Bối cảnh và vấn đề nghiên cứu
Cầu gai (lớp Echinoidea) thuộc ngành Động vật Da gai (Echinodermata), là đối tượng thủy hải sản có giá trị kinh tế và dược học cao nhưng chưa được chú trọng khai thác và chế biến sâu tại Việt Nam. Về mặt sinh học, tuyến sinh dục của cầu gai (thường gọi là trứng cầu gai) chiếm tỷ trọng khối lượng lớn nhất trong cơ thể, đặc biệt vào mùa sinh sản, cho phép sản lượng khai thác tự nhiên đạt mức dự đoán vài tấn/năm ở mỗi vùng biển. Tuy nhiên, tại thị trường nội địa, trứng cầu gai chủ yếu được tiêu thụ ở dạng tươi sống; các dạng chế biến sâu chỉ mang tính cục bộ tại một số địa phương như cháo cầu gai ở Phan Thiết, mắm cầu gai hoặc chả cầu gai ở khu vực duyên hải miền Trung. Trong khi đó, tại các quốc gia phát triển như Nhật Bản, các nước châu Âu và Nam Mỹ, trứng cầu gai là mặt hàng thực phẩm cao cấp có thị trường tiêu thụ rộng lớn.
Các công bố khoa học chỉ ra rằng tuyến sinh dục cầu gai rất giàu protein, acid amin thiết yếu, vitamin A, vitamin E, lipid, carotenoid (lutein, beta-carotene), fucoxanthin và các khoáng vi lượng thiết yếu như kẽm, sắt, magie. Dù có giá trị dinh dưỡng cao và cảm quan tốt, trứng cầu gai tươi lại chứa hàm lượng ẩm cao, cấu trúc mô mềm, rất dễ bị phân hủy do enzyme nội tại và vi sinh vật, dẫn đến giảm nhanh phẩm cấp chất lượng sau khi đánh bắt. Việc áp dụng công nghệ enzyme để thủy phân protein nhằm thu nhận dịch giàu peptide phân tử lượng thấp, acid amin tự do, sau đó sấy đông khô thành dạng bột là hướng giải quyết công nghệ phù hợp. Sản phẩm bột trứng cầu gai thủy phân không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn gia tăng khả năng hấp thu dinh dưỡng cho cơ thể người.
Mục tiêu nghiên cứu được xác định gồm hai nội dung:
- Đánh giá một số thành phần hóa học cơ bản có trong trứng cầu gai đen (Diadema setosum).
- Xây dựng thành công quy trình sản xuất bột trứng cầu gai thủy phân.
Nhiệm vụ nghiên cứu được cụ thể hóa thành bốn yêu cầu:
- Phân tích một số chỉ tiêu chất lượng của trứng cầu gai.
- Xác định các yếu tố ảnh hưởng tới quá trình thủy phân.
- Tối ưu hóa các thông số kỹ thuật ảnh hưởng tới quá trình thủy phân trứng cầu gai.
- Đánh giá chất lượng sản phẩm sau khi thủy phân.
Đối tượng nghiên cứu là trứng của loài cầu gai đen (Diadema setosum) được thu thập tại vùng biển Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa. Mẫu nguyên liệu sau khi sơ chế được cấp đông và bảo quản ở nhiệt độ -18°C trước khi vận chuyển về phòng thí nghiệm. Thời gian nghiên cứu được tiến hành từ ngày 15/11/2016 đến ngày 15/5/2017 tại Viện Hóa học các Hợp chất thiên nhiên thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.
Cơ sở lý thuyết và phương pháp
Khóa luận được xây dựng trên nền tảng lý thuyết sinh hóa thực phẩm và công nghệ sinh học enzyme. Đối tượng sinh học nghiên cứu là loài cầu gai đen (Diadema setosum), loài chiếm ưu thế về số lượng trong các rạn san hô tại vùng biển miền Trung Việt Nam. Cấu trúc protein mô trứng cầu gai được liên kết bởi các cầu nối peptide (-CO-NH-). Quá trình thủy phân protein bằng enzyme bản chất là phản ứng phân cắt các liên kết peptide này dưới sự tham gia của phân tử nước và tác nhân xúc tác sinh học, đưa các chuỗi polypeptide dài về các chuỗi peptide ngắn và acid amin tự do.
