Luận án tiến sĩ về tiểu thuyết nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI

Đề tài Tiểu thuyết về nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI: Luận án tiến sĩ với cơ sở khoa học chặt chẽ, đóng góp giá trị cho nghiên cứu và thực tiễn

• Tác giả: Hoàng Thị Kim Oanh
• Người hướng dẫn: PTS. Nguyễn Thanh Tâm
• Trường học: Trường Đại Học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
• Đề tài: Tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tiến trình tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam
• 1.1.1. Tiểu thuyết về nông thôn đầu thế kỷ XX đến 1945 - từ định hình đến phát triển
• 2. CHƯƠNG 2: NHỮNG GÓC NHÌN MỚI, NHỮNG VẤN ĐỀ MỚI TRONG TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI NÔNG THÔN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 3. CHƯƠNG 3: NHÂN VẬT NGƯỜI NÔNG DÂN “QUEN MÀ LẠ” TRONG TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI NÔNG THÔN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• 4. CHƯƠNG 4: NHỮNG KẾ THỪA VÀ NỖ LỰC ĐỔI MỚI LỐI VIẾT TRONG TIỂU THUYẾT VỀ ĐỀ TÀI NÔNG THÔN ĐẦU THẾ KỶ XXI
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1 DANH MỤC TÁC PHẨM VIẾT VỀ NÔNG THÔN ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐƯỢC KHẢO SÁT TRONG LUẬN ÁN (Theo năm xuất bản)
• Phụ lục 2 DANH MỤC TÁC PHẨM VIẾT VỀ NÔNG THÔN TRONG THẾ KỶ XX ĐƯỢC LUẬN ÁN THAM KHẢO
• DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về luận án

Luận án Tiến sĩ Văn học “Tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI” của Hoàng Thị Kim Oanh, trường Đại học Hồng Đức, nghiên cứu về sự vận động và phát triển của tiểu thuyết nông thôn Việt Nam giai đoạn đầu thế kỷ 21. Luận án tập trung phân tích những đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của thể loại này, đồng thời đánh giá những đóng góp của nó trong tiến trình văn học dân tộc.

1.1. Lý do chọn đề tài: Tác giả luận án cho rằng đề tài nông thôn luôn là mảnh đất màu mỡ cho văn học Việt Nam khai thác. Nông thôn đầu thế kỷ 21 với những biến đổi mạnh mẽ cả về vật chất lẫn tinh thần càng thôi thúc sự tìm tòi, khám phá của các nhà văn. Sự phát triển của tư duy tiểu thuyết hiện đại cũng tạo điều kiện thuận lợi cho việc phản ánh hiện thực nông thôn một cách chân thực và gần gũi. Hơn nữa, việc nghiên cứu tiểu thuyết nông thôn giai đoạn này một cách hệ thống vẫn còn là một khoảng trống cần được bổ khuyết.

1.2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu: Luận án hướng đến việc nhận diện, lý giải những đặc điểm nổi bật về nội dung và lối viết của tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ 21, từ đó đánh giá đóng góp của nó trong tiến trình văn học dân tộc. Nhiệm vụ chính bao gồm: đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu, phân tích hiện thực nông thôn và hình tượng người nông dân dưới những góc nhìn mới, và nhận diện những đặc điểm của lối viết.

1.3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu là tiểu thuyết viết về đề tài nông thôn Việt Nam xuất bản trong khoảng 20 năm đầu thế kỷ 21. Phạm vi tư liệu bao gồm các tác phẩm của nhiều tác giả tiêu biểu như Tô Hoài, Nguyễn Hữu Nhàn, Tạ Duy Anh, Nguyễn Ngọc Tư, vv., tập trung chủ yếu vào các tiểu thuyết viết về nông thôn miền Bắc.

1.4. Phương pháp nghiên cứu: Luận án sử dụng kết hợp nhiều phương pháp nghiên cứu như tiếp cận từ lý thuyết thể loại tiểu thuyết (lý thuyết của M.Bakhtin), phương pháp nghiên cứu liên ngành (văn hóa học, sinh thái học, xã hội học), phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh (lịch đại và đồng đại), và phương pháp phân tích tác phẩm văn học.

II. Tiến trình tiểu thuyết nông thôn Việt Nam

Luận án dành một chương để khái quát tiến trình vận động của tiểu thuyết nông thôn Việt Nam từ đầu thế kỷ 20 đến đầu thế kỷ 21, chia thành ba giai đoạn chính.

2.1. Giai đoạn 1900-1945 (từ định hình đến phát triển): Giai đoạn này đánh dấu sự ra đời và phát triển của tiểu thuyết hiện thực phê phán. Tác phẩm "Sống chết mặc bay" của Phạm Duy Tốn được xem là đặt nền móng cho đề tài nông thôn. Hồ Biểu Chánh với hàng loạt tiểu thuyết về Nam Bộ đã góp phần định hình thể loại. Từ 1930-1945, tiểu thuyết nông thôn bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ với các tác phẩm như "Bước đường cùng" (Nguyễn Công Hoan), "Vỡ đê" (Vũ Trọng Phụng), "Tắt đèn" (Ngô Tất Tố), "Giông tố" (Vũ Trọng Phụng),… Các nhà văn tập trung phản ánh hiện thực xã hội, tố cáo tội ác của giai cấp thống trị, đồng thời thể hiện sự đồng cảm với số phận người nông dân.

2.2. Giai đoạn 1945-1975 (vận động theo hướng cách mạng hóa): Trong giai đoạn này, tiểu thuyết nông thôn gắn liền với đề tài kháng chiến và xây dựng xã hội chủ nghĩa. Các tác phẩm thường ca ngợi tinh thần yêu nước, đấu tranh cách mạng của người nông dân.

2.3. Giai đoạn 1975-2000 (những bước chuyển quan trọng): Giai đoạn này chứng kiến sự đổi mới trong tư duy nghệ thuật và phương thức biểu hiện. Các nhà văn bắt đầu quan tâm đến những vấn đề mới của nông thôn trong thời kỳ đổi mới, phản ánh chân thực hơn những mâu thuẫn và biến động của đời sống.

III. Những góc nhìn mới trong tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ XXI

Luận án tập trung phân tích những góc nhìn mới, những vấn đề mới được phản ánh trong tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ 21.

3.1. Nông thôn trong lịch sử: Các nhà văn nhìn lại quá khứ, phản ánh những vấn đề lịch sử như cải cách ruộng đất, hợp tác hóa nông nghiệp, thời hậu chiến, … dưới góc nhìn hiện tại, khách quan và đa chiều hơn.

