Khám Phá Tri Thức Dân Gian Của Người Hà Nhì Đen Trong Bảo Vệ Rừng Tại Huyện Bát Xát, Lào Cai

Tài liệu Tri thức dân gian và vai trò của người hà nhì đen trong bảo vệ rừng ở tổng hợp lý thuyết và thực hành, phục vụ học tập ngành

• Tác giả: Dương Tuấn Nghĩa
• Người hướng dẫn: Nguyễn Thị Hiền
• Trường học: Viện Văn Hóa Nghệ Thuật Quốc Gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Văn Hóa Dân Gian
• Đề tài: Tri Thức Dân Gian Trong Khai Thác Và Bảo Vệ Rừng Của Người Hà Nhì Đen Ở Huyện Bát Xát, Tỉnh Lào Cai
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ văn hóa học
• Năm xuất bản: 2017
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG, SƠ ĐỒ
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1. Tổng quan tình hình nghiên cứu
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU, NGƯỜI HÀ NHÌ ĐEN VÀ TRI THỨC DÂN GIAN TRONG KHAI THÁC RỪNG
• 2.1. Địa bàn nghiên cứu và tài nguyên rừng nơi người Hà Nhì Đen cư trú
• 2.2. Khái quát về người Hà Nhì Đen ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai
• 2.3. Rừng với đời sống của người Hà Nhì Đen
• 2.4. Rừng với tri thức dân gian trong khai thác tài nguyên rừng
• 3. CHƯƠNG 3: TRI THỨC DÂN GIAN TRONG BẢO VỆ RỪNG
• 3.1. Quan niệm về rừng thiêng với vấn đề bảo vệ rừng
• 3.2. Nghi lễ thiêng với vấn đề bảo vệ rừng
• 3.3. Luật tục trong bảo vệ rừng
• 3.4. Dư luận thôn bản với vấn đề bảo vệ rừng
• 3.5. So sánh quan điểm về rừng của người Hmông, người Dao
• 4. CHƯƠNG 4: TRI THỨC DÂN GIAN VỚI PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG
• 4.1. Sự biến đổi và những vấn đề đặt ra của tri thức dân gian
• 4.2. Tri thức dân gian với các dự án phát triển kinh tế rừng
• 4.3. Tri thức dân gian trong phát triển môi trường sinh thái bền vững
• 4.4. Bảo vệ và phát huy tri thức dân gian trong phát triển bền vững
• 4.5. Định hướng xây dựng Quy ước mới và dư luận xã hội
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về tri thức dân gian và người Hà Nhì Đen

Tri thức dân gian là tài sản văn hóa quý giá của cộng đồng các dân tộc, đặc biệt là người Hà Nhì Đen ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai. Những kiến thức này không chỉ phản ánh sự hiểu biết về tự nhiên mà còn thể hiện mối quan hệ sâu sắc giữa con người và môi trường. Người Hà Nhì Đen đã phát triển các phương thức khai thác và bảo vệ rừng dựa trên tri thức dân gian, giúp họ duy trì hệ sinh thái bền vững. Rừng không chỉ là nguồn sống mà còn là phần linh hồn trong văn hóa của họ. Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo vệ rừng là một nhiệm vụ cấp bách, và tri thức dân gian của người Hà Nhì Đen đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa địa phương. Họ có những quy định và phong tục tập quán riêng để bảo vệ rừng, điều này thể hiện rõ nét trong các nghi lễ thiêng và luật tục. Những giá trị này cần được nghiên cứu và bảo tồn, nhằm nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của rừng trong đời sống con người.

1.1. Vai trò của rừng trong đời sống của người Hà Nhì Đen

Rừng không chỉ cung cấp tài nguyên thiên nhiên mà còn là nơi chứa đựng văn hóa và tâm linh của người Hà Nhì Đen. Họ coi rừng là nơi cư trú của các linh hồn và thực hiện nhiều nghi lễ để cầu xin sự bảo vệ từ các thế lực siêu nhiên. Điều này thể hiện sự tôn trọng và bảo vệ rừng trong đời sống hàng ngày của họ. Sự gắn bó này tạo ra một hệ thống quản lý rừng bền vững, nơi mà các quy tắc và luật tục được thực hiện nghiêm ngặt. Người Hà Nhì Đen đã phát triển những phương pháp khai thác rừng một cách hợp lý, góp phần duy trì sự cân bằng sinh thái. Nhờ vào tri thức dân gian, họ có thể nhận biết thời điểm thích hợp để khai thác tài nguyên mà không làm tổn hại đến môi trường. Những giá trị văn hóa này không chỉ giúp họ sống hòa hợp với thiên nhiên mà còn bảo vệ môi trường cho các thế hệ tương lai.