Chế phẩm enzyme được sử dụng là Alcalase (dòng Alcalase 2.4 L / Alcalase 2.4 FG từ vi khuẩn Bacillus licheniformis, xuất xứ hãng Novozymes, Đan Mạch, cung ứng qua chi nhánh TP. Hồ Chí Minh) với hoạt tính 2,4 AU-A/g. Đây là enzyme endopeptidase thuộc nhóm serine protease, có khả năng cắt mạch liên kết peptide bên trong chuỗi protein tại các vị trí ưa béo, cho phép kiểm soát tốt mức độ thủy phân (DH), hạn chế giải phóng các gốc acid amin kỵ nước tự do ở giai đoạn cuối nên không gây vị đắng cho dịch thủy phân, đồng thời giữ được cân bằng các acid amin thiết yếu.
Phương pháp nghiên cứu thực nghiệm được thiết kế theo mô hình khảo sát đơn yếu tố để tối ưu hóa điều kiện công nghệ thủy phân (khảo sát ảnh hưởng của tỷ lệ nước/nguyên liệu, tỷ lệ enzyme/cơ chất, nhiệt độ thủy phân và thời gian phản ứng). Dữ liệu thí nghiệm được phân tích thống kê để đánh giá sai khác có ý nghĩa ở mức xác suất $\alpha = 0,05$.
Hệ thống phương pháp phân tích chỉ tiêu sinh hóa và chất lượng bao gồm:
- Xác định độ ẩm: Phương pháp sấy đến khối lượng không đổi ở nhiệt độ 100–105°C theo tiêu chuẩn TCVN 3700-90.
- Xác định hàm lượng tro toàn phần: Phương pháp nung mẫu tại nhiệt độ 500–550°C theo tiêu chuẩn TCVN 5105-90 trong lò nung điện.
- Xác định hàm lượng protein hòa tan tổng số: Phương pháp Lowry, đo độ hấp thụ quang phổ ở bước sóng 750 nm trên cơ sở đường chuẩn Albumin huyết thanh bò (BSA).
- Xác định hàm lượng lipid tổng số: Phương pháp trích ly dung môi Bligh – Dyer sử dụng hệ dung môi chloroform : methanol (tỷ lệ 1:2, v/v).
- Xác định thành phần và hàm lượng acid amin tự do: Phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC).
- Đánh giá chỉ tiêu vi sinh vật: Phân tích kiểm nghiệm tại Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 1 (Quatest 1).
- Xác định kim loại vi lượng: Phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử (AAS).
- Quá trình sấy: Kỹ thuật đông khô (sấy thăng hoa) ở điều kiện nhiệt độ bẫy lạnh -48°C đến khi độ ẩm đạt dưới 10%.
Nội dung chính theo từng chương
Phần 1: Mở đầu
Phần này trình bày lý do lựa chọn đề tài xuất phát từ tiềm năng tự nhiên phong phú của cầu gai biển tại Việt Nam, sự thiếu hụt các sản phẩm chế biến sâu có giá trị gia tăng, cùng đặc tính dễ phân hủy của trứng cầu gai tươi. Tác giả xác định rõ mục đích, 4 yêu cầu chuyên môn, ý nghĩa khoa học trong việc bổ sung dữ liệu sinh hóa về sinh vật biển, và ý nghĩa thực tiễn trong việc đề xuất một quy trình công nghệ tạo ra sản phẩm bột dinh dưỡng tiện dụng.
Phần 2: Tổng quan tài liệu
Tác giả hệ thống hóa các đặc điểm sinh học của lớp Cầu gai (Echinoidea), bao gồm hình thái đối xứng tỏa xạ, kích thước trung bình 10 cm, cấu tạo vỏ đá vôi có gai cử động và cấu tạo tuyến sinh dục gồm 5 thùy. Văn bản phân tích chu kỳ phát triển 4 giai đoạn của tuyến sinh dục cầu gai: giai đoạn 1 (nghỉ), giai đoạn 2 (hồi phục), giai đoạn 3 (thành thục) và giai đoạn 4 (chín muồi). Chu kỳ này chỉ ra hệ số sinh dục đạt cực đại vào tháng 10 và đẻ rộ vào tháng 12, qua đó khuyến cáo thời điểm khai thác thích hợp nhất từ tháng 7 đến tháng 11 hàng năm.