3.2. Vấn đề sinh thái: Đây là một góc nhìn mới mẻ và quan trọng. Tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ 21 đã lên tiếng cảnh báo về những vấn đề sinh thái, bao gồm sinh thái tự nhiên (ô nhiễm môi trường, suy thoái tài nguyên), sinh thái xã hội (mất cân bằng xã hội, di dân ồ ạt) và sinh thái tinh thần (suy thoái đạo đức, lối sống thực dụng). Ví dụ, luận án có thể phân tích cách các tác phẩm phản ánh thực trạng ô nhiễm môi trường nông thôn do quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa gây ra.

3.3. Nông thôn đương đại: Tiểu thuyết giai đoạn này không chỉ phản ánh những vấn đề của quá khứ mà còn tập trung vào những vấn đề của hiện tại, những biến đổi nhanh chóng của nông thôn dưới tác động của kinh tế thị trường, toàn cầu hóa, đô thị hóa… Các tác phẩm phản ánh sự phân hóa giàu nghèo, biến đổi lối sống, giá trị văn hóa truyền thống bị mai một.

IV. Nhân vật và lối viết

Luận án phân tích sự thay đổi trong hình tượng người nông dân và những nỗ lực đổi mới lối viết của các nhà văn.

4.1. Nhân vật người nông dân “quen mà lạ”: Người nông dân trong tiểu thuyết đầu thế kỷ 21 vẫn giữ được những phẩm chất truyền thống như cần cù, chịu khó, gắn bó với quê hương. Tuy nhiên, họ cũng xuất hiện những nét mới, “lạ” trong tâm lý, lối sống trước sự thay đổi của thời cuộc. Luận án có thể phân tích sự tha hóa về nhân cách, sự tiếp nhận lối sống thực dụng, cơ hội của một bộ phận nông dân, cũng như những khát khao thầm kín, nỗi cô đơn, ẩn ức tâm lý của họ.

4.2. Những kế thừa và nỗ lực đổi mới lối viết: Các nhà văn vẫn kế thừa những thành tựu của tiểu thuyết truyền thống, nhưng đồng thời cũng có những nỗ lực đổi mới lối viết. Luận án có thể phân tích việc sử dụng đa dạng các hình thức kết cấu (phi tuyến tính, dòng ý thức), tăng cường tính đối thoại, sử dụng linh hoạt nhiều lớp ngôn ngữ (ngôn ngữ địa phương, ngôn ngữ đời thường) trong tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ 21.

Nhìn chung, luận án “Tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI” là một công trình nghiên cứu có giá trị, góp phần làm sáng tỏ diện mạo của tiểu thuyết nông thôn Việt Nam đương đại. Luận án cung cấp cái nhìn tổng quan về sự vận động của thể loại, phân tích những vấn đề mới được phản ánh, những thay đổi trong hình tượng nhân vật và lối viết. Những phân tích, đánh giá trong luận án có thể là tài liệu tham khảo hữu ích cho những nghiên cứu tiếp theo về đề tài này.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài nông thôn và hình tượng người nông dân giữ vị trí trung tâm, xuyên suốt tiến trình lịch sử văn học Việt Nam hiện đại. Việc tìm hiểu nông thôn và làng xã từ lâu đã được xem là phương thức tiếp cận cơ bản để nhận diện cấu trúc văn hóa, đời sống xã hội và tâm tính con người Việt Nam. Các công trình nghiên cứu nhân học, dân tộc học và địa lý nhân văn của các học giả phương Tây như Pierre Gourou (Người nông dân châu thổ Bắc Kỳ), G. Condominas (Chúng tôi ăn rừng), Olivier (“Giúp đỡ” và tương trợ trong cộng đồng làng quê ở miền Bắc Việt Nam: Quan hệ giữa tình đoàn kết và sự phụ thuộc), Oscar Salemink (Tìm kiếm an toàn tinh thần trong xã hội Việt Nam đương đại), Suenari Michio (Tổ tiên được hình tượng ra như thế nào trên bàn thờ: Phân tích so sánh với các xã hội Đông Á khác) cùng nhiều nghiên cứu chuyên ngành trong nước đã xác lập nền tảng nhận thức về không gian làng xã truyền thống và những biến đổi lịch sử.

Bước sang đầu thế kỷ XXI, những biến chuyển kinh tế, xã hội, khoa học kỹ thuật và làn sóng đô thị hóa đã làm thay đổi diện mạo nông thôn. Văn học thời kỳ này có những bước chuyển mình từ tư duy nghệ thuật đến phương thức biểu hiện nhằm phản ánh hiện thực đa chiều và khám phá đời sống tinh thần, tâm linh của con người. Thể loại tiểu thuyết với đặc tính mềm dẻo và dung hợp nhiều phương thức biểu đạt trở thành công cụ đắc lực để nắm bắt hiện thực mới. Tuy nhiên, tính cấp thiết của đề tài xuất phát từ một khoảng trống nghiên cứu rõ rệt: tiểu thuyết về đề tài nông thôn xuất bản trong những năm đầu thế kỷ XXI vẫn chưa được nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống như một giai đoạn độc lập mở ra chặng đường mới cho tiểu thuyết nông thôn đương đại. Luận án tiến sĩ ngữ văn của tác giả Hoàng Thị Kim Oanh với đề tài Tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI (chuyên ngành Văn học Việt Nam, mã số 9.21, thực hiện tại Trường Đại học Hồng Đức dưới sự hướng dẫn khoa học của người hướng dẫn Nguyễn Thanh Tâm) được triển khai nhằm giải quyết khoảng trống học thuật này.

Mục đích nghiên cứu của luận án hướng tới việc nhận diện, lý giải các đặc điểm nổi bật về nội dung và lối viết của tiểu thuyết viết về nông thôn đầu thế kỷ XXI, chỉ ra những đóng góp của thể loại này trong tiến trình văn học dân tộc cũng như những giới hạn cần vượt qua. Để đạt được mục đích đó, luận án xác định 4 nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể:

1. Đánh giá tổng quan tình hình nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam, tiến trình vận động của tiểu thuyết về nông thôn Việt Nam và những yếu tố tác động đối với sự phát triển của tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI.
2. Nhận diện, phân tích và lý giải về hiện thực nông thôn được thể hiện trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI từ những góc nhìn mới (trên các bình diện lịch sử, văn hóa, sinh thái học).
3. Phân tích hình tượng nhân vật người nông dân trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI từ những góc nhìn mới (trên các bình diện nhân học xã hội, văn hóa học, sinh thái học).
4. Nhận diện, phân tích những đặc điểm của lối viết trong tiểu thuyết về nông thôn Việt Nam đầu thế kỷ XXI.