II. Tri thức dân gian trong bảo vệ rừng

Tri thức dân gian của người Hà Nhì Đen đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ rừng. Họ có những quan niệm đặc biệt về rừng thiêng, coi đây là nơi chứa đựng linh hồn và sức mạnh tự nhiên. Các nghi lễ thiêng và luật tục được thực hiện để bảo vệ rừng, thể hiện sự tôn trọng đối với thiên nhiên. Những quy định này không chỉ giúp bảo vệ tài nguyên rừng mà còn duy trì các giá trị văn hóa truyền thống. Sự tham gia của cộng đồng trong việc quản lý rừng là rất quan trọng, vì nó tạo ra một môi trường hợp tác và đồng thuận trong việc bảo vệ tài nguyên. Các cuộc họp thôn bản thường được tổ chức để thảo luận về các vấn đề liên quan đến rừng, từ đó đưa ra các quyết định phù hợp nhằm bảo vệ môi trường sống. Điều này cho thấy sự gắn kết chặt chẽ giữa tri thức dân gian và việc bảo vệ rừng, góp phần vào sự phát triển bền vững của cộng đồng.

2.1. Nghi lễ thiêng và luật tục trong bảo vệ rừng

Nghi lễ thiêng và luật tục là hai yếu tố quan trọng trong việc bảo vệ rừng của người Hà Nhì Đen. Những nghi lễ này không chỉ mang tính chất tôn giáo mà còn thể hiện sự kết nối giữa con người và thiên nhiên. Ví dụ, trước khi vào rừng khai thác, người Hà Nhì Đen thường thực hiện các nghi lễ cầu xin sự bảo vệ từ các linh hồn rừng. Điều này không chỉ giúp họ cảm thấy an tâm mà còn nhắc nhở cộng đồng về việc tôn trọng và bảo vệ rừng. Luật tục cũng quy định rõ ràng về việc khai thác tài nguyên rừng, từ việc cấm chặt cây trong mùa sinh sản đến việc bảo vệ các khu vực rừng thiêng. Những quy định này được truyền miệng qua các thế hệ, thể hiện sự khôn ngoan và hiểu biết của người Hà Nhì Đen trong việc bảo vệ môi trường sống của họ.

III. Tri thức dân gian với phát triển bền vững

Tri thức dân gian của người Hà Nhì Đen không chỉ có giá trị trong việc bảo vệ rừng mà còn đóng góp vào phát triển bền vững. Họ đã áp dụng các phương pháp truyền thống trong việc canh tác và khai thác tài nguyên, giúp duy trì sự cân bằng sinh thái. Các dự án phát triển kinh tế rừng hiện nay cần phải xem xét và tích hợp tri thức này để đạt được hiệu quả cao nhất. Việc bảo vệ và phát huy tri thức dân gian sẽ góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của rừng trong việc phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Các dự án phát triển bền vững không chỉ cần dựa vào công nghệ hiện đại mà còn phải tôn trọng và phát huy tri thức của người dân địa phương. Điều này sẽ tạo ra một mô hình phát triển hài hòa giữa con người và thiên nhiên, từ đó đảm bảo sự tồn tại lâu dài của các nguồn tài nguyên rừng.