Về thành phần sinh hóa, chương tổng quan dẫn chứng các nghiên cứu quốc tế và trong nước (như các công trình của Viện Hải dương học Nha Trang, nghiên cứu của GS. Châu Văn Minh về các hợp chất steroid, dẫn xuất polyhydroxynaphthoquinone và spinochrome). Đồng thời, tác giả trình bày chi tiết cơ chế thủy phân liên kết peptide của protease, đặc tính động học của Alcalase vi khuẩn và vai trò của tâm hoạt động chứa gốc serine và vòng imidazole của histidine trong quá trình tạo phức xúc tác enzyme - cơ chất (ES).
Phần 3: Đối tượng, nội dung và phương pháp nghiên cứu
Nội dung chương mô tả chi tiết đối tượng mẫu trứng cầu gai đen thu nhận tại vịnh Nha Trang. Tác giả chuẩn hóa danh mục thiết bị (máy đông khô, máy cô quay chân không, máy đo quang phổ phổ kế, tủ sấy, lò nung, cân phân tích sai số 0,001 g) và hóa chất chuyên dụng.
Quy trình bố trí 5 thí nghiệm được xây dựng tuần tự:
- Thí nghiệm 1: Phân tích thành phần hóa học cơ bản của nguyên liệu tươi và khô.
- Thí nghiệm 2: Khảo sát tỷ lệ nước/nguyên liệu (0,5/1; 1/1; 1,5/1; 2/1; 2,5/1 v/w) với mẫu 50 g, enzyme 0,5%, ở 45–50°C trong 7 giờ.
- Thí nghiệm 3: Khảo sát tỷ lệ enzyme/cơ chất (0,5%; 1%; 1,5%; 2%; 2,5%) trên nền tỷ lệ nước tối ưu đã chọn.
- Thí nghiệm 4: Khảo sát nhiệt độ thủy phân (40–45°C; 45–50°C; 50–55°C; 55–60°C) trong 7 giờ.
- Thí nghiệm 5: Khảo sát thời gian thủy phân (6,5 giờ; 7 giờ; 7,5 giờ; 8 giờ).
Mỗi bước đều lấy hàm lượng protein hòa tan tổng số (đo theo phương pháp Lowry) làm biến số đáp ứng để so sánh và lựa chọn thông số kỹ thuật tối ưu.
Phần 4: Kết quả và thảo luận
Chương thực nghiệm cung cấp toàn bộ chuỗi số liệu định lượng về đặc tính nguyên liệu, các thông số ảnh hưởng và đánh giá thành phẩm.
Trước tiên, nguyên liệu trứng cầu gai đen tươi có độ ẩm 70,02%, hàm lượng protein hòa tan chiếm 15,24% mẫu tươi (tương đương 68,98% tính theo chất khô), hàm lượng lipid đạt 2,52% và tro đạt 0,98%.
Kết quả tối ưu hóa từng thông số công nghệ được ghi nhận qua các bảng số liệu:
- Ảnh hưởng của tỷ lệ nước bổ sung: Tỷ lệ 0,5/1 chỉ đạt 53,24 mg/ml protein hòa tan do cơ chất chưa phân tán đều; tăng lên 1/1 đạt 68,79 mg/ml; tăng tiếp lên 1,5/1, 2/1 và 2,5/1 thì hàm lượng protein dao động từ 68,81 đến 68,87 mg/ml, không có sai khác mang ý nghĩa thống kê ($\alpha = 0,05$). Tỷ lệ 1/1 được chọn để tiết kiệm năng lượng bay hơi.
- Ảnh hưởng của tỷ lệ enzyme Alcalase: Tỷ lệ 0,5% đạt 62,33 mg/ml; tăng lên 1,0% đạt 68,78 mg/ml; các mức 1,5%, 2% và 2,5% cho kết quả từ 68,82 đến 68,85 mg/ml (cùng nhóm sai số thống kê). Tỷ lệ 1,0% được lựa chọn.
- Ảnh hưởng của nhiệt độ: Nhiệt độ 40–45°C đạt 51,86 mg/ml; khoảng 45–50°C đạt đỉnh 68,04 mg/ml; khi vượt lên 50–55°C và 55–60°C, hàm lượng protein hòa tan giảm xuống lần lượt là 59,57 mg/ml và 51,62 mg/ml do enzyme bị bất hoạt nhiệt. Khoảng 45–50°C là tối ưu.