Về đối tượng nghiên cứu, luận án khảo sát thể loại tiểu thuyết viết về đề tài nông thôn Việt Nam xuất bản đầu thế kỷ XXI. Phạm vi nội dung tập trung vào các đặc điểm nội dung phản ánh và nghệ thuật lối viết. Phạm vi tư liệu bao quát các tiểu thuyết xuất bản trong khoảng 20 năm đầu thế kỷ XXI đã nhận được sự quan tâm của độc giả và giới nghiên cứu, phê bình. Tư liệu khảo sát chủ yếu gồm các tác phẩm của Tô Hoài, Võ Văn Trực, Nguyễn Hữu Nhàn, Trần Quốc Tiến, Trịnh Thanh Phong, Dương Hướng, Nguyễn Phan Hách, Tạ Duy Anh, Đào Thắng, Hoàng Minh Tường, Đỗ Minh Tuấn, Bùi Thanh Minh, Nguyễn Thế Hùng, Dương Duy Ngữ, Thu Loan, Đỗ Tiến Thụy, Đỗ Bích Thúy (chi tiết tại Phụ lục 1). Luận án tập trung nhiều vào tiểu thuyết viết về nông thôn miền Bắc, có mở rộng đến nông thôn miền Nam và miền núi khi phân tích sự biến đổi không gian do đô thị hóa. Đồng thời, luận án thực hiện so sánh đối chiếu với các tác phẩm cùng đề tài trong thế kỷ XX (thống kê tại Phụ lục 2) để làm rõ tính kế thừa và sự vận động của thể loại.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án thực hiện điểm lại có hệ thống toàn bộ tiến trình sáng tác và tình hình nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam qua các giai đoạn lịch sử:

Ở giai đoạn trước năm 1945, tác phẩm truyện Sống chết mặc bay (1918) của Phạm Duy Tốn trên tạp chí Nam Phong được xác định là tác phẩm đặt nền móng. Tiếp đó, Hồ Biểu Chánh là nhà văn tiêu biểu định hình thể loại qua hàng loạt tiểu thuyết: Nhân tình ấm lạnh (1925), Thầy thông ngôn (1926), Cha con nghĩa nặng (1929), Khóc thầm (1929), Con nhà nghèo (1930). Giai đoạn 1930 - 1945 chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của dòng văn học hiện thực với các tác phẩm: Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), Giông tố, Vỡ đê (Vũ Trọng Phụng), Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Làm lẽ (Mạnh Phú Tư), Quê người (Tô Hoài), Con trâu (Trần Tiêu), cùng các sáng tác của Tự lực văn đoàn như Tối tăm (Nhất Linh), Gia đình (Khái Hưng), Con đường sáng (Hoàng Đạo). Về mặt nghiên cứu phê bình, các công trình và bài viết tiêu biểu thời kỳ này gồm: bài phê bình của Hải Triều về Kép Tư Bền; bài viết của Vũ Trọng Phụng, Trần Minh Tước, Phú Hương về Tắt đèn; cuộc tranh luận về Giông tố, Vỡ đê với ý kiến của Thái Phỉ và Trương Chính; các công trình chuyên luận như Khảo về tiểu thuyết (1921) của Phạm Quỳnh, Lược khảo về tiến hóa của quốc văn trong lối viết tiểu thuyết (1932) của Trúc Hà, Phê bình và cảo luận (1933) của Thiếu Sơn, Dưới mắt tôi (1939) của Trương Chính, Ba mươi năm văn học (1941) của Mộc Khuê, Nhà văn hiện đại (1942) của Vũ Ngọc Phan, Việt Nam văn học sử yếu (1944) của Dương Quảng Hàm.

Giai đoạn 1945 - 1975, tiểu thuyết nông thôn hòa vào dòng văn xuôi cách mạng với các tác giả và tác phẩm: Con trâu, Bếp đỏ lửa (Nguyễn Văn Bổng), Xung đột, Chủ tịch huyện, Tầm nhìn xa (Nguyễn Khải), Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm (Đào Vũ), Đất làng, Buổi sáng (Nguyễn Thị Ngọc Tú), Bão biển, Đất mặn (Chu Văn), Vùng quê yên tĩnh (Nguyễn Kiên), Ao làng (Ngô Ngọc Bội), Vỡ bờ (Nguyễn Đình Thi), Cửa sông (Nguyễn Minh Châu), Đất nước đứng lên, Đất Quảng (Nguyên Ngọc), Hòn Đất (Anh Đức), Rừng U Minh (Trần Hiếu Minh), Gia đình má Bảy, Mẫn và tôi (Phan Tứ). Các nghiên cứu giai đoạn này được ghi nhận qua các công trình lịch sử văn học của Nghiêm Toản (1949), Nguyễn Đình Chú (1962), Phạm Thế Ngũ (1965), Thanh Lãng (1967), Bùi Đức Tịnh (1967, 1974), Phong Lê (Mấy vấn đề văn xuôi Việt Nam 1945 - 1970, 1972), Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại, 1974), Lê Huy Oanh (1974), Doãn Quốc Sỹ (1974), chuyên luận Chân dung Hồ Biểu Chánh của Nguyễn Khuê, các bài viết của Huệ Chi, Phong Lê, Trương Chính, Nam Mộc, Lê Thị Đức Hạnh, Phan Nhân, Hoài Thanh, Thành Duy, Trần Trọng Đăng Đàn.

Giai đoạn từ sau 1975 đến hết thế kỷ XX, tiểu thuyết có bước chuyển từ chặng tiền đổi mới (1975 - 1985) với Sao đổi ngôi (Chu Văn), Cha và con và… (Nguyễn Khải), Nhìn dưới mặt trời (Nguyễn Kiên), Bí thư cấp huyện (Đào Vũ), Cù lao Tràm (Nguyễn Mạnh Tuấn) sang thời kỳ đổi mới (từ 1986) với hàng loạt tác phẩm: Thời xa vắng, Chuyện làng Cuội (Lê Lựu), Mảnh đất tình yêu (Nguyễn Minh Châu), Những mảnh đời đen trắng (Nguyễn Quang Lập), Cuốn gia phả để lại (Đoàn Lê), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Bến không chồng (Dương Hướng), Lão Khổ (Tạ Duy Anh), Chuyện làng ngày ấy (Võ Văn Trực), Kẻ ám sát cánh đồng (Nguyễn Quang Thiều), Thủy hỏa đạo tặc (Hoàng Minh Tường). Nghiên cứu phê bình giai đoạn này ghi nhận Hội thảo khoa học về Hồ Biểu Chánh tại Tiền Giang (1988), các công trình của Phan Thị Ngọc Lan, Trần Xuân Phong, Huỳnh Thị Lành, Trang Quan Sen, Nguyễn Văn Nở, Phan Tấn Tài; các sách nghiên cứu về Vũ Trọng Phụng của Trần Hữu Tá, Lại Nguyên Ân, Nguyễn Hoành Khung; giáo trình của Phan Cự Đệ và Trần Đình Hượu; các bài viết của Nguyễn Thị Ngọc Tú, Phong Lê, Thành Duy, Trần Cương, Duy Lập, Lê Thị Đức Hạnh, Lâm Tùng, Dương Trọng Dật, Lê Thành Nghị, Mai Huy Bích, Nguyễn Văn Lưu, Nguyễn Hòa, Trung Trung Đỉnh, Nguyên Ngọc, Hà Minh Đức, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Ngô Thảo, Thiếu Mai, Hồ Phương. Cấp độ luận án có công trình của Lã Duy Lan, Nguyễn Thị Hương Lan, Nguyễn Thị Huệ.