3.1. Sự biến đổi và các vấn đề đặt ra của tri thức dân gian

Sự biến đổi của tri thức dân gian trong bối cảnh hiện đại đang đặt ra nhiều thách thức cho người Hà Nhì Đen. Các yếu tố như đô thị hóa, biến đổi khí hậu và sự thay đổi trong lối sống đã ảnh hưởng đến việc truyền dạy và thực hành tri thức này. Nhiều giá trị văn hóa truyền thống có nguy cơ bị mai một, trong khi những kiến thức mới chưa được tiếp thu một cách hiệu quả. Để bảo tồn tri thức dân gian, cần có các chương trình giáo dục và đào tạo phù hợp, nhằm giúp thế hệ trẻ hiểu rõ hơn về giá trị của rừng và vai trò của tri thức dân gian trong bảo vệ môi trường. Việc kết hợp giữa tri thức dân gian và khoa học hiện đại cũng là một hướng đi cần thiết để phát triển bền vững trong tương lai.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Bối cảnh suy thoái môi trường sinh thái toàn cầu, hiện tượng biến đổi khí hậu cực đoan và nạn tàn phá rừng nguyên sinh tại các vùng núi cao phía Bắc Việt Nam đang đặt ra những thách thức sống còn đối với sự an toàn của các cộng đồng cư dân bản địa. Tại huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai — địa bàn có địa hình đồi núi hiểm trở chiếm trên 80% diện tích tự nhiên — thiên tai lũ ống, lũ quét và sạt lở đất trong giai đoạn 2008–2017 đã liên tiếp tàn phá nhiều bản làng người Dao, Hmông, Giáy (điển hình như thảm họa sạt lở tại thôn Tùng Chỉn I năm 2008 làm hơn 20 người chết và mất tích, hay đợt thiên tai tháng 8/2016 làm 13 người thiệt mạng và hư hỏng 794 ngôi nhà). Giữa bối cảnh tổn thương sinh thái sâu sắc đó, cộng đồng người Hà Nhì Đen tại các xã vùng cao như Y Tý và Nậm Pung hầu như không phải hứng chịu thiệt hại nặng nề từ thiên tai. Hiện tượng dị biệt sinh thái này khởi nguồn cho công trình luận án tiến sĩ văn hóa học của nghiên cứu sinh Dương Tuấn Nghĩa với đề tài: "Tri thức dân gian trong khai thác và bảo vệ rừng của người Hà Nhì Đen ở huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai" (Chuyên ngành Văn hóa dân gian, Mã số: 62 22 01 30, Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam, 2017).

                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │                 QUAN ĐIỂM CHỈNH THỂ                    │
                      │               VÀ TIẾP CẬN CHỦ THỂ (EMIC)               │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  │
                ┌─────────────────────────────────┴─────────────────────────────────┐
                ▼                                                                   ▼
  ┌───────────────────────────┐                                       ┌───────────────────────────┐
  │    TRI THỨC DÂN GIAN      │◄─────────────────────────────────────►│     SINH THÁI VĂN HÓA     │
  │ (Phân loại, Khai thác,    │                                       │ (Thích nghi sinh thái,    │
  │  Bảo vệ tài nguyên rừng)  │                                       │  Không gian sống bản địa) │
  └─────────────┬─────────────┘                                       └─────────────┬─────────────┘
                │                                                                   │
                └─────────────────────────────────┬─────────────────────────────────┘
                                                  ▼
                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │              QUẢN TRỊ RỪNG BỀN VỮNG                    │
                      │        (Rừng thiêng - Luật tục - Dư luận)              │
                      └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                  ▼
                      ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                      │            PHÁT TRIỂN BỀN VỮNG MÔI TRƯỜNG              │
                      │        (Bảo tồn đa dạng sinh học & văn hóa)            │
                      └────────────────────────────────────────────────────────┘

Khoảng trống học thuật (research gap) mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng các công trình nghiên cứu nhân học sinh thái chuyên sâu giải mã hệ thống tri thức bản địa trong quản trị tài nguyên rừng tại chỗ của nhóm Hà Nhì Đen ở vùng biên viễn, nơi các chính sách lâm nghiệp hiện đại từ trên xuống (top-down) thường xuyên xung đột hoặc tách rời tri thức truyền thống. Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu then chốt:

1. Rừng và không gian sinh thái tự nhiên giữ vị trí, vai trò cấu trúc như thế nào trong đời sống vật chất và tâm linh của người Hà Nhì Đen tại huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai?
2. Hệ thống tri thức dân gian được người Hà Nhì Đen cấu trúc và vận dụng thông qua những cơ chế thực hành, quy phạm luật tục và thiết chế văn hóa nào để bảo tồn và khai thác bền vững tài nguyên rừng?
3. Làm thế nào để chuyển hóa, dung hợp và phát huy các giá trị của tri thức dân gian này trong các khung chính sách quản lý rừng hiện đại và quy ước thôn bản mới nhằm phục vụ mục tiêu phát triển sinh thái bền vững?