- Ảnh hưởng của thời gian phản ứng: Mốc 6,5 giờ đạt 60,74 mg/ml; 7 giờ đạt 66,23 mg/ml; 7,5 giờ đạt đỉnh 68,58 mg/ml; kéo dài sang 8 giờ đạt 68,12 mg/ml (không sai khác với 7,5 giờ). Mốc 7,5 giờ được chọn.
Sau khi thủy phân ở các điều kiện tối ưu trên và tiến hành sấy đông khô ở -48°C, phân tích HPLC cho thấy tổng hàm lượng acid amin tự do tăng từ 262,86 mg/g (mẫu trước thủy phân) lên 363,24 mg/g (mẫu sau thủy phân). Đáng chú ý, acid amin thiết yếu tự do từ mức 0 mg/g ban đầu đã xuất hiện với hàm lượng 103,03 mg/g sau thủy phân (trong đó Threonine đạt 101,09 mg/g và Leucine đạt 1,94 mg/g). Proline tăng từ 226,65 mg/g lên 254,99 mg/g; Arginine tăng từ 4,45 mg/g lên 5,22 mg/g.
Phần 5: Kết luận và kiến nghị
Tác giả tóm tắt toàn bộ thông số kỹ thuật tối ưu đã xác lập cho quy trình chế biến bột trứng cầu gai thủy phân. Các kiến nghị tập trung vào việc hoàn thiện thêm các chỉ tiêu an toàn sinh học, nghiên cứu sâu hơn về hạn dùng và mở rộng quy mô thử nghiệm.
Kết quả và đóng góp
Số liệu thực nghiệm chính
Các giá trị định lượng quan trọng thu thập từ quy trình nghiên cứu thực nghiệm được tổng hợp trong các bảng đối chiếu dưới đây:
Bảng 1: Thành phần hóa học cơ bản của trứng cầu gai đen (Diadema setosum)
| STT |
Chỉ tiêu phân tích |
Hàm lượng công bố |
Đơn vị tính |
| 1 |
Độ ẩm |
70,02 |
% mẫu tươi |
| 2 |
Hàm lượng protein hòa tan |
15,24 |
% mẫu tươi |
| 3 |
Hàm lượng protein hòa tan |
68,98 |
% tính theo mẫu khô |
| 4 |
Hàm lượng lipid tổng |
2,52 |
% mẫu tươi |
| 5 |
Hàm lượng tro toàn phần |
0,98 |
% mẫu tươi |
Bảng 2: Kết quả khảo sát các thông số công nghệ thủy phân bằng Alcalase
| Yếu tố khảo sát |
Mức khảo sát |
Protein hòa tan (mg/ml) |
Ý nghĩa thống kê ($\alpha=0,05$) |
Thông số lựa chọn |
| Tỷ lệ nước/nguyên liệu |
0,5/1 (v/w)
1,0/1 (v/w)
1,5/1 (v/w)
2,0/1 (v/w)
2,5/1 (v/w) |
53,24
68,79
68,81
68,87
68,87 |
a
b
b
b
b |
1/1 (v/w) |
| Tỷ lệ enzyme Alcalase |
0,5%
1,0%
1,5%
2,0%
2,5% |
62,33
68,78
68,82
68,84
68,85 |
a
b
b
b
b |
1,0% (theo khối lượng tươi) |
| Nhiệt độ phản ứng |
40–45°C
45–50°C
50–55°C
55–60°C |
51,86
68,04
59,57
51,62 |
c
a
b
c |
45–50°C |
| Thời gian phản ứng |
6,5 giờ
7,0 giờ
7,5 giờ
8,0 giờ |
60,74
66,23
68,58
68,12 |
a
b
c
b |
7,5 giờ |
Bảng 3: Biến thiên acid amin tự do trước và sau thủy phân (HPLC)
| STT |
Tên acid amin |
Trước thủy phân (mg/g) |
Sau thủy phân (mg/g) |
Nhóm phân loại |
| 1 |
Glycine |
31,76 |
- |
Không thiết yếu |
| 2 |
Threonine |
- |
101,09 |
Thiết yếu |
| 3 |
Arginine |
4,45 |
5,22 |
Không thiết yếu |
| 4 |
Leucine |
- |
1,94 |
Thiết yếu |
| 5 |
Proline |
226,65 |
254,99 |
Không thiết yếu |
| Tổng |
Tổng acid amin tự do |
262,86 |
363,24 |
- |
| - |
Acid amin thiết yếu |
0,00 |