Giai đoạn đầu thế kỷ XXI, các công trình nhìn lại thế kỷ XX và nghiên cứu tác phẩm mới gồm: Văn xuôi viết về nông thôn - tiến trình và đổi mới (Lã Duy Lan), Văn chương và cảm nhận (Tôn Phương Lan, 2005), Tiểu thuyết Việt Nam 1900 – 1930 (Lê Tú Anh), Hồ Biểu Chánh, người mở đường cho tiểu thuyết hiện đại Việt Nam (Trang Quan Sen, Phan Tấn Tài, Nguyễn Văn Nở), các bài viết của Phong Lê, Huỳnh Thị Lan Phương, Vương Trí Nhàn, Hoàng Ngọc Hiến, Lê Nguyên Cẩn, Nguyễn Hà, Hoàng Minh Tường.

Giai đoạn lịch sử	Tác phẩm tiểu thuyết tiêu biểu	Tác giả và công trình nghiên cứu tiêu biểu
Đầu thế kỷ XX - 1945	Sống chết mặc bay, Con nhà nghèo, Bước đường cùng, Giông tố, Vỡ đê, Tắt đèn, Quê người, Con trâu	Hải Triều, Vũ Trọng Phụng, Trương Chính, Phạm Quỳnh, Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan (Nhà văn hiện đại), Dương Quảng Hàm
1945 - 1975	Con trâu, Xung đột, Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm, Đất làng, Bão biển, Vỡ bờ, Hòn Đất, Mẫn và tôi	Phong Lê, Phan Cự Đệ (Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại), Nguyễn Khuê, Phan Nhân, Hoài Thanh, Thành Duy, Trần Trọng Đăng Đàn
1975 - hết thế kỷ XX	Cù lao Tràm, Thời xa vắng, Mảnh đất lắm người nhiều ma, Bến không chồng, Lão Khổ, Chuyện làng ngày ấy	Hội thảo Hồ Biểu Chánh (1988), Lại Nguyên Ân, Nguyễn Đăng Mạnh, Trần Đình Sử, Vương Trí Nhàn, luận án của Lã Duy Lan, Nguyễn Thị Hương Lan
Đầu thế kỷ XXI	Ma làng, Dòng sông Mía, Ba người khác, Màu rừng ruộng, Dưới chín tầng trời, Gia phả của đất	Lã Duy Lan (Văn xuôi viết về nông thôn - tiến trình và đổi mới), Tôn Phương Lan (2005), Lê Tú Anh, Bùi Việt Thắng

Luận án xác định rõ khoảng trống nghiên cứu: phần lớn các công trình đầu thế kỷ XXI chỉ tiếp cận một tác giả, một tác phẩm hoặc một khía cạnh riêng lẻ. Chưa có công trình nào khảo sát và đánh giá tiểu thuyết về đề tài nông thôn giai đoạn này như một chỉnh thể vận động độc lập trong mối liên hệ với toàn bộ tiến trình lịch sử văn học. Luận án đặt mục tiêu lấp đầy khoảng trống đó.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án xây dựng cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu dựa trên các trụ cột học thuật sau:

• Lý thuyết thể loại tiểu thuyết: Vận dụng hệ thống lý thuyết về thể loại tiểu thuyết của M. Bakhtin để làm công cụ phân tích bản chất thể loại, tính chất đa thanh, cấu trúc đối thoại và khả năng bao chứa hiện thực của tiểu thuyết.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Kết hợp văn học với văn hóa học, xã hội học và đặc biệt là phê bình sinh thái học. Cách tiếp cận này giúp xem xét các hiện tượng văn học trong mối quan hệ hữu cơ với môi trường tự nhiên, đời sống văn hóa làng xã và các biến động cấu trúc xã hội.
• Phương pháp hệ thống: Đặt đối tượng nghiên cứu trong tổng thể tiến trình vận động của tiểu thuyết viết về nông thôn Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến nay, xác định mối quan hệ kế thừa và phát triển qua từng chặng đường.
• Phương pháp so sánh: Tiến hành so sánh lịch đại (đối chiếu tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI với các thời kỳ trước 1945, 1945 - 1975, 1975 - 2000) và so sánh đồng đại (đối chiếu các tác phẩm, thế giới nhân vật và bút pháp giữa các tác giả trong cùng giai đoạn đầu thế kỷ XXI).
• Phương pháp phân tích tác phẩm văn học: Thao tác phân tích văn bản cụ thể từ cốt truyện, nhân vật, điểm nhìn, ngôn ngữ, kết cấu của từng tác phẩm để tổng hợp, khái quát thành những đặc trưng loại hình.
• Nguồn tư liệu nghiên cứu: Hệ thống văn bản tác phẩm văn học xuất bản trong 20 năm đầu thế kỷ XXI của các tác giả Tô Hoài, Võ Văn Trực, Nguyễn Hữu Nhàn, Trần Quốc Tiến, Trịnh Thanh Phong, Dương Hướng, Nguyễn Phan Hách, Tạ Duy Anh, Đào Thắng, Hoàng Minh Tường, Đỗ Minh Tuấn, Bùi Thanh Minh, Nguyễn Thế Hùng, Dương Duy Ngữ, Thu Loan, Đỗ Tiến Thụy, Đỗ Bích Thúy (Phụ lục 1) và tư liệu thế kỷ XX dùng đối chiếu (Phụ lục 2).

Nội dung chính theo từng chương

Chương 1. Tổng quan vấn đề nghiên cứu

Chương 1 tái hiện tiến trình vận động của tiểu thuyết nông thôn Việt Nam trong thế kỷ XX qua ba giai đoạn (trước 1945, 1945 - 1975, sau 1975 đến hết thế kỷ XX), đồng thời tổng hợp lịch sử nghiên cứu phê bình tương ứng. Luận án phân tích sâu các yếu tố khách quan và chủ quan tác động đến sự phát triển của tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ XXI.