Khung lý thuyết của công trình được định hình dựa trên sự tích hợp giữa Lý thuyết Sinh thái Văn hóa (Cultural Ecology), Thuyết Tri thức Bản địa (Indigenous Knowledge Systems) và Tiếp cận Quản trị Tài nguyên Chung dựa vào cộng đồng. Phạm vi nghiên cứu tập trung vào hai xã Y Tý và Nậm Pung — nơi tập trung 3.347 người Hà Nhì Đen (chiếm 71,58% tổng dân số Hà Nhì Đen toàn huyện Bát Xát) và nắm giữ 7.228,8 ha rừng tự nhiên thuộc vùng đệm và vùng lõi Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát. Khung thời gian khảo sát trải dài từ các tập quán truyền thống truyền đời qua 8 đến 15 thế hệ gia phả (khoảng 200–300 năm lịch sử cư trú) cho đến giai đoạn đổi mới từ năm 1986 đến năm 2017.

Literature Review và Positioning

Các khuynh hướng nghiên cứu về tri thức bản địa tại Việt Nam đã phát triển mạnh mẽ qua nhiều giai đoạn. Từ thập niên 1970–1990, các học giả tiên phong như Bế Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng (1971), Cầm Trọng, Ngô Đức Thịnh (1995) chủ yếu tiếp cận tri thức dân gian qua các khảo tả dân tộc học đơn thuần về nhà cửa, canh tác nương rẫy và phong tục. Đến giai đoạn 1995–2010, các công trình của Ngô Đức Thịnh (2004), Lê Trọng Cúc (1996), Hoàng Xuân Tý (1998), Vương Xuân Tình (2001), Phạm Quang Hoan (2003) và Nguyễn Ngọc Thanh (2006) đã nâng tầm tri thức dân gian thành một hệ khái niệm học thuật gắn liền với quản lý tài nguyên thiên nhiên (đất, nước, rừng) và sinh thái nhân văn.

                                KHÔNG GIAN THIÊNG (SACRED SPACE)
                                    Rừng Thiêng "Gạ ma do"
                                 Mạch Nước Thiêng "Lú khù su"
                                              │
                                              │ Thiết chế tâm linh,
                                              │ Kiêng kỵ & Luật tục
                                              ▼
    ┌──────────────────────────────────────────────────────────────────────────────────┐
    │                                                                                  │
    ▼                                                                                  ▼
KHÔNG GIAN CƯ TRÚ (SETTLEMENT)                                       KHÔNG GIAN SẢN XUẤT (PRODUCTION)
 Bản làng "Phu khà", Trình tường                                      Ruộng bậc thang, Nương rẫy định canh
Dư luận cộng đồng & Trưởng bản                                         Cây thuốc, Củi đốt, Thủy lợi "Mương phai"

Tuy nhiên, trong y văn tồn tại những tranh luận lý thuyết rõ rệt. Một khuynh hướng học thuật chịu ảnh hưởng của quan điểm kỹ trị lâm nghiệp hiện đại từng xem tri thức địa phương và tập quán du canh nương rẫy của người vùng cao là nguyên nhân gây suy thoái rừng và xói mòn đất. Ngược lại, trường phái sinh thái văn hóa (Roy Ellen, 2000; Robert Chambers, 1989; Fikret Berkes, 1999) khẳng định tri thức bản địa là một phức hợp kinh nghiệm - khoa học dân gian có độ tương thích sinh thái vượt trội, tích lũy qua hàng thế kỷ thử nghiệm - sai lầm trong các tiểu vùng khí hậu khắc nghiệt.

So sánh với các nghiên cứu quốc tế tiêu biểu:

• Công trình của Camacho et al. (2012) và Conklin (1980) về hệ sinh thái rừng Muyong của người Ifugao tại vùng núi Cordillera (Philippines) chỉ ra rằng việc duy trì rừng đầu nguồn dựa trên tín ngưỡng thần linh là nền tảng cốt lõi nuôi dưỡng hệ thống ruộng bậc thang di sản thế giới.
• Nghiên cứu của Sardjono (1990) và Colfer (1997) về hệ thống nông - lâm kết hợp Lembo của người Dayak Tunjung tại Đông Kalimantan (Indonesia) chứng minh cách thức cộng đồng bảo tồn thảm thực vật đa tầng thông qua các chuẩn mực sở hữu dòng họ và luật tục địa phương.
• Công trình của Cummings và Read (2016) tại vùng Bắc Amazon (Guyana) về tri thức thực vật học dân tộc (ethnobotany) của người Makushi và Wapishiana trong việc kiểm kê và phân loại lâm sản ngoài gỗ.