103,03 |
- |
| - |
Acid amin không thiết yếu |
262,86 |
260,16 |
- |
Quy trình công nghệ đề xuất
Khóa luận đã xác lập sơ đồ quy trình công nghệ chế biến bột trứng cầu gai:
Nguyên liệu trứng cầu gai đen tươi $\rightarrow$ Xay nhỏ $\rightarrow$ Phối trộn nước tỷ lệ 1:1 (w/v) $\rightarrow$ Bổ sung enzyme Alcalase 1,0% $\rightarrow$ Thủy phân ở nhiệt độ 45–50°C trong 7,5 giờ $\rightarrow$ Bất hoạt enzyme (gia nhiệt) $\rightarrow$ Đông khô ở nhiệt độ -48°C $\rightarrow$ Thu nhận sản phẩm bột trứng cầu gai thủy phân có độ ẩm dưới 10%.
Đóng góp của đề tài
- Cung cấp bộ số liệu thực nghiệm hoàn chỉnh về thành phần hóa sinh cơ bản của trứng loài cầu gai đen (Diadema setosum) phân bố tại vùng biển Khánh Hòa.
- Thiết lập chính xác các thông số công nghệ tối ưu cho quá trình thủy phân trứng cầu gai bằng protease thương mại Alcalase, giải quyết nhược điểm dễ hư hỏng của nguyên liệu tươi.
- Chứng minh hiệu quả sinh hóa rõ rệt của quá trình thủy phân qua việc gia tăng tổng hàm lượng acid amin tự do thêm 38,19%, đặc biệt là sự xuất hiện của các acid amin thiết yếu tự do có giá trị dinh dưỡng cao.
Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp
Khóa luận tự ghi nhận một số hạn chế gắn liền với điều kiện thực hiện:
- Các thí nghiệm mới chỉ thực hiện ở quy mô phòng thí nghiệm với lượng mẫu nhỏ (50 g/mẻ), chưa tiến hành thử nghiệm ở quy mô pilot hoặc bán công nghiệp để đánh giá các hiện tượng truyền nhiệt và khuấy trộn khối dịch lớn.
- Thời gian nghiên cứu giới hạn (6 tháng) nên chưa khảo sát được độ ổn định cảm quan và biến thiên dinh dưỡng của sản phẩm bột đông khô trong quá trình bảo quản dài hạn.
- Đề tài chưa triển khai đánh giá độc tính cấp, độc tính bán trường diễn cũng như thử nghiệm hoạt tính sinh học in vitro và in vivo trên động vật thực nghiệm đối với sản phẩm bột sau đông khô.
Hướng nghiên cứu tiếp theo được tác giả đề xuất gồm:
- Mở rộng quy mô công nghệ trên hệ thống pilot nhằm chuẩn hóa các thông số vận hành thiết bị công nghiệp.
- Nghiên cứu các giải pháp bao gói, phụ gia chống oxy hóa và đánh giá thời hạn bảo quản của bột trứng cầu gai ở các điều kiện nhiệt độ khác nhau.
- Tiếp tục khảo sát sâu thành phần acid béo không bão hòa của lipid tổng và hoạt tính kháng oxy hóa của sản phẩm sau thủy phân.
Giá trị tham khảo
Tài liệu khóa luận mang lại giá trị học thuật và thực tiễn chuyên ngành rõ ràng cho các nhóm đối tượng:
- Sinh viên, học viên ngành Công nghệ Thực phẩm, Công nghệ Sau thu hoạch và Chế biến Thủy hải sản: Có thể sử dụng khóa luận như tài liệu tham khảo chuẩn mực về phương pháp bố trí thí nghiệm thủy phân sinh học bằng enzyme, kỹ thuật định lượng protein hòa tan theo Lowry, và phương pháp phân tích acid amin bằng HPLC.