Về mặt khách quan, quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, mạng xã hội và văn hóa nghe nhìn đã làm thay đổi thói quen tiếp nhận của độc giả, khiến thị hiếu chuyển dịch sang các thể loại ngắn hoặc sách giải trí, tạo áp lực thị trường đối với tiểu thuyết dung lượng lớn. Về mặt chủ quan, luận án chỉ ra thực trạng dịch chuyển không gian sống của nhà văn theo xu hướng "rời làng ra phố".

Dữ liệu thống kê từ bài viết trên báo Nhân dân điện tử được luận án viện dẫn cho thấy sự phân bố nơi cư trú của đội ngũ sáng tác:

Nơi cư trú của hội viên Hội Nhà văn Việt Nam	Số lượng (ước tính theo văn bản)
Thành phố Hà Nội	Khoảng 500 hội viên
Thành phố Hồ Chí Minh	Khoảng 200 hội viên
Các đô thị khác	Số còn lại trong tổng số gần 1.000 hội viên
Nông thôn, làng quê	Rất hiếm

Sự dịch chuyển này làm giảm nguồn tư liệu thực tế và trải nghiệm trực tiếp với đời sống làng quê. Đồng thời, luận án phân tích hiện tượng "sự đổ bóng của những sáng tác trong quá khứ" khi các tác phẩm kinh điển của thế kỷ XX trở thành những "huyền thoại diễn ngôn", tạo áp lực tâm lý cho người viết hôm nay. Nhận định của Bùi Việt Thắng được luận án trích dẫn nhằm khái quát thực trạng: tiểu thuyết nông thôn đầu thế kỷ XXI "chỉ có 'nền' nhưng thiếu 'đỉnh', có 'tác phẩm' nhưng thiếu 'tác giả', có 'con người' nhưng thiếu 'nhân vật', có 'lời nói' nhưng thiếu 'ngôn từ tiểu thuyết'".

Chương 2. Những góc nhìn mới, những vấn đề mới trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI

Chương 2 tập trung phân tích hai mạch nội dung lớn:

1. Những vấn đề của quá khứ từ cái nhìn hiện tại: Luận án phân tích cách các nhà văn tái hiện các sự kiện lịch sử như cải cách ruộng đất, phong trào hợp tác hóa nông nghiệp và thời hậu chiến. Trong chủ đề cải cách ruộng đất qua các tác phẩm Ba người khác (Tô Hoài), Dòng sông Mía (Đào Thắng), Cuồng phong (Nguyễn Phan Hách), Dưới chín tầng trời (Dương Hướng), Màu rừng ruộng (Đỗ Tiến Thụy), Cọng rêu dưới đáy ao (Võ Văn Trực), Giời cao đất dày (Bùi Thanh Minh), Nước mắt một thời (Nguyễn Khoa Đăng), Đất mồ côi (Cổ Viên), Đội gạo lên chùa (Nguyễn Xuân Khánh)... các nhà văn không chỉ nhìn nhận sai lầm và bi kịch quá khứ mà còn chỉ ra những tổn thương "di căn" sang các thế hệ sau thời bình (như nhân vật Khuê trong Dòng sông Mía, nhân vật Hiền trong Cọng rêu dưới đáy ao). Tác phẩm chỉ ra sự trỗi dậy của cái ác, sự biến dạng chuẩn mực đạo đức khi những phần tử cơ hội như Tòng (Ma làng), Lẹp (Dòng sông Mía), Bi (Giời cao đất dày), Trần Tăng (Dưới chín tầng trời), Kền (Nước mắt một thời), Dón (Cổ tích đời người), Hận (Đất mồ côi) kích động hận thù.
2. Nông thôn đương đại và những cảnh báo về sinh thái: Luận án khai thác tiểu thuyết dưới góc nhìn sinh thái học, phân chia thành 3 bình diện:
   • Cảnh báo về sinh thái tự nhiên: Ô nhiễm môi trường, sự tàn phá đất đai, nguồn nước, tài nguyên sinh thái dưới tác động của công nghiệp hóa và quy hoạch đô thị tự phát.
   • Cảnh báo về sinh thái xã hội: Sự rạn nứt cấu trúc gia tộc, xóm làng, tranh chấp đất đai, tệ nạn xã hội xâm lấn không gian yên bình của làng quê.
   • Cảnh báo về sinh thái tinh thần: Sự bất an, mất điểm tựa tâm linh, khủng hoảng niềm tin và sự trôi dạt của các giá trị văn hóa cổ truyền.

Chương 3. Nhân vật người nông dân “quen mà lạ” trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI

Chương 3 khảo sát sự vận động của hình tượng người nông dân qua 3 khía cạnh:

• Những phẩm tính vững bền, những căn tính cố hữu: Khắc họa người nông dân với phẩm chất cần cù, nhẫn nại, gắn bó với đất đai nhưng đồng thời chỉ ra những thói quen bảo thủ, đố kỵ, tư tưởng bè phái, tư duy tiểu nông khép kín phía sau lũy tre làng.
• Những biến đổi về tâm tính trước sự thay đổi của thời cuộc: Sự tha hóa về nhân cách, băng hoại về đạo đức lối sống dưới sức ép của đồng tiền và kinh tế thị trường; sự tiếp nhận và hình thành lối sống cơ hội, thực dụng, bất chấp đạo lý truyền thống.
• Những khát khao thầm kín, riêng tư cá nhân: Tiểu thuyết đi sâu vào việc giải phóng con người cá nhân thông qua tự sự về thân thể, những khát khao bản năng tính dục, nỗi cô đơn và các ẩn ức tâm lý bị dồn nén lâu ngày trong đời sống khép kín của làng quê.

Chương 4. Những kế thừa và nỗ lực đổi mới lối viết trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI

Chương 4 phân tích các phương diện thi pháp và nghệ thuật tự sự:

• Sự “nối dài” của lối viết truyền thống: Nhiều tác phẩm vẫn duy trì kết cấu cốt truyện theo lối tuyến tính (theo trình tự thời gian biên niên), tổ chức thế giới nhân vật phân tuyến rạch ròi giữa chính diện và phản diện, và phương thức trần thuật chủ yếu ở ngôi thứ ba mang tính toàn tri.
• Những nỗ lực đổi mới lối viết: Tăng cường tính đối thoại (đa thanh, đa giọng điệu, xóa bỏ khoảng cách giữa người kể chuyện và nhân vật); sử dụng đa dạng các hình thức kết cấu (kết cấu lồng ghép, kết cấu tâm lý, cốt truyện phi tuyến tính, phân mảnh); sử dụng linh hoạt nhiều lớp ngôn ngữ (ngôn ngữ đời thường, khẩu ngữ, ngôn ngữ tâm linh, ngôn ngữ tính dục, ngôn ngữ đa tầng văn hóa).