Luận án của Dương Tuấn Nghĩa định vị chính xác tại điểm giao thoa giữa văn hóa học và quản trị sinh thái bền vững: làm sáng tỏ cơ chế sinh tồn độc đáo của người Hà Nhì Đen tại Lào Cai không chỉ thông qua sự tôn kính tự nhiên trừu tượng, mà qua một hệ thống thiết chế kép chặt chẽ gồm thiêng hóa không gian rừng, chế tài luật tục nghiêm ngặt và mạng lưới giám sát xã hội toàn dân.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng và làm sâu sắc thêm Lý thuyết Sinh thái Văn hóa (Cultural Ecology) của Julian Steward (1955) bằng cách chứng minh văn hóa không chỉ là sự thích nghi thụ động với môi trường tự nhiên mà là một hệ thống chủ động điều tiết hành vi khai thác sinh thái thông qua các thiết chế tâm linh và xã hội. Luận án củng cố mô hình "Đa nhất thể" của học giả Quách Gia Kí (2007) trong nghiên cứu sinh thái nhân văn vùng Tây Nam Trung Quốc và miền núi phía Bắc Việt Nam: Đa dạng văn hóa tộc người, Đa dạng sinh vật và Đa dạng môi trường sinh thái tồn tại trong mối liên hệ hữu cơ, phụ thuộc lẫn nhau; sự xói mòn của một thành tố tất yếu dẫn tới sự sụp đổ của toàn bộ hệ sinh thái cảnh quan nhân văn.

                     ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
                     │              MÔ HÌNH TAM GIÁC ĐA NHẤT THỂ              │
                     │                 (Quách Gia Kí / Luận án)               │
                     └───────────────────────────┬────────────────────────────┘
                                                 │
                                                 ▼
                                        ĐA DẠNG VĂN HÓA
                                      (Tri thức, Luật tục,
                                        Nghi lễ rừng thiêng)
                                       ▲                 ▲
                                      ╱                   ╲
                                     ╱                     ╲
                                    ╱                       ╲
                                   ▼                         ▼
                         ĐA DẠNG SINH HỌC ◄──────────► ĐA DẠNG MÔI TRƯỜNG
                       (940 loài thực vật,            (Thảm rừng tự nhiên,
                        157 loài động vật)            Độ cao >700m - 2000m)

Luận án đưa ra 3 mệnh đề lý thuyết căn bản:

• Mệnh đề 1: Mức độ bền vững của tài nguyên rừng tỷ lệ thuận với tính hoàn chỉnh của không gian văn hóa thiêng và quyền tự chủ quản trị theo luật tục của cộng đồng bản địa.
• Mệnh đề 2: Tri thức phân loại dân gian (folk taxonomy) về hệ thực vật/động vật rừng phản ánh chính xác các quy luật sinh học và sinh thái học cảnh quan nhiệt đới vùng cao, đóng vai trò như một bộ quy chuẩn kỹ thuật cho hoạt động khai thác bền vững.
• Mệnh đề 3: Hiệu lực thực thi của luật tục quản lý rừng phụ thuộc vào sự kết hợp giữa niềm tin tâm linh đối với các lực lượng siêu nhiên (Gạ ma do) và áp lực từ dư luận thôn bản (Phu khà).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp bốn trục tiếp cận phương pháp luận:

1. Quan điểm chỉnh thể luận (Holism): Khảo sát tài nguyên rừng không tách rời khỏi không gian sinh kế, cấu trúc dòng họ phụ hệ (phụ tử liên danh), nhà trình tường và hệ thống nghi lễ vòng đời người.
2. Quan điểm nội quan / chủ thể (Emic Approach): Khám phá ý nghĩa của rừng từ chính hệ thống biểu tượng, ngôn ngữ và thế giới quan "vạn vật hữu linh" (sê do guy so) của người Hà Nhì Đen.
3. Quan điểm sinh thái văn hóa: Phân tích sự tương tác thích ứng giữa hình thái cư trú trên độ cao 700m–2.000m với các biến đổi khí hậu khắc nghiệt, sương muối, băng tuyết.
4. Quan điểm phát triển bền vững: Đánh giá tri thức dân gian như một nguồn lực phát triển nội sinh, đối thoại bình đẳng và bổ trợ cho các chính sách khoa học - công nghệ của Nhà nước.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án vận dụng lập trường nhận thức luận diễn giải (Interpretivism) kết hợp nguyên lý nghiên cứu thực địa dân tộc học sâu (thick description). Thiết kế nghiên cứu đa tầng kết hợp phương pháp định tính chuyên sâu với việc thu thập, xử lý các tập dữ liệu thứ cấp về sinh thái, trắc địa lâm nghiệp và thống kê khí tượng thủy văn.

