẩm mĩ theo cuốn Từ điển bách khoa Tâm lí học, Giáo dục học Việt Nam định nghĩa giáo dục thẩm mĩ (Aesthetics education) như sau “bộ phận quan trọng trong giáo dục, một bộ phận giáo dục toàn diện, gắn bó chặt chẽ và được thực hiện thông qua tất cả các quá trình giáo dục khác trong nhà trường. Giáo dục thẩm mĩ là đào tạo và phát triển thẩm mĩ (tình cảm thẩm mĩ, thị hiếu thẩm mĩ, năng lực thẩm mĩ) của nhân cách, làm cho nhân cách có những quan hệ thẩm mĩ đúng đắn đối với hiện thực (giáo dục cái thẩm mĩ), đồng thời thông qua các phương tiện thẩm mĩ, đặc biệt phương tiện nghệ thuật để tác động đến sự phát triển toàn diện và hài hòa của nhân cách (giáo dục bằng cái thẩm mĩ)” [20].
Theo đó, giáo dục trong nhà trường, việc giáo dục thẩm mĩ được thực hiện qua môn học Nghệ thuật và tích hợp với các môn học các hoạt động giáo dục khác, nhằm hình thành năng lực thẩm mĩ, phát triển năng khiếu nghệ thuật cũng của học sinh. Với mục tiêu “Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện”, giáo dục nghệ thuật nói chung và giáo dục Âm nhạc, Mĩ thuật nói riêng luôn được được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm. Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 4/11/2013 của Đảng về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo đã đề ra nhiệm vụ, giải pháp: “Đổi mới chương trình nhằm phát triển năng lực và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mĩ; dạy người, dạy chữ và dạy nghề. Chú trọng giáo dục nhân cách, đạo đức, lối sống, tri thức pháp luật và ý thức công dân.
Tập trung vào những giá trị cơ bản của văn hóa, truyền thống và đạo lí dân tộc, tinh hoa văn hóa nhân loại, giá trị cốt lõi và nhân văn của chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh”. Từ những quan điểm chỉ đạo trên, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã xây dựng Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể (Ban hành kèm theo Thông tư số 32/2018/TT-BGDĐT ngày xvii 26/12/2018 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) với mục tiêu hình thành và phát triển cho học sinh những phẩm chất chủ yếu: yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm; đồng thời, hình thành và phát triển cho học sinh những năng lực cốt lõi (bao gồm những năng lực chung được hình thành, phát triển thông qua tất cả các môn học và hoạt động giáo dục: năng lực tự chủ và tự học, năng lực giao tiếp và hợp tác, năng lực giải quyết vấn đề và sáng tạo) và những năng lực đặc thù được hình thành, phát triển chủ yếu thông qua một số môn học và hoạt động giáo dục: năng lực ngôn ngữ, năng lực tính toán, năng lực khoa học, năng lực công nghệ, năng lực tin học, năng lực thẩm mĩ, năng lực thể chất. Trong chương trình giáo dục phổ thông môn Nghệ thuật đã xác định: năng lực thẩm mĩ của học sinh bao gồm năng lực âm nhạc, năng lực mĩ thuật, năng lực văn học; mỗi năng lực được thể hiện qua các hoạt động [2]: + Nhận thức các yếu tố thẩm mĩ; + Phân tích, đánh giá các yếu tố thẩm mĩ; + Tái hiện, sáng tạo và ứng dụng các yếu tố thẩm mĩ. Các yêu cầu cần đạt về năng lực thẩm mĩ, năng lực Âm nhạc đối với học sinh mỗi lớp học, cấp học được qui định trong chương trình các phân môn Âm nhạc, Mĩ thuật và được tích hợp trong nhiều môn học, các hoạt động giáo dục, phù hợp với đặc điểm của mỗi môn học và hoạt động giáo dục, trong đó hai phân môn Âm nhạc và Mĩ thuật giữ vai trò chủ đạo.