Tổng quan nghiên cứu

Nhu cầu nâng cao chất lượng nguồn nhân lực bảo vệ an ninh quốc gia trong tình hình mới đòi hỏi công tác giáo dục đào tạo trong Công an nhân dân phải chuyển biến mạnh mẽ từ trang bị kiến thức sang phát triển năng lực nghề nghiệp. Căn cứ Nghị quyết số 29-NQ/TW ngày 14/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng và Chỉ thị số 13/CT-BCA của Bộ Công an, Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I đã ban hành các Quyết định số 2000/QĐ-T33(P5), 2001/QĐ-T33(P5) và 2002/QĐ-T33(P5) ngày 23/9/2016 bổ sung khối học phần Thực tập môn học vào chương trình đào tạo hệ Trung cấp chuyên nghiệp. Khối học phần này chiếm 7 đơn vị học trình với thời lượng 320 giờ học (tổ chức trong 8 tuần), chiếm 6,67% trên tổng khối lượng 105 đơn vị học trình toàn khóa học.

Tuy nhiên, việc đưa các học phần thực hành nghiệp vụ vào giảng dạy từ năm học 2016-2017 tại trường đã bộc lộ nhiều bất cập trong quy trình quản lý, từ việc phân bổ quỹ thời gian, biên soạn giáo án tình huống cho đến phương pháp kiểm tra, đánh giá kết quả thực hành. Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là hệ thống hóa cơ sở lý luận, khảo sát đánh giá toàn diện thực trạng công tác giảng dạy và quản lý học phần thực tập môn học tại Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I, từ đó đề xuất hệ thống 4 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào học viên hệ Trung cấp chính quy giai đoạn 2016-2019 tại 3 chuyên ngành mũi nhọn: Trinh sát an ninh, Trinh sát ngoại tuyến và Cảnh vệ. Nghiên cứu mang lại ý nghĩa quan trọng khi cung cấp luận cứ khoa học thực tiễn, giúp nhà trường chuẩn hóa chuẩn đầu ra bậc 4 theo Quyết định số 1982/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về Khung trình độ quốc gia Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu được xây dựng trên nền tảng tiếp cận chuẩn hóa giáo dục kỹ thuật CDIO (Conceive - Design - Implement - Operate) do Edward Crawley khởi xướng và khung đánh giá chất lượng của Hiệp hội Phát triển Giáo dục Vương quốc Anh (Measuring effectiveness in development education, 2001). Đồng thời, đề tài vận dụng nguyên lý nhận thức biện chứng của V.I. Lênin: "Từ trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng, từ tư duy trừu tượng đến thực tiễn" để soi chiếu vào quá trình rèn luyện kỹ năng thực hành nghiệp vụ an ninh.

Hệ thống khái niệm nòng cốt trong nghiên cứu bao gồm:

  1. Năng lực nghề nghiệp Công an nhân dân: Khả năng huy động tổng hợp kiến thức nghiệp vụ chuyên ngành, kỹ năng xử lý tình huống trinh sát (kỹ năng cứng), kỹ năng giao tiếp phối hợp tác chiến (kỹ năng mềm) và bản lĩnh chính trị tuyệt đối trung thành với Tổ quốc.
  2. Hoạt động dạy học thực tập môn học: Quá trình tổ chức rèn luyện kỹ năng tay nghề nghiệp vụ thông qua chu trình 3 bước khép kín: chuẩn bị tình huống, tổ chức thực hành nhóm (thảo luận xemina và đóng vai giải quyết tình huống giả định), kết thúc và đánh giá rút kinh nghiệm.
  3. Quản lý hoạt động dạy học thực tập môn học: Sự tác động có định hướng của chủ thể quản lý (Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý đào tạo, Khoa chuyên môn) vào 6 thành tố cấu trúc: kế hoạch chương trình, xây dựng đội ngũ giảng viên, hoạt động giảng dạy, hoạt động học tập tự nghiên cứu của học viên, cơ sở vật chất phương tiện kỹ thuật và công tác kiểm tra đánh giá.

Phương pháp nghiên cứu

Đề tài kết hợp phương pháp nghiên cứu lý luận (phân tích văn bản quy phạm pháp luật, chỉ thị ngành) và nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn định lượng. Cỡ mẫu khảo sát được thực hiện trên 177 đối tượng trực tiếp tham gia quá trình đào tạo, bao gồm 57 cán bộ quản lý (trong đó có 4 đồng chí thuộc Ban Giám hiệu, lãnh đạo các phòng, khoa), 100 giảng viên giảng dạy trực tiếp (chiếm 100% đội ngũ giáo viên toàn trường) và 120 cựu học viên đã tốt nghiệp công tác tại các địa phương.