                          QUY TRÌNH THỰC ĐỊA & PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
                                       (Giai đoạn 2011 - 2017)
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┐
         │                                        │                                        │
         ▼                                        ▼                                        ▼
  QUAN SÁT THAM DỰ                        PHỎNG VẤN CHUYÊN SÂU                     THẢO LUẬN NHÓM & TƯ LIỆU
• Hơn 20 chuyến điền dã                  • Lập mẫu "Bông tuyết lăn"               • Thảo luận nhóm tập trung
• Điền dã trọn chu kỳ 12 tháng           • Phỏng vấn sâu: Già làng, Thầy cúng,    • Đối chiếu trắc địa kiểm kê
• Thực hành phương pháp "Ba cùng"          Nghệ nhân, Trưởng bản                    940 thực vật & 157 động vật
• Khảo sát 10 thôn Y Tý, Nậm Pung        • Khai thác gia phả truyền khẩu          • Số liệu thiên tai 2008-2017

Quy trình nghiên cứu thực địa

• Quan sát tham dự (Participant Observation): Nghiên cứu sinh thực hiện hơn 20 chuyến điền dã thực địa trong giai đoạn 2011 đến tháng 9/2017 tại các thôn Lao Chải 1, Lao Chải 2, Lao Chải 3, Choản Thèn, Mò Phú Chải, Sín Chải 1 (xã Y Tý) và Kin Chu Phìn 1, Kin Chu Phìn 2 (xã Nậm Pung). Quá trình điền dã bao quát trọn vẹn chu kỳ nông nghiệp và lễ hội 12 tháng, thực hiện phương pháp "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng lao động sản xuất) với cư dân bản địa.
• Phỏng vấn sâu (In-depth Interview) và Phỏng vấn hồi cố: Lựa chọn người cung cấp thông tin theo kỹ thuật chọn mẫu "bông tuyết lăn" (snowball sampling), tập trung vào các nhóm tinh hoa văn hóa bản địa: các già làng, trưởng thôn, thầy cúng (thầy mo), nghệ nhân dân gian và các chủ hộ giàu kinh nghiệm khai thác lâm sản.
• Thảo luận nhóm tập trung (Focus Group Discussion): Tổ chức tại các nhà văn hóa thôn và nhà trưởng bản để thẩm định tính đồng thuận cộng đồng về ranh giới rừng cấm, các điều khoản trong hương ước làng bản và đánh giá tác động của các dự án trồng rừng/kinh tế trang trại.
• Phương pháp so sánh liên văn hóa: Đối chiếu nhận thức sinh thái và tập quán bảo vệ rừng của người Hà Nhì Đen với các cộng đồng cư trú láng giềng trên cùng địa bàn huyện Bát Xát như người Dao Đỏ, người Hmông Trắng và người Giáy.

Dữ liệu và phân tích

Nguồn dữ liệu của luận án được kiểm chứng chéo (triangulation) qua ba nguồn:

1. Dữ liệu sơ cấp: Hàng trăm trang nhật ký thực địa, biên bản phỏng vấn sâu, ghi âm các bài cúng rừng thiêng, lời thề luật tục và bản đồ hóa tri thức bản địa về các tiểu khu rừng.
2. Dữ liệu thực vật học & động vật học: Dữ liệu kiểm kê tại Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát ghi nhận 940 loài thực vật bậc cao có mạch (thuộc 550 chi, 156 họ), trong đó có 44 loài thuộc Sách đỏ Việt Nam/Thế giới và Nghị định 32/2006/NĐ-CP (đặc biệt ghi nhận loài mới cho Việt Nam là Thích tím — Acer cordatum tại xã Sàng Ma Sáo); cùng 157 loài động vật có xương sống trên cạn (36 loài thú, 72 loài chim, 19 loài bò sát, 30 loài lưỡng cư với 31 loài quý hiếm).
3. Dữ liệu thứ cấp: Báo cáo khí tượng, nhật trình thiên tai và thống kê thiệt hại bão lũ giai đoạn 2008–2017 của UBND huyện Bát Xát, Hạt Kiểm lâm và Ban Quản lý Rừng đặc dụng/Vườn Quốc gia Hoàng Liên.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

