Nghiên Cứu Văn Hóa Ứng Xử Với Biển Của Cư Dân Ven Biển Bình Định

Chuyên khảo phân tích Văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển bình định, đánh giá các khía cạnh quan trọng, đề xuất hướng nghiên cứu tiếp theo.

• Tác giả: Nguyễn Thị Vân
• Người hướng dẫn: PGS. Trần Hồng Liên
• Trường học: Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Văn hóa học
• Đề tài: Nghiên Cứu Văn Hóa Ứng Xử Với Biển Của Cư Dân Ven Biển Bình Định
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2022
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN
• 1.1. Một số khái niệm
• 1.2. Lý thuyết nghiên cứu
• 1.3. Cơ sở thực tiễn
• 1.4. Đặc điểm môi trường tự nhiên của Bình Định và vùng ven biển Bình Định
• 1.5. Đặc điểm lịch sử - xã hội của Bình Định và vùng ven biển Bình Định
• 2. CHƯƠNG 2: VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI BIỂN CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN BÌNH ĐỊNH TRONG ĐỜI SỐNG VẬT CHẤT
• 2.1. Trong lao động sản xuất
• 2.2. Đánh bắt, nuôi thủy sản
• 2.3. Ngành nghề thủ công
• 2.4. Trong ẩm thực
• 2.5. Trong chọn nơi ở, dựng nhà
• 2.6. Trong giao thông vận tải, thương mại
• 2.7. Du lịch biển
• 2.8. Đặc điểm về văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định trong đời sống vật chất
• 3. CHƯƠNG 3: VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI BIỂN CỦA CƯ DÂN VEN BIỂN BÌNH ĐỊNH TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẦN
• 3.1. Các hiện tượng tín ngưỡng liên quan đến biển
• 3.2. Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông
• 3.3. Tín ngưỡng thờ cúng Âm linh
• 3.4. Tín ngưỡng thờ Mẫu
• 3.5. Một số tục kiêng kỵ trong dân gian
• 3.6. Các loại hình nghệ thuật
• 3.7. Đặc điểm về văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định trong đời sống tinh thần
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC 1: BẢN ĐỒ
• PHỤ LỤC 2: BIÊN BẢN PHỎNG VẤN
• PHỤ LỤC 3: SỐ LƯỢNG LÀNG ÔNG, BẢN CHÈO BẢ TRẠO, VẠN TẾ, SẮC PHONG
• PHỤ LỤC 4: HÌNH ẢNH

Tóm tắt

I. Tổng quan về văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định

Văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định là một chủ đề quan trọng, phản ánh mối quan hệ giữa con người và môi trường biển. Cư dân nơi đây đã sống và làm việc bên biển trong hàng trăm năm, tạo nên một nền văn hóa đặc thù. Nghiên cứu này không chỉ giúp hiểu rõ hơn về cách thức cư dân tương tác với biển mà còn chỉ ra những giá trị văn hóa được hình thành từ quá trình này.

1.1. Đặc điểm môi trường tự nhiên và xã hội của Bình Định

Bình Định có bờ biển dài 134 km với nhiều đảo lớn nhỏ. Môi trường tự nhiên phong phú, đa dạng, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động đánh bắt thủy sản. Đặc điểm xã hội của cư dân ven biển cũng ảnh hưởng lớn đến văn hóa ứng xử với biển.

1.2. Vai trò của biển trong đời sống cư dân ven biển

Biển không chỉ là nguồn sống mà còn là nơi lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng của cư dân. Các hoạt động như đánh bắt, nuôi trồng thủy sản đã hình thành nên những phong tục tập quán đặc sắc.

II. Những thách thức đối với văn hóa ứng xử với biển tại Bình Định

Cư dân ven biển Bình Định đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ môi trường biển. Sự biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường và khai thác tài nguyên không bền vững đang ảnh hưởng đến đời sống và văn hóa của họ. Nghiên cứu này sẽ chỉ ra những vấn đề cụ thể và tác động của chúng đến văn hóa ứng xử.