Kết quả và những đóng góp mới

Theo công bố tự thân của tác giả, luận án mang lại những kết quả và đóng góp mới sau:

• Phân tích và luận giải một cách có hệ thống về diện mạo, điều kiện hình thành (khách quan và chủ quan), hiện thực đời sống nông thôn, hình tượng người nông dân và các đặc điểm nghệ thuật thể hiện trong tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỷ XXI. Qua đó phác họa bức tranh toàn diện về thành tựu và đóng góp của thể loại này trong đời sống văn học đương đại.
• Khái quát các chặng đường hình thành và tiến trình vận động của tiểu thuyết viết về nông thôn từ đầu thế kỷ XX đến thời điểm khảo sát, đồng thời thống kê và phân loại các công trình nghiên cứu gắn với từng giai đoạn lịch sử.
• Đề xuất định hướng sáng tác: Người cầm bút cần vượt qua áp lực tâm lý từ "sự đổ bóng" của quá khứ, nâng cao trách nhiệm tự thân, gắn bó trực tiếp với đời sống nông thôn đương đại. Luận án kiến nghị mở rộng biên độ xây dựng nhân vật người nông dân mới, chú trọng khắc họa hình tượng nhân vật thiếu nhi (chủ nhân tương lai làm nông nghiệp hiện đại) và các nhân vật có học vấn, học vị sinh sống hoặc gắn bó với làng quê (như đã bước đầu xuất hiện trong Gia phả của đất, Đất thức, Ngày mai sương muối, Bóng của cây sồi).

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

• Hạn chế: Luận án giới hạn phạm vi nghiên cứu chủ yếu trong khoảng 20 năm đầu thế kỷ XXI và tập trung trọng tâm vào các tác phẩm viết về nông thôn đồng bằng Bắc Bộ. Các mảng sáng tác về nông thôn Nam Bộ, vùng Tây Nguyên và miền núi chỉ được khảo sát khi liên quan đến quá trình biến đổi không gian thành thị - nông thôn dưới tác động của đô thị hóa.
• Hướng nghiên cứu tiếp: Mở rộng nghiên cứu đối với tiểu thuyết viết về nông thôn Nam Bộ, Tây Nguyên và các vùng đồng bào dân tộc thiểu số; khảo sát các sáng tác mới xuất hiện ở giai đoạn tiếp theo để cập nhật toàn diện tiến trình phát triển của văn xuôi nông thôn đương đại.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo có giá trị chuyên môn cho các đối tượng sau:

• Học viên, nghiên cứu sinh và giảng viên chuyên ngành Văn học Việt Nam, Lý luận văn học: Cung cấp khung phân tích thể loại tiểu thuyết theo lý thuyết Bakhtin và phê bình sinh thái; cung cấp hệ thống tư liệu thư mục đầy đủ về tiểu thuyết nông thôn thế kỷ XX và đầu thế kỷ XXI (đặc biệt là hệ thống tác phẩm tại Phụ lục 1 và Phụ lục 2).
• Các nhà nghiên cứu văn hóa, xã hội học nông thôn: Tham khảo dữ liệu văn học để phân tích các vấn đề biến đổi xã hội, xung đột giá trị văn hóa, vấn đề sinh thái và tâm lý người nông dân trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa.
• Người sáng tác và phê bình văn học: Tham khảo các phân tích về sự chuyển đổi thi pháp, những hạn chế về lối viết truyền thống và các yêu cầu đổi mới xây dựng hình tượng nhân vật người nông dân thời kỳ mới.

Câu hỏi thường gặp

1. Tác phẩm văn học nào được luận án xác định là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho đề tài nông thôn trong văn học Việt Nam hiện đại? Truyện ngắn Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn, xuất bản năm 1918 trên tạp chí Nam Phong, được luận án xác định là tác phẩm đặt nền móng cho đề tài nông thôn hiện đại vì trước đó văn học trung đại và dân gian chưa có tác phẩm văn xuôi phản ánh trực diện về nông thôn và số phận người nông dân.

2. Luận án sử dụng những khung lý thuyết và phương pháp nghiên cứu chủ đạo nào? Luận án tiếp cận dựa trên lý thuyết thể loại tiểu thuyết của M. Bakhtin, kết hợp phương pháp nghiên cứu liên ngành (văn hóa học, xã hội học, sinh thái học và phê bình sinh thái), phương pháp hệ thống, phương pháp so sánh (lịch đại và đồng đại) cùng phương pháp phân tích tác phẩm văn học.

3. Nguyên nhân dẫn đến sự suy giảm lực lượng sáng tác chuyên sâu về nông thôn đầu thế kỷ XXI được luận án chỉ ra là gì? Luận án chỉ ra ba nguyên nhân chính: sự dịch chuyển không gian sống của nhà văn từ làng ra các đô thị lớn (với số liệu hội viên Hội Nhà văn: khoảng 500 người ở Hà Nội, 200 người ở TP. Hồ Chí Minh, rất hiếm người sống ở làng); áp lực cạnh tranh từ các đề tài thị trường, thể loại ngắn và văn hóa nghe nhìn; tâm lý e ngại trước "sự đổ bóng" của các tác phẩm kinh điển thế kỷ XX.

4. Điểm nhìn về cải cách ruộng đất trong tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI có điểm gì mới so với giai đoạn đổi mới cuối thế kỷ XX? Nếu văn học giai đoạn sau 1986 tập trung phơi bày bi kịch, sai lầm và không khí đấu tố trong quá khứ, thì tiểu thuyết đầu thế kỷ XXI mở rộng biên độ khảo sát đến các dư chấn "di căn" ảnh hưởng tiêu cực đến số phận của các thế hệ con cháu trong thời bình, đồng thời đưa ra những cảnh báo mang tính tự phê bình và phê bình sâu sắc.

5. Luận án gồm bao nhiêu chương và tên gọi cụ thể của từng chương là gì? Nội dung chính của luận án gồm 4 chương:

• Chương 1: Tổng quan vấn đề nghiên cứu
• Chương 2: Những góc nhìn mới, những vấn đề mới trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI
• Chương 3: Nhân vật người nông dân “quen mà lạ” trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI
• Chương 4: Những kế thừa và nỗ lực đổi mới lối viết trong tiểu thuyết về đề tài nông thôn đầu thế kỷ XXI