Phương pháp chọn mẫu phân tầng kết hợp ngẫu nhiên thuận tiện được áp dụng để bảo đảm tính đại diện đầy đủ cho 3 chuyên ngành đào tạo nghiệp vụ trinh sát. Lý do lựa chọn phương pháp phân tích thống kê toán học (xử lý qua bảng phân bố tần số, tính điểm trung bình Mean và độ lệch chuẩn SD) nhằm lượng hóa chính xác mức độ ảnh hưởng của các yếu tố quản lý, kiểm chứng mức độ cần thiết và tính khả thi của các biện pháp đề xuất trong mốc thời gian nghiên cứu thực tế từ năm 2016 đến năm 2019.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Nghiên cứu thực trạng quản lý dạy học các học phần thực tập môn học tại Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I đã mang lại 4 phát hiện cốt lõi:

Thứ nhất, tính cấp thiết của học phần trong chương trình: Thực tập môn học chiếm 7 đơn vị học trình (320 giờ) là bước đệm then chốt giúp học viên chuyển hóa tri thức lý thuyết sang kỹ năng nghiệp vụ. Tuy nhiên, 78,5% ý kiến cựu học viên được khảo sát cho rằng thời lượng dành cho việc xử lý các tình huống nghiệp vụ giả định phức tạp trên lớp còn hạn chế, dẫn đến tâm lý bỡ ngỡ khi tiếp cận địa bàn thực tế sau khi ra trường.

Thứ hai, thực trạng năng lực đội ngũ giảng viên: Đội ngũ giáo viên của nhà trường gồm 100 cán bộ có trình độ chuyên môn cao với 10 tiến sĩ, 94 thạc sĩ, 93 cử nhân và 30 đồng chí có trình độ cao cấp lý luận chính trị. Mặc dù trình độ học thuật vững vàng, nhưng tỷ lệ giảng viên có thâm niên công tác thực tế chiến đấu tại Công an các địa phương chỉ đạt khoảng 35%, làm giảm tính sinh động và độ chân thực khi xây dựng các tình huống trinh sát ngoại tuyến.

Thứ ba, thực trạng cơ sở vật chất và phương tiện kỹ thuật: Nhà trường đã trang bị hệ thống máy chiếu cho 100% phòng học lý thuyết và thư viện lưu trữ 5.980 đầu sách chuyên khảo. Tuy vậy, các phòng học thực hành chuyên dùng mô phỏng hiện trường trinh sát, trung tâm huấn luyện tác chiến giả định mới chỉ đáp ứng được khoảng 60% yêu cầu dạy học thực hành chuyên sâu.

Thứ tư, kết quả khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi: Đánh giá khảo nghiệm về 4 nhóm biện pháp quản lý được đề xuất cho thấy sự đồng thuận rất cao từ đội ngũ cán bộ quản lý và giảng viên. Điểm trung bình về mức độ cần thiết đạt từ 4,25 đến 4,68 trên thang điểm 5,0; điểm trung bình về tính khả thi dao động từ 4,10 đến 4,52 trên thang điểm 5,0.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân của những tồn tại trên bắt nguồn từ việc chương trình Thực tập môn học mới được triển khai chính thức từ năm học 2016-2017 theo Quyết định số 2000/QĐ-T33(P5), hệ thống giáo trình nghiệp vụ thực hành chuyên biệt vẫn đang trong giai đoạn hoàn thiện. Đặc thù công tác an ninh đòi hỏi bảo mật tuyệt đối, khiến hoạt động thực tập không thể đưa học viên đi thực tế tự do tại các đơn vị địa phương như các trường ngoài ngành mà phải tổ chức khép kín 100% tại nhà trường.

Dữ liệu khảo sát được mô tả rõ nét qua Biểu đồ tương quan giữa tính cần thiết và tính khả thi (Biểu đồ 3.3 trong luận văn), cùng Bảng phân tích mức độ ảnh hưởng của các yếu tố quản lý (Bảng 2.13). Biểu đồ phân tán chỉ ra rằng biện pháp bồi dưỡng nâng cao năng lực thực tiễn cho giảng viên và đổi mới phương pháp giảng dạy nằm ở góc phần tư có độ ưu tiên cao nhất với hệ số tương quan tuyến tính chặt chẽ r = 0,86.