2.1. Tác động của biến đổi khí hậu đến cư dân ven biển

Biến đổi khí hậu đã gây ra nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, ảnh hưởng đến hoạt động đánh bắt và sinh kế của cư dân. Điều này buộc họ phải thay đổi cách ứng xử với biển để thích ứng.

2.2. Ô nhiễm môi trường biển và ảnh hưởng đến văn hóa

Ô nhiễm từ hoạt động công nghiệp và sinh hoạt đã làm suy giảm chất lượng nguồn lợi thủy sản. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến kinh tế mà còn làm thay đổi các phong tục tập quán truyền thống.

III. Phương pháp nghiên cứu văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển

Nghiên cứu văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định được thực hiện thông qua nhiều phương pháp khác nhau. Các phương pháp này giúp thu thập dữ liệu phong phú và đa dạng, từ đó phân tích sâu sắc các yếu tố ảnh hưởng đến văn hóa ứng xử.

3.1. Phương pháp khảo sát thực địa

Khảo sát thực địa giúp thu thập thông tin trực tiếp từ cư dân ven biển. Qua đó, hiểu rõ hơn về cách họ ứng xử với biển trong đời sống hàng ngày.

3.2. Phân tích tài liệu và nghiên cứu trước đây

Phân tích các tài liệu nghiên cứu trước đây giúp làm rõ bối cảnh lịch sử và văn hóa của cư dân ven biển. Điều này cung cấp nền tảng vững chắc cho nghiên cứu hiện tại.

IV. Ứng dụng thực tiễn từ nghiên cứu văn hóa ứng xử với biển

Kết quả nghiên cứu văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định có thể được ứng dụng trong nhiều lĩnh vực. Từ việc bảo tồn văn hóa đến phát triển kinh tế bền vững, nghiên cứu này mở ra nhiều hướng đi mới cho cộng đồng.

4.1. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa biển

Các giá trị văn hóa biển cần được bảo tồn và phát huy để giữ gìn bản sắc văn hóa của cư dân ven biển. Điều này không chỉ giúp nâng cao ý thức cộng đồng mà còn thu hút du lịch.

4.2. Phát triển kinh tế bền vững từ biển

Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng việc phát triển kinh tế bền vững từ biển là cần thiết. Các mô hình kinh tế xanh có thể giúp cư dân ven biển cải thiện đời sống mà vẫn bảo vệ môi trường.

V. Kết luận và tương lai của văn hóa ứng xử với biển tại Bình Định

Nghiên cứu văn hóa ứng xử với biển của cư dân ven biển Bình Định không chỉ giúp hiểu rõ hơn về mối quan hệ giữa con người và biển mà còn chỉ ra những thách thức và cơ hội trong tương lai. Việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa biển là cần thiết để đảm bảo sự phát triển bền vững.

5.1. Tương lai của văn hóa ứng xử với biển

Văn hóa ứng xử với biển sẽ tiếp tục phát triển và thích ứng với những thay đổi của môi trường. Cư dân ven biển cần có những chiến lược cụ thể để bảo vệ và phát huy giá trị văn hóa của mình.

5.2. Vai trò của cộng đồng trong việc bảo tồn văn hóa biển

Cộng đồng cư dân ven biển cần đóng vai trò chủ động trong việc bảo tồn văn hóa biển. Sự tham gia của họ là yếu tố quyết định cho sự thành công của các chương trình bảo tồn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỔ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỀN THỊ VÂN VĂN HÓA ỨNG XỬ VÓI BIỂN CỦA cư DÂN VEN BIÈN BÌNH ĐỊNH LUẬN ÁN TIẾN SĨ: VĂN HÓA HỌC Thành phổ Hồ Chí Minh - năm 2022 ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỀN THỊ VÂN VĂN HÓA ỨNG XỬ VỚI BIỂN CỦA cư DÂN VEN BIẾN BÌNH ĐỊNH Ngành: Văn hóa học Mã sổ: 9229040 LUẬN ÁN TIÉN Sĩ: VĂN HÓA HỌC NGƯỜI HƯỚNG DAN KHOA HỌC: 1. Trần Hồng Liên 2. Lê Thị Ngọc Điẹp PHẢN BIỆN ĐỌC LẬP: 1. Nguyễn Xuân Huong 2.

