đặt vấn đề gần gũi về vai trò ngƣời cao tuổi từ chính suy nghĩ, quan điểm của đối tƣợng này hơn là từ các chủ thể khác, bài báo cáo The roles of elderly people from their own perspective của Maryam Ravanipour và Fatemeh Hajinejad, trƣờng Đại học Y Bushehr, Iran tiếp tục bổ sung nhận thức mới về chủ đề này. Maryam và Fatemeh đã điểm lại vai trò của ngƣời cao tuổi trong quá khứ nhƣ có vị thế xã hội rất quan trọng, là nguồn lực xã hội, gìn giữ truyền thống,. Ngoài ra, còn cho biết, bản thân ngƣời cao tuổi cảm thấy hài lòng về vị trí, vai trò của họ trong cuộc sống, hoạt động hằng ngày. Các vai trò ấy biểu hiện ở các mặt nhƣ vai trò biểu tƣợng (referral role) - sử dụng trí tuệ và kinh nghiệm để giúp đỡ mọi ngƣời 4 giải quyết các vấn đề, là ngƣời lãnh đạo trong gia đình hay vai trò hỗ trợ (supportive role) - đƣa ra sự giúp đỡ cần thiết, ủng hộ, trợ giúp cho ngƣời cao tuổi khác, bạn bè, ngƣời thân nhƣ vai trò đem đến sự an toàn cho các thành viên, hỗ trợ tài chính cho gia đình.
Dù cách phân chia vai trò ngƣời cao tuổi có khác biệt so với các một số công trình, song việc phác họa vai trò ngƣời cao tuổi thành 02 nhóm vấn đề đƣợc xây dựng dựa trên kết quả phỏng vấn, lấy ý kiến từ chính những ngƣời cao tuổi đã góp phần cung cấp tri thức thực tiễn về vai trò ngƣời cao tuổi, tiếp tục khẳng định vai trò to lớn của ngƣời cao tuổi trong các phƣơng diện của đời sống xã hội. Ở một bài viết khác, Older people make a huge contribution to society. Some communities and faith groups draw on this contribution in responding to the needs of all their members đƣợc đăng trên Birmingham Policy Commission (published online) vào tháng 2/2014, nhà nghiên cứu Sarah-Jane Fenton và Heather Draper, Đại học Birmingham, Vƣơng quốc Anh đã khẳng định một cách mạnh mẽ vai trò to lớn của ngƣời cao tuổi đối với cộng đồng cả trên phƣơng diện kinh tế và xã hội [68, tr. Nhóm tác giả cho rằng xã hội đã mang đến cho ngƣời cao tuổi một cuộc sống ít cô độc, đƣợc chăm sóc toàn diện và an hƣởng tuổi già một cách tích cực, phục hồi những tổn thƣơng, di chấn của tuổi già một cách nhanh chóng.
Ngƣợc lại, đối với xã hội, theo Sarah Jane Fenton và Heather Draper, ngƣời cao tuổi có vai trò rất quan trọng. Đó là đóng góp kinh tế thông qua thuế, chi tiêu, dịch vụ chăm sóc sức khỏe, giá trị của các hoạt động tình nguyện, giúp đỡ ngƣời khó khăn vùng lân cận sống tích cực hơn, theo dõi, giúp trẻ em đi học hay đảm bảo an ninh địa phƣơng, là trụ cột của các câu lạc bộ địa phƣơng, giải quyết thiếu hụt nguồn nhân lực quốc gia trong môt số ngành nghề nhƣ thủ công, kỹ thuật, chuyên môn cao,. Tựu chung, bài viết cho rằng, quan hệ giữa ngƣời cao tuổi và xã hội là “quan hệ lợi ích hai chiều” và ở đó, mỗi chiều điều có vai trò, giá trị đặc biệt của mình. Do đó, trong xây dựng chính sách về ngƣời cao tuổi hiện nay, việc chỉ nhìn nhận vai trò ngƣời cao tuổi ở thế bị động và quá đề cao vai trò của xã hội mà gạt bỏ giá trị của ngƣời cao tuổi đối với xã hội là sự thiếu sót “trầm trọng” trong tƣ duy và ở góc độ thực hiện chính sách dành cho đối tƣợng này.