Kết quả này hoàn toàn tương đồng với các công trình nghiên cứu của Trương Văn Lương (2014) về đào tạo thực hành nghề nghiệp và nghiên cứu của Đỗ Văn Giang về liên kết đào tạo theo năng lực việc làm. Điểm mới mang tính đột phá của luận văn là đã làm rõ mô hình quản lý thực hành nghiệp vụ đặc thù trong lực lượng vũ trang nhân dân, khẳng định rằng rèn luyện kỹ năng trinh sát tại chỗ thông qua phương pháp mô phỏng tình huống là giải pháp tối ưu thay thế cho các đợt thực tập phân tán ngoài xã hội.

Đề xuất và khuyến nghị

Dựa trên kết quả nghiên cứu, luận văn đề xuất 4 giải pháp quản lý đồng bộ nhằm nâng cao chất lượng dạy học các học phần thực tập môn học:

  1. Hoàn thiện kế hoạch và chương trình chi tiết các học phần thực tập môn học: Hiệu trưởng chỉ đạo Phòng Quản lý đào tạo phối hợp với các Khoa chuyên môn rà soát, tinh gọn 100% đề cương chi tiết học phần; giảm 20% thời lượng thuyết trình lý thuyết để dành trọn vẹn 320 giờ học cho các buổi xemina thảo luận và đóng vai xử lý tình huống; hoàn thành rà soát trong Quý I năm học.
  2. Bồi dưỡng nâng cao năng lực thực tế cho đội ngũ giảng viên: Ban Giám hiệu xây dựng quy chế định kỳ cử 20% đến 25% giảng viên các khoa nghiệp vụ đi luân chuyển, nghiên cứu thực tế tại Công an các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương trong thời gian từ 6 đến 12 tháng; mục tiêu đến năm 2023 có 100% giảng viên dạy thực hành tích lũy đủ kinh nghiệm phá án thực tế.
  3. Đổi mới phương pháp và quy trình tổ chức dạy học thực hành: Trưởng các bộ môn nghiệp vụ chỉ đạo áp dụng triệt để phương pháp dạy học giải quyết vấn đề, đóng vai trinh sát (role-playing) và phân tích hồ sơ án điểm; bắt buộc 100% các buổi thực hành phải thực hiện đầy đủ quy trình 3 bước chuẩn hóa và đánh giá kết quả học tập qua thang điểm 10 với bài thi thực hành tự luận 60 phút hoặc vấn đáp thực địa.
  4. Tăng cường đầu tư cơ sở vật chất và phương tiện kỹ thuật chuyên dùng: Ban Giám hiệu chỉ đạo Phòng Hậu cần và Trung tâm Thông tin Khoa học nâng cấp hệ thống camera giám sát phòng thi thực hành, bổ sung 15% đầu tài liệu nghiệp vụ an ninh bảo mật và xây dựng thêm 02 phòng thực hành mô phỏng kỹ thuật trinh sát ngoại tuyến trong giai đoạn 2020-2022.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Luận văn là tài liệu tham khảo khoa học và ứng dụng thực tiễn giá trị cho 4 nhóm đối tượng chính:

  • Ban Giám hiệu và cán bộ quản lý đào tạo các trường Công an nhân dân: Vận dụng khung quản lý 6 nội dung chuẩn hóa để thiết lập quy chế tổ chức học phần thực tập môn học cho hơn 1.000 học viên mỗi khóa, tối ưu hóa quy trình điều hành giảng dạy thực hành.
  • Giảng viên các khoa Trinh sát an ninh, Trinh sát ngoại tuyến và Cảnh vệ: Sử dụng quy trình giảng dạy 3 bước và ngân hàng bài tập tình huống mẫu để thiết kế giáo án thực hành sinh động, gắn kết lý thuyết luật tố tụng với thực tế đấu tranh chuyên án.
  • Học viên cao học và nghiên cứu sinh chuyên ngành Quản lý giáo dục: Tham khảo mô hình nghiên cứu định lượng, phương pháp thiết kế bảng hỏi khảo sát kết hợp thang đo Likert và kỹ thuật phân tích tương quan r trong quản trị nhà trường.
  • Cơ quan chỉ đạo đào tạo thuộc Bộ Công an: Cung cấp căn cứ thực chứng để tham mưu hoàn thiện quy định về chuẩn đầu ra 7 đơn vị học trình thực tập môn học trong chương trình khung trung cấp chuyên nghiệp toàn lực lượng.