Lâm Nhân PHẤN BIỆN: 1. Huỳnh Quốc Thắng 2. Phan An Thành phổ Hồ Chí Minh - năm 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Ván hóa ứng xử với biển cua cư dân ven biên Bình Định là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi, không có sự sao chép, tràng lap của bất kỳ đề tài luận án hay công trình nghiên cứu khoa học nào khác. Tác giả luận án Nguyền Thị Vân LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng và biết ơn sâu sắc PGS.

Trần Hồng Liên và TS. Lê Thị Ngọc Điệp đã tận tinh hướng dẫn, giúp đữ trong suốt quá trinh nghiên cứu. thực hiện luận án. Đồng thời, tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo, cán bộ khoa Văn hoả học, phỏng Sau đại học, Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh; lãnh đạo và đồng nghiệp tại Trường THCS-THPT Trí Đức đã hồ trợ, tạo điều kiện thuận lợi đế tôi hoàn thành kế hoạch học tập và nghiên cứu.

Sau cùng, tôi xin bày tó lòng biết ơn sâu sac đến gia đình, người thân đã luôn động viên, khích lệ trong suốt quá trinh thực hiện luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Tác giả luận án Nguyền Thị Vân MỤC LỤC MỤC LỤC. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Lịch sử nghiên cứu vấn đề. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Phương pháp nghiên cứu. Bố cục luận án. 18 Chuông 1: co SỞ LÝ LUẬN VÀ cơ SỞ THỤC TIẺN. Một số khái niệm.

Lý thuyết nghiên cứu. Co’ sở thực tiễn. Đặc điếm môi trường tự nhiên của Bình Định và vùng ven biên Bình Định. Đặc điểm lịch sứ - xã hội của Bình Định và vùng ven biên Bình Định.

42 Chưong 2: VÀN HÓA ỦNG xủ VỚI BIÉN CỦA cu DÂN VEN BIẾN BÌNH ĐỊNH TRONG DỜI SÓNG VẬT CHẤT. Trong lao động sản xuất. Đảnh bắt, nuôi thủy & săn. Ngành nghề thú công.

Trong ấm thực. Trong chọn noi ở, dựng nhà. Trong giao thông vận tải, thương mại. Du lịch biển.

Đặc diêm vê văn hóa úng xử vói biên của cư dân ven biên Bình Định trong đòi sống vật chất. 113 Chương 3: VĂN HÓA ỦNG xử VỚI BIÉN CƯA CƯ DÂN VEN BIÉN BÌNH ĐỊNH TRONG ĐỜI SỐNG TINH THẰN. Các hiện tượng tín ngưỡng liên quan đến biến. Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông.

Tín ngưỡng thờ cúng Âm linh. Tín ngưỡng thờ Mâu. Một số tục kiêng kỵ trong dân gian. Các loại hình nghệ thuật.

Dặc điểm về văn hóa úng xử vói biển của cư dân ven biển Bình DỊnh trong đòi sống tinh thần.181 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 201 Phụ lục 1: BẢN ĐỒ. 201 Phụ lục 2: BIÊN BẢN PHÒNG VẤN.205 Phụ lục 3: SÓ LƯỢNG LÀNG ÔNG, BẢN CHÈO BẢ TRẠO, VÀN TẾ, SÁC PHONG. SÓ LƯỢNG LÃNG ÔNG.

BÁN CHÈO BẢ TRẠO. VĂN TÉ, NỘI QUY, BÀNG PHẤN CÔNG HOẠT ĐỘNG CỦA VẠN. 327 Phụ lục 4: HÌNH ÁNH. Lý do chọn dề tài Việt Nam có bờ biên dài 3260 km, chưa kê các đáo.