Cùng chủ đề về vai trò ngƣời cao tuổi, bài nghiên cứu Social roles and roles expections: Understanding older Adults’s support practices của nhóm tác giả Alina Krischkowsky, Manfred Tscheligi và Christiane Moser tại Center for Human- Computer Interaction thuộc Department of Computer Sciences, University of Salzburg, Austria (Áo) lại đề cập một cách khá sâu sắc vai trò ngƣời cao tuổi trong các hoạt động xã hội [48]. Sau hơn 03 năm dày công nghiên cứu, nhóm tác giả phát hiện, trong các mối quan hệ ở các phạm vi nhƣ trong gia đình, hàng xóm hay với bạn bè, đồng nghiệp, ngƣời cao tuổi đều thể hiện các vai trò nhất định. Các vai trò này biểu hiện của mối quan hệ “cho” và “nhận” rất rõ ràng ngoài quan hệ mang tính “hỗ trợ” một chiều, bị động. Kết quả nghiên cứu cho thấy, ngƣời cao tuổi tham gia vào các quan hệ xã hội ở các cấp bậc lớn nhỏ khác nhau, cung cấp cho chúng những giá trị (đóng góp nhất định) và vì lẽ đó, họ sẽ nhận đƣợc sự hỗ trợ, ghi nhận, đánh giá của thành viên ở các mối quan hệ nhất định ấy.
5 Nếu nhƣ vai trò ngƣời cao tuổi đƣợc các công trình nghiên cứu nêu trên nhìn nhận chủ yếu ở 02 cấp độ là quy mô gia đình và xã hội thì bài luận Social Role Identities Among Older Adults in a Continuing Care Retirement Community [67, tr.559-579] của nhóm tác giả Phyllis Moen, Mary Ann Erickson và Donna Dempster-McClain thuộc Đại học Cornell, Mỹ [58, tr.231-237] lại tiếp cận và làm bật nổi vai trò ngƣời cao tuổi ngay trong chính cộng đồng của họ - cộng đồng ngƣời về hƣu. Nghiên cứu cho thấy, khi ngƣời cao tuổi chuyển từ môi trƣờng gia đình sang cộng đồng của ngƣời hƣu trí thì vai trò của họ cũng có sự thay đổi thích ứng. Đó là việc chuyển từ vai trò mang tính riêng tƣ nhƣ sắm vai là phụ huynh sang vai trò là tình nguyện viên, hội viên, bạn bè trong cộng đồng mới. Ngoài ra, ấn phẩm còn cung cấp nhiều lý thuyết nghiên cứu về việc nhận diện “vai trò xã hội” dƣới góc độ của ngƣời cao tuổi của nhiều học giả làm tiền đề cho việc nghiên cứu, đánh giá chủ đề mà ấn phẩm đang đề cập nhƣ của William James (1890), Linton (1936); Parsons (1951), Biddle (1986), Stryker (1980); Turner (1978); Stryker (1980:60); Deaux (1993); Ogilvie (1987); (Giele and Elder (1998); Moen and Fields (1998); O’Rand (1996),.
Với quy mô một luận văn, nội dung của ấn phẩm tiếp tục làm hoàn thiện hơn nhận thức về vai trò xã hội của ngƣời cao tuổi dƣới góc nhìn mới của khoa học chính sách công. Đi tìm những biểu hiện cụ thể về vai trò của ngƣời cao tuổi thông qua hoạt động xã hội, nghiên cứu The social roles of old people đƣợc đăng trên Tạp chí Journal of Gerontology của tác giả Ruth Albrecht đã tiếp tục lƣợng hóa vai trò ngƣời cao tuổi qua các chức năng xã hội chủ yếu [70, tr. Đáng chú ý, đóng góp lớn của tác giả chính là đã thao tác hóa rõ ràng 06 lĩnh vực nhằm đánh giá vai trò xã hội của ngƣời cao tuổi gồm: A- Chức năng cha mẹ (Parental), B- Trách nhiệm với gia đình (Home responsibilities), C- Quan hệ họ hàng (Kinship interaction), D- Chức năng xã hội (Participation in Clubs and organizations), E - Chức năng là tín đồ tôn giáo (Church Activitives) và F - Chức năng là công dân (Civic and community activities). Có thể nói, kết quả nghiên cứu của Ruth Albrecht không chỉ góp phần hình thành, cung cấp luận cứ khoa học rõ ràng cho nghiên cứu của luận văn mà còn gián tiếp khẳng định việc nghiên cứu về vai trò chủ động của ngƣời cao tuổi trong mọi thời đại luôn là vấn đề có tính bức thiết.