Câu hỏi thường gặp

Học phần thực tập môn học tại Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I chiếm thời lượng bao nhiêu trong toàn khóa đào tạo? Theo chương trình đào tạo ban hành kèm theo Quyết định số 2000/QĐ-T33(P5), học phần Thực tập môn học được bố trí trong 8 tuần với tổng cộng 320 giờ học, chiếm 7 đơn vị học trình trên tổng số 105 đơn vị học trình tích lũy toàn khóa học của hệ Trung cấp chuyên nghiệp.

Vì sao hoạt động dạy học thực tập ngành an ninh cần chuyển mạnh sang phát triển năng lực nghề nghiệp? Theo tinh thần Nghị quyết số 29-NQ/TW và Nghị quyết số 17-NQ/ĐUCA, thực tiễn bảo vệ an ninh quốc gia đòi hỏi cán bộ sau khi tốt nghiệp phải có khả năng tác chiến độc lập và giải quyết các tình huống trinh sát phức tạp. Đào tạo theo năng lực giúp học viên thuần thục kỹ năng nghiệp vụ thực tế thay vì chỉ ghi nhớ lý thuyết đơn thuần.

Đội ngũ giảng viên tại Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I có cơ cấu trình độ như thế nào? Tính đến năm 2019, nhà trường có 100 giảng viên trong tổng số 237 cán bộ công nhân viên. Cơ cấu trình độ đạt chuẩn cao với 10 tiến sĩ, 94 thạc sĩ, 93 cử nhân và 30 cán bộ có trình độ cao cấp lý luận chính trị, tạo nền tảng vững chắc để tiếp thu các phương pháp dạy học tiên tiến.

Những khó khăn lớn nhất trong quản lý dạy học thực hành môn học tại trường là gì? Khó khăn lớn nhất là tính bảo mật đặc thù của nghiệp vụ trinh sát khiến học viên không thể thực tập tự do tại địa bàn ngoài xã hội mà phải tổ chức hoàn toàn tại trường. Thêm vào đó, hệ thống phòng học mô phỏng hiện trường chuyên dùng mới chỉ đáp ứng được khoảng 60% nhu cầu thực tế của các chuyên ngành.

Biện pháp quản lý nào được đánh giá có tính khả thi và cần thiết cao nhất trong luận văn? Biện pháp bồi dưỡng năng lực thực tế cho đội ngũ giảng viên thông qua việc định kỳ cử 20% đến 25% giáo viên đi luân chuyển thực tế tại Công an các địa phương (6 đến 12 tháng) đạt điểm khảo nghiệm cao nhất với điểm cần thiết 4,68/5,0 và điểm khả thi 4,52/5,0.

Kết luận

  • Luận văn đã hệ thống hóa sâu sắc cơ sở lý luận về quản lý hoạt động dạy học các học phần thực tập môn học theo định hướng phát triển năng lực nghề nghiệp trong khối các trường Công an nhân dân.
  • Khảo sát và phân tích toàn diện thực trạng dạy học 7 đơn vị học trình thực tập môn học tại Trường Cao đẳng An ninh nhân dân I trên quy mô mẫu 177 cán bộ quản lý, giảng viên và cựu học viên.
  • Nhận diện chính xác điểm nghẽn về cơ sở vật chất phòng học chuyên dùng (chỉ đáp ứng 60%) và tỷ lệ giảng viên có kinh nghiệm thực tế chiến đấu tại cơ sở (khoảng 35%).
  • Đề xuất 4 nhóm biện pháp quản lý đồng bộ với độ tin cậy khoa học cao, đạt điểm khảo nghiệm tính cần thiết và khả thi từ 4,10 đến 4,68 trên thang điểm 5,0.
  • Xác định lộ trình triển khai cụ thể giai đoạn 2019-2023, gắn kết chặt chẽ chuẩn đầu ra của 3 chuyên ngành trinh sát với Khung trình độ quốc gia Việt Nam.

Đóng góp lớn nhất của công trình là xây dựng thành công quy trình quản lý dạy học thực hành 3 bước khép kín và cơ chế luân chuyển thực tế cho 100% giảng viên chuyên ngành. Lãnh đạo nhà trường và các khoa chuyên môn cần nhanh chóng triển khai áp dụng đồng bộ các giải pháp này ngay từ năm học 2019-2020. Các cơ sở đào tạo trong lực lượng vũ trang hãy tham khảo và vận dụng linh hoạt mô hình quản lý trên để nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực an ninh trong tình hình mới.