Với vị trí thuận lợi, hoạt động khai thác thúy sản đã trờ thành nghề truyền thống cùa cư dân ven biển. Tại nhiều vùng, những ngành nghề kinh tế gắn liền với biển như đánh bắt thúy sán, đóng tàu, chế biển thuy sàn. đà trở thành ngành nghề chú lực của địa phương. Biên và phát triển kinh tc biến ngày càng có ý nghĩa chiến lược, lâu dài cho sự phát triền kinh tế - xã hội của đất nước, góp phần tăng cường kha năng báo vệ chu quyền và lợi ích quốc gia trên biẻn.

Từ quá trình chung sống với biển qua hàng trăm năm ấy, cư dân nơi đây đà sáng tạo nên một nền văn hóa đặc thù, góp phần làm nên sự da dạng, phong phú trong tong thế diện mạo văn hóa Việt Nam. Bình Định là linh duyên hải Nam Trung Bộ, nam trong vùng kinh tế trọng điếm miền Trung. Tình có bờ biên dài 134 km, 33 đao lớn nhỏ được chia thành 10 cụm đáo hoặc đao đơn le, trong đó đáo Nhơn Châu là đảo lớn nhất (364 ha), có các cửa lạch như Quy Nhơn, Đe Gi, Tam Quan và các đầm phá ven biên, có nhiều loại thúy sán thuận lợi cho đánh bắt và nuôi trồng thúy sán. Cư dân sinh sống ven biến lâu đời và tương đổi đông đúc.

Đối với cư dân ven biển, yếu tố biển được thể hiện rõ nét trong mọi khía cạnh đời sống văn hóa cùa họ. Trong những năm gần đây, được sự hồ trợ, đầu tư cúa Nhà nước, ngành ngư nghiệp đánh bắt thúy sân ở Bình Định ngày càng phát triển, ngư dàn không chi đánh bắt ven bờ mà đà vươn ra biển khơi để khai thác nguồn lợi từ biển. Song song với hoạt động đánh bắt thủy sản, nghề nuôi và chế biến thủy sản, nghề làm muối, nghề đóng tàu thuyền, du lịch biển và những ngành nghề dịch vụ liên quan đến biến. đã và đang góp phần đem lại nguồn lợi kinh tế, góp phần giái quyết việc làm nâng cao đời sống cho người lao động.

Cùng với hoạt động khai thác thúy san, hiện nay lại các địa phương ven biên Bình Định còn lưu giữ nhiều dạng thức tín ngưỡng cố xưa của cư dân Việt, đặc biệt là những tập tục, nghi lễ gắn liền với ngư dân theo nghề biến như: thờ cúng Ông Nam Hải (cá Ông), thờ cúng Âm hồn (Cô Bác), thờ Bà. những hình thức diễn 2 xướng dân gian như: hát bá trạo, hát bội. Các thành viên trong cộng đồng cư dân ven biển tham gia vào sinh hoạt lễ hội là dịp đế giao lưu, tiếp xúc với nhau, that chặt thêm tình đoàn kết tương trợ, đồng thời góp phần bảo lưu, giữ gìn những giá trị văn hóa của dân tộc. Trái qua mấy trăm năm thích nghi và khai thác môi trường biền để đảm bảo nhu cầu cuộc sống, cư dân ven bicn Bình Định đã tạo ra được một hộ thống văn hóa ứng xử với biên.

Tuy nhiên, trong thời gian qua, môi trường biên đang bị tác động và biển đối nhanh chóng đã làm ảnh hương đến cuộc sống của cư dân ven biển nơi đây buộc họ phải có sự thay đổi trong cách ứng xư với bicn. Do vậy, nghiên cứu về sự ứng xử với biển cúa cộng đồng cư dân vcn biển Bình Định là đe thấy dược sự thích ứng đầy sáng tạo và tích lũy kinh nghiệm cùa người dân nơi đây trong quá trình tồn tại. lấy biển làm nguồn sinh kế chính, trai qua thời gian tồn tại đã kết tinh thành những giá trị văn hóa. Với lý do trên, chúng tôi chọn đề tài “Tơ/Í hóa úng xử vói hiến cứa cư dân ven biên Bình Định” làm đề tài nghiên cứu cho luận án cùa mình.