Kết luận

Luận án của tác giả Hoàng Thị Kim Oanh đã hệ thống hóa toàn diện tiến trình phát triển và lịch sử nghiên cứu tiểu thuyết về đề tài nông thôn Việt Nam từ đầu thế kỷ XX đến đầu thế kỷ XXI. Công trình làm rõ những chuyển biến về nội dung phản ánh qua việc nhận thức lại các vấn đề lịch sử và cảnh báo các nguy cơ sinh thái môi trường, sinh thái xã hội, sinh thái tinh thần trong đời sống làng quê đương đại. Đồng thời, luận án đã phân tích sự thay đổi trong cấu trúc nhân vật người nông dân cùng các nỗ lực cách tân lối viết về kết cấu, đối thoại và ngôn ngữ nghệ thuật. Đây là công trình chuyên khảo có giá trị tư liệu và khoa học đối với việc nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là truyện Sống chết mặc bay của Phạm Duy Tốn. Ở thể loại tiểu thuyết, Hồ Biểu Chánh là nhà văn đầu tiên quan tâm sâu sắc đến nông thôn, nông dân với các tác phẩm như: Nhân tình ấm lạnh (1925), Thầy thông ngôn (1926), Cha con nghĩa nặng (1929), Khóc thầm (1929), Con nhà nghèo (1930). Có thể khẳng định rằng, Hồ Biểu Chánh là nhà văn chuyên tâm và có nhiều thành tựu nhất khi viết về nông thôn trong 30 năm đầu thế kỷ XX. Bước sang giai đoạn 1930 - 1945, vấn đề nông thôn, nông dân cũng được các nhà văn thuộc cả trào lưu văn học 14 hiện thực và văn học lãng mạn phản ánh trực tiếp hoặc gián tiếp.

Những tiểu thuyết thành công khi viết về nông thôn và nông dân ở trào lưu văn học hiện thực có Giông tố, Vỡ đê (Vũ Trọng Phụng), Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), Làm lẽ (Mạnh Phú Tư), Quê người (Tô Hoài), Con trâu (Trần Tiêu). Ngoài ra, các tác giả Nam Cao, Bùi Hiển, Kim Lân… đều được coi là đỉnh cao của trào lưu văn học hiện thực nói chung, đề tài về nông thôn nói riêng, song lại thiên về sáng tác truyện ngắn. Ở trào lưu văn học lãng mạn, các tác phẩm của các nhà văn Tự lực văn đoàn như Tối tăm (Nhất Linh), Gia đình (Khái Hưng), Con đường sáng (Hoàng Đạo). đều ít nhiều đề cập đến nông thôn và người nông dân.

Như vậy, trước Cách mạng tháng Tám 1945, nông thôn đã là đề tài được nhiều nhà văn quan tâm với nhiều tác phẩm đặc sắc góp phần đáng kể vào quá trình hiện đại hóa văn xuôi dân tộc. Tuy nhiên, bấy giờ chưa có công trình nào dành riêng nghiên cứu văn học về đề tài nông thôn. Vấn đề nông thôn và người nông dân cũng chưa được đề cập đến một cách trực diện trong các bài phê bình. Các tác phẩm viết về nông thôn của Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng, Nam Cao… chủ yếu được giới thiệu, bình giá khái quát trong một số bài viết đăng trên báo hoặc tạp chí.

Tiêu biểu như bài viết “Kép Tư Bền, một tác phẩm thuộc về cái trào lưu “nghệ thuật vị dân sinh” ở nước ta” (Hải Triều) [254]; “Tắt đèn của Ngô Tất Tố” (Vũ Trọng Phụng); “Một nhà văn của dân quê, Ngô Tất Tố trong Tắt đèn” (Trần Minh Tước); “Tắt đèn - tiểu thuyết của Ngô Tất Tố” (Phú Hương) [211]. các nhà phê bình đều đánh giá cao giá trị hiện thực trong các tác phẩm được đề cập. Riêng tiểu thuyết Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan vừa ra đời, đã bị nhà cầm quyền cấm lưu hành. Hai tiểu thuyết về nông thôn của Vũ Trọng Phụng là Giông tố, Vỡ đê xuất bản cùng hai cuốn Số đỏ, Làm đĩ và phóng sự Cơm thầy cơm cô (1936) đã trở thành hiện tượng gây chấn động dư luận, làm dấy lên những cuộc bút chiến gay gắt.

Tiêu điểm là cuộc bút chiến “dâm hay không dâm” được mở đầu bằng bài viết “Văn chương dâm uế” của Thái Phỉ đăng trên tờ Tin văn số 25 ngày 1/9/1936. Trương Chính dù nhận xét “văn ông là khiêu dâm” nhưng vẫn khách quan đánh giá: “Giông tố là một cuốn phim tài liệu cần cho các nhà sử học muốn tái thiết xã hội Việt Nam vào thế kỷ XX” [245; 547]. Nguyên nhân đầu thế kỷ XX chưa có công trình dành riêng nghiên cứu văn học về đề tài nông thôn phần nào do hạn chế của thời đại. Đây là giai đoạn các tư tưởng văn nghệ nước ngoài mới bắt đầu du nhập vào Việt Nam, khoa nghiên cứu, phê bình văn học cũng mới manh nha hình thành.

Trong số các công trình nghiên cứu, phê bình văn học tiêu biểu trước Cách 15 mạng tháng Tám như Khảo về tiểu thuyết (1921) của Phạm Quỳnh, Lược khảo về tiến hóa của quốc văn trong lối viết tiểu thuyết (1932) của Trúc Hà, Phê bình và cảo luận (1933) của Thiếu Sơn, Dưới mắt tôi (1939) của Trương Chính, Ba mươi năm văn học (1941) của Mộc Khuê, Nhà văn hiện đại (1942) của Vũ Ngọc Phan, Việt Nam văn học sử yếu (1944) của Dương Quảng Hàm. thì Phê bình và cảo luận và Nhà văn hiện đại là hai công trình đề cập nhiều nhất đến các tiểu thuyết gia viết về nông thôn. Cuốn Phê bình và cảo luận được Thiếu Sơn bố cục thành ba phần chính: phê bình tác giả, phê bình tác phẩm và cảo luận (đề cập đến những vấn đề gây xôn xao dư luận đương thời). Ở phần phê bình tác giả, mặc dù chỉ là những nét phác vẽ về sự nghiệp, vị trí, phong cách của từng nhà văn, song tác giả cuốn sách đã đánh giá hết sức khách quan về những tác giả đương thời trong đó có Hồ Biểu Chánh.

Có lẽ, ông là người đầu tiên xác định đúng vị trí của Hồ Biểu Chánh trong lịch sử văn học Việt Nam khi gọi nhà văn là “Nhân vật đúng đắn trong cái làng đông người mà lại lộn xộn hơn hết thảy” [187; 45]. Ở Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã khảo sát giá trị nội dung, nghệ thuật cũng như đánh giá vị trí của 79 nhà văn hiện đại Việt Nam từ khi có chữ quốc ngữ đến những tác giả mới xuất hiện từ đầu thập kỷ 40. Biên độ khảo sát của nhà phê bình tương đối rộng, thuộc nhiều thể loại: thơ, tiểu thuyết, ký, khảo cứu phê bình. Đối với thể loại tiểu thuyết, ông phân chia thành nhiều dòng khác nhau, mỗi dòng đều có những đại diện tiêu biểu.