Thừa nhận vai trò tích cực của ngƣời cao tuổi trong đời sống xã hội, học giả L. Shotton, Đại học Tasmania, Hobart, Öc trong bài nghiên cứu The role of older people in our communities đƣợc đăng trên Tạp chí Nurs Ethics đã khẳng định: Vai trò của ngƣời cao tuổi ngày nay dễ bị quên lãng, ít đƣợc coi trọng và vì vậy, tác giả yêu cầu cần xây dựng lại cộng đồng, xã hội mà ở đó, các giá trị và vai trò của ngƣời cao tuổi phải đƣợc thừa nhận và khẳng định hơn nữa [60, tr. Rõ ràng, nghiên cứu của Shotto tiếp tục khẳng định, ủng hộ về việc cần có nghiên cứu tổng thể về vai trò của ngƣời cao tuổi trên bình diện xã hội và qua đó gián tiếp cũng phản ánh tính thiếu “toàn diện” trong hệ thống các chính sách về ngƣời cao tuổi nói chung và ở Việt Nam nói riêng. Nhóm nghiên cứu về chính sách phát huy vai trò người cao tuổi Trong bài phân tích tựa đề Commmnent on the paper: Ageing Policies in Asia and the Pacific by Alexandre Sidorenko đƣợc đăng trên Population Horizons, nhóm tác giả Silvia Stefanoni và Camilla Williamson đã giới thiệu một số quan niệm, cách tiếp cận về chiến lƣợc già hóa chủ động của nhiều quốc gia trong khu vực Châu Á - Thái Bình Dƣơng [69, tr.
Bài nghiên cứu cho rằng, để hƣớng đến xây dựng xã hội già hóa tích cực, các quốc gia cần xây dựng và thực thi hệ thống chính sách cho cụ ông, cụ bà có cơ hội tham gia và đóng góp nhiều hơn trong lĩnh vực xã hội, kinh tế, văn hóa, thúc đẩy vì xã hội phát triển theo hình mẫu mà chính phủ một số nƣớc nhƣ Bangladet, Thái Lan hay Philipine đã và đang thực hiện. Qua đây, bài nghiên cứu góp phần khẳng định tính cần thiết phải xây dựng và thực thi một cách có hiệu quả hệ thống chính sách thích ứng già hóa dân số, trong đó, chính sách phát huy vai trò ngƣời cao tuổi nhƣ cách tiếp cận của luận văn là phù hợp. Tiếp cận già hóa chủ động luôn là quan điểm mới mẻ, rất đƣợc nhiều quốc gia quan tâm. Bài nghiên cứu với chủ đề Active Ageing do Ủy ban Kinh tế Châu Âu công bố năm 2012 đã đặt ra nhiều vấn đề, khuyến nghị ở tầm chính sách rất thú vị, mới mẻ và có giá trị tham khảo cho nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam [57, tr.
Những vấn đề nhƣ “xây dựng thị trƣờng lao động dành cho ngƣời già” (labour market participation), “chính sách nghỉ hƣu linh hoạt” (flexible retirement), hay “thúc đẩy sự hòa nhập xã hội” của ngƣời cao tuổi (social inclusion) rất đáng đƣợc nghiên cứu, vận dụng linh hoạt trong quá trình thực thi chính sách phát huy vai trò ngƣời cao tuổi ở Việt Nam. Những kết quả này góp phần hình thành cơ sở lý luận và bổ sung thực tiễn có giá trị trong hình thành hệ thống giải pháp, đề xuất của luận văn. Ngoài ra, Báo cáo Report of the Study Group for Japan’s International Contribution to “Active Aging” do Bộ Sức khỏe, Lao động và Phúc lợi Nhật Bản nghiên cứu, công bố năm 2014 đã cung cấp những kinh nghiệm quý về việc xây dựng khung chính sách quốc gia hoàn thiện, đủ mạnh để giải quyết các thách thức về già hóa dân số [65]. Bản báo cáo đã đƣa ra cái nhìn tổng thể về hệ thống đảm bảo xã hội và chính sách già hòa dân số của Nhật Bản trong sự so sánh với nhiều nƣớc ASEAN nhƣ Việt Nam, Thái Lan, Indonesia và Maylaysia.