Mục đích nghiên cứu Mục đích của luận án là nghiên cứu văn hóa ứng xử với biên cùa cư dân ven biển Bình Định trong đời sống vật chất và đời sống tinh thần. Chúng tôi tập trung vào góc độ tương tác giữa chu thế văn hóa (cư dân ven biên Bình Định) với môi trường biến, có xem xét đến quả trinh tương tác với môi trường xã hội. Từ đó, làm cơ sơ để phân tích những yếu tố, tác động của biển đưa đen việc lựa chọn cách ứng xừ cho phù hợp; đồng thời, nhận diện đặc trưng nồi bật về cách ứng xử cùa cư dàn nơi dây trong mối quan hệ với môi trường biến trong dời sống vật chất và đời sống tinh thần. Lịch sử nghiên cứu vấn đề Liên quan đến lình vực nghiên cứu của đề tài.

trong nội dung này chúng tôi chia thành các chù đề sau: 3 (1) Các công trình liên quan đến cơ sớ lý luận về văn hóa ứng xứ được tiếp cận trên nhiều lĩnh vưc nghiên cửu như: văn hóa, tâm lý, xà hội học. Có thề kể đến các công trình: Xã hội học văn hóa (1997) cua Đoàn Văn Chúc, Cám nhận về văn hóa (2000) của Bùi Thiết, Những giá trị lịch sữ văn hóa 1000 năm Thăng Long - Hà Nội (2002) cua Nguyền Viết Chức (chú biên), Văn hóa ứng xử truyền thống cua người Việt (2007) của Lê Văn Quán, Vãn hóa ứng xừ Việt Nam hiện nay (2008) của Nguyền Thanh Tuấn. Trong công trình nghiên cứu của mình, các tác giả đà đề cập đến cách thức ứng xứ và ý nghía cua cách thức ứng xứ đó trong quá trình cai biến thế giới tự nhiên sao cho thích ứng được với hệ thống các nhu cầu xã hội của con người. Đồng thời, các giá trị tinh thần là cơ sớ và định hướng vận hành các khuôn mẫu ứng xử và chuẩn mực xã hội thành phrrơng thức trong đời sống của con người.

(2) Các công trình nghiên cứu về biển và văn hóa ứng xử với biền: 2. Tinh hình nghiên cứu về biến và văn hóa ứng xứ với biến cùa cư dân ven bien trcn thế giới được các nhà nghiên cứu quan tâm tập trung theo các khía cạnh: hoạt động mưu sinh cùa các cộng đồng ngư dân các làng chài ven biên, đời song xã hội, cách thức ứng xứ cúa cư dân ven biên trong khai thác nguồn tài nguyên biên, các phong tục tập quán gắn liền với biến. Dưới tác động của quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa nghề cá, để phục vụ nhu cầu thúy san ngày tăng cua thế giới đã tác động tới sự thay đổi cùa các cộng đồng ngư dân trên các mặt đời sống kinh tể, tổ chức xã hội, đời sống tín ngưỡng, tôn giáo. Các công trình nghiên cứu về cộng đồng cư dân ven biển đã được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm và theo các hướng: - Hưởng nghiên cứu về các hình thức đánh bắt cá và các ngư cụ được sử dụng trong quá trinh đánh bắt ờ các nơi trên thế giới, dien hình là các công trình của J.

Hornell (1950) Fishing in many waters; A.Von Brandt (2005) Fishcatching methods of the world. Các công trình miêu tá về các loại ngư cụ, kỳ thuật đánh bắt các loại thúy sàn và tác động của một số loại ngư cụ trong việc đánh bắt đã làm giam nguồn lợi thúy sân.