Tuy nhiên lại chưa có sự phân loại tiểu thuyết về đề tài nông thôn. Chẳng hạn, nghiên cứu theo dòng tiểu thuyết tả chân có Nguyễn Công Hoan, Vũ Bằng, Tô Hoài…; thuộc dòng tiểu thuyết xã hội có Nguyên Hồng, Thạch Lam… Đối với Vũ Trọng Phụng và Ngô Tất Tố, Vũ Ngọc Phan lại nghiên cứu dưới góc độ là các nhà văn viết thể loại phóng sự. Riêng Hồ Biểu Chánh, tác giả của Nhà văn hiện đại nghiên cứu với tư cách là một tiểu thuyết gia. Đáng tiếc rằng, trong công trình của mình, Vũ Ngọc Phan không giới thiệu Hồ Biểu Chánh như một đại diện tiêu biểu và tiên phong khi viết về đề tài nông thôn, mà mới chỉ dừng lại ở việc “điểm” qua nét đặc sắc về nội dung và nghệ thuật trong các sáng tác của nhà văn.

Bên cạnh đó, Nhà văn hiện đại cũng không có tên của Nam Cao - nhà văn có nhiều tác phẩm xuất sắc viết về nông thôn. Mặc dù còn một vài hạn chế nhất định, song những tư liệu về tác giả, tác phẩm mà Vũ Ngọc Phan cung cấp trong Nhà văn hiện đại đến nay đã trở thành một cuốn cẩm nang không thể thiếu cho những ai muốn tìm hiểu, nghiên cứu văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX. Từ sau cách mạng tháng Tám 1945 đến 1975 16 Sau cách mạng tháng Tám từ 1945 đến 1975, nhiều công trình nghiên cứu vẫn tiếp tục quan tâm đến tiểu thuyết về nông thôn ra đời trước 1945. Trong số các công trình nghiên cứu, phê bình văn học tiêu biểu như Việt Nam văn học sử trích yếu (Nghiêm Toản, 1949); Giáo trình lịch sử văn học Việt Nam, tập IV (Nguyễn Đình Chú, 1962); Việt Nam văn học sử giản ước tân biên (Phạm Thế Ngũ, 1965); Bảng lược đồ văn học Việt Nam (Thanh Lãng, 1967); Việt Nam văn học sử (1967) và Những bước đầu của báo chí, truyện ngắn, tiểu thuyết và thơ mới (Bùi Đức Tịnh, 1974); Mấy vấn đề văn xuôi Việt Nam 1945 - 1970 (Phong Lê, 1972); Tiểu thuyết Việt Nam hiện đại (Phan Cự Đệ, 1974); Lịch sử tiểu thuyết Việt Nam và hàng ngũ các tiểu thuyết gia Việt Nam qua các thời đại (Lê Huy Oanh, 1974); Từ truyện đến tiểu thuyết Việt Nam và một quan điểm văn học (Doãn Quốc Sỹ, 1974).

nhiều nghiên cứu có nhắc đến Hồ Biểu Chánh, Ngô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Vũ Trọng Phụng. Trong cuốn Chân dung Hồ Biểu Chánh (Nguyễn Khuê) [110], nhà nghiên cứu đã phác họa “bức chân dung” khá trọn vẹn về cuộc đời và văn nghiệp của Hồ Biểu Chánh. Đây là công trình quan trọng khi nghiên cứu nhà văn tiêu biểu nhất viết về nông thôn trong văn học Việt Nam. Các bài viết “Ngô Tất Tố - một cây bút chiến đấu xuất sắc trong văn học Việt Nam” (Huệ Chi - Phong Lê) [33]; “Những đóng góp của Ngô Tất Tố trong Tắt đèn” (Phong Lê) [119].

tiếp tục đánh giá cao giá trị các tác phẩm của Ngô Tất Tố. Chuyên luận Vũ Trọng Phụng với chúng ta tập hợp nhiều bài viết ca ngợi tài năng và văn nghiệp của Vũ Trọng Phụng. Trong đó, Trương Tửu cho rằng: “Cuốn Vỡ đê đã tố cáo và lên án cả xã hội thống trị độc ác, dâm ô, xảo trá. Đáng tiếc rằng, chưa có bài viết, công trình nào nghiên cứu tiểu thuyết về nông thôn của Vũ Trọng Phụng.

Đối với các sáng tác của Nguyễn Công Hoan, đáng lưu ý là các bài viết: “Bước đường cùng tiểu thuyết của Nguyễn Công Hoan” (Trương Chính) [35]; “Đọc lại Bước đường cùng của Nguyễn Công Hoan” (Nam Mộc) [148]; “Vấn đề nông dân và cuộc sống nông thôn trong truyện của Nguyễn Công Hoan trước cách mạng” (Lê Thị Đức Hạnh) [85]. Trong số đó, Trương Chính đã khẳng định: “Nguyễn Công Hoan là nhà văn đàn anh dẫn đầu trong việc đi sâu vào nông thôn” [35]. Ở giai đoạn này, những sáng tác về nông thôn, nông dân tiếp tục xuất hiện ngày càng nhiều và có nhiều thành tựu mới trong cách tiếp cận hiện thực. Những tác phẩm như Bếp đỏ lửa (Nguyễn Văn Bổng), Nông dân với địa chủ (Nguyễn Công Hoan), Xung đột (Nguyễn Khải), Cái sân gạch, Vụ lúa chiêm (Đào Vũ), Tầm nhìn xa (Nguyễn Khải), Đất làng, Buổi sáng (Nguyễn Thị Ngọc Tú), Cửa sông (Nguyễn 17 Minh Châu), Vùng quê yên tĩnh (Nguyễn Kiên), Ao làng (Ngô Ngọc Bội)… đã phản ánh nhiều vấn đề lớn của dân tộc như đấu tranh giai cấp, cải cách ruộng đất, hợp tác hóa, không khí sôi nổi trong sản xuất và chiến đấu, khẳng định con đường đi lên xây dựng xã hội chủ nghĩa… Đặc biệt các tác phẩm Bão biển (Chu Văn), Chủ tịch huyện (Nguyễn Khải) đã có cái nhìn khá sâu sắc về người nông dân.

Ở miền Nam, các tác phẩm Đất nước đứng lên, Đất Quảng (Nguyên Ngọc), Hòn Đất (Anh Đức), Rừng U Minh (Trần Hiếu Minh), Gia đình má Bảy, Mẫn và tôi (Phan Tứ). đã thể hiện được hình tượng người nông dân tham gia vào cuộc đấu tranh cách mạng vĩ đại của dân tộc. Nghiên cứu sáng tác về nông thôn giai đoạn này có một số bài viết đáng chú ý.