- Kỹ sư R&D tại các doanh nghiệp chế biến thủy sản và thực phẩm chức năng: Có thể ứng dụng trực tiếp các thông số kỹ thuật (tỷ lệ nước 1:1, enzyme 1%, 45–50°C, 7,5 giờ, sấy đông khô -48°C) để nghiên cứu phát triển các dòng sản phẩm bột nêm cao cấp, viên nang dinh dưỡng hoặc thực phẩm bổ sung từ nguồn nguyên liệu nhím biển.
- Cán bộ nghiên cứu tài nguyên biển: Tham khảo dữ liệu cơ sở về chu kỳ sinh sản và thành phần hóa sinh của loài cầu gai đen (Diadema setosum) tại vùng duyên hải Nam Trung Bộ phục vụ quy hoạch khai thác bền vững.
Câu hỏi thường gặp
1. Vì sao đề tài lựa chọn enzyme Alcalase mà không sử dụng các enzyme protease khác?
Alcalase (serine endopeptidase từ Bacillus licheniformis) có khả năng thủy phân sâu rộng liên kết peptide nội mạch, dễ điều chỉnh mức độ thủy phân (DH) và có đặc tính hạn chế giải phóng các gốc acid amin kỵ nước tự do ở giai đoạn cuối, giúp sản phẩm dịch thủy phân không bị vị đắng khó chịu như một số protease khác, đồng thời duy trì được cân bằng acid amin thiết yếu.
2. Nhiệt độ và thời gian thủy phân tối ưu bằng Alcalase được xác định là bao nhiêu?
Nhiệt độ tối ưu là 45–50°C và thời gian phản ứng tối ưu là 7,5 giờ. Tại điều kiện này, hoạt tính của Alcalase phát huy tối đa để bẻ gãy mạch protein mà không bị biến tính do nhiệt, cho hàm lượng protein hòa tan tổng số đạt đỉnh 68,58 mg/ml (từ mẫu khảo sát 50 g).
3. Hàm lượng protein trong trứng cầu gai đen theo công bố của đề tài là bao nhiêu?
Trong trứng cầu gai đen tươi (Diadema setosum), hàm lượng protein hòa tan chiếm 15,24% khối lượng mẫu tươi. Khi tính theo khối lượng chất khô (sau khi trừ đi 70,02% độ ẩm), hàm lượng protein đạt mức rất cao là 68,98%.
4. Quá trình thủy phân bằng enzyme làm thay đổi thành phần acid amin tự do như thế nào?
Sau khi thủy phân, tổng hàm lượng acid amin tự do tăng từ 262,86 mg/g lên 363,24 mg/g. Quan trọng nhất là hàm lượng acid amin thiết yếu tự do chuyển từ 0 mg/g lên 103,03 mg/g, chủ yếu nhờ sự giải phóng mạnh mẽ của Threonine (đạt 101,09 mg/g) và Leucine (đạt 1,94 mg/g).
5. Sản phẩm bột trứng cầu gai được làm khô bằng phương pháp nào và yêu cầu kỹ thuật ra sao?
Sản phẩm được làm khô bằng phương pháp đông khô (sấy thăng hoa) ở nhiệt độ -48°C. Quá trình sấy kết thúc khi độ ẩm của bột đạt dưới 10%, giúp bảo toàn nguyên vẹn hoạt chất sinh học, màu sắc và cấu trúc peptide dinh dưỡng.
Kết luận
Khóa luận tốt nghiệp của tác giả Trần Thị Diệu Linh đã nghiên cứu toàn diện thành phần sinh hóa của trứng cầu gai đen (Diadema setosum) tại Khánh Hòa, ghi nhận hàm lượng protein chiếm 68,98% chất khô. Đề tài đã xây dựng thành công quy trình công nghệ thủy phân tối ưu bằng enzyme Alcalase ở tỷ lệ nước 1:1, enzyme 1,0%, nhiệt độ 45–50°C trong 7,5 giờ và sấy đông khô tại -48°C. Sản phẩm tạo thành có hàm lượng acid amin tự do tăng vượt trội (363,24 mg/g), bổ sung nguồn acid amin thiết yếu phong phú, mở ra hướng ứng dụng hiệu quả trong chế biến thực phẩm chức năng từ sinh vật biển Việt Nam.