                     BA TRỤ CỘT TRONG CƠ CHẾ BẢO VỆ RỪNG CỦA NGƯỜI HÀ NHÌ ĐEN
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┐
         │                                        │                                        │
         ▼                                        ▼                                        ▼
  THIÊNG HÓA RỪNG                          LUẬT TỤC PHÁP LÝ                         GIÁM SÁT XÃ HỘI
• Thần rừng "Gạ ma do" cai quản          • Cấm tuyệt đối chặt cây rừng thiêng     • Trách nhiệm kiểm tra luân phiên
• Rừng cúng nông nghiệp "Mu thu do"      • Khai thác gỗ làm nhà phải xin phép     • Tẩy chay, phê bình trước bản
• Mạch nước nguồn "Lú khù su"            • Phạt lễ vật nộp thôn (lợn, rượu)       • Áp lực danh dự dòng họ
• Ma lành "Nẹ mừ" bảo hộ dân bản         • Kiểm soát chăn thả và lửa rừng         • Tương trợ khắc phục vi phạm

1. Cơ chế không gian phòng hộ tự nhiên giải mã hiện tượng "miễn nhiễm thiên tai"

Luận án phát hiện nguyên nhân then chốt giúp các bản làng người Hà Nhì Đen tại Y Tý và Nậm Pung hầu như không bị lũ quét hay sạt lở đất vùi lấp trong suốt nhiều thập kỷ qua nằm ở tri thức quy hoạch cảnh quan sinh thái độc nhất vô nhị. Khác với người Dao hay Hmông thường cư trú phân tán hoặc làm nhà sát chân dốc trần, người Hà Nhì Đen luôn định vị bản làng (phu) nằm ở sườn núi thoải, được bao bọc phía trên đỉnh bởi các dải rừng cấm/rừng thiêng (Gạ ma do) nguyên sinh đóng vai trò như tấm lá chắn thủy văn vững chắc điều tiết lưu lượng dòng chảy bề mặt và giữ ổn định tầng địa chất.

2. Cấu trúc tam giác quản trị rừng: "Thiêng hóa – Luật tục – Dư luận xã hội"

Khác với các hình thức quản lý hành chính đơn thuần, người Hà Nhì Đen vận hành cơ chế quản lý rừng tự quản dựa trên ba trụ cột gắn kết:

• Thiêng hóa không gian rừng: Tín ngưỡng "vạn vật hữu linh" (sê do guy so) xác lập niềm tin rằng toàn bộ thôn bản được đặt dưới sự bảo hộ của Thần rừng (Gạ ma do) — vị thần bản mệnh tối cao — và Thần nông nghiệp thờ tại rừng cúng (Mu thu do). Việc chặt phá một cành cây hay xâm phạm rừng thiêng bị coi là tội xúc phạm thần linh, mang lại rủi ro, dịch bệnh và mất mùa cho toàn bản.
• Quy phạm luật tục nghiêm ngặt: Luật tục quy định chặt chẽ chủng loại gỗ được khai thác, thời điểm đẵn gỗ làm nhà (chỉ chặt vào mùa đông khi cây ngừng tích nhựa, hạn chế mối mọt), cấm hoàn toàn việc đốn hạ các cây cổ thụ đầu nguồn và trừng phạt nghiêm khắc bằng việc phạt nộp lợn, gà, rượu cho cộng đồng.
• Cơ chế giám sát cộng đồng toàn dân: Mỗi thành viên trong làng vừa là người thụ hưởng vừa là một "kiểm lâm viên bản địa". Dư luận thôn bản và thiết chế gia đình phụ hệ (phụ tử liên danh) tạo áp lực đạo đức cực lớn: người vi phạm không chỉ chịu phạt vật chất mà còn làm suy giảm uy tín của cả dòng họ (dòng họ Chu, Phu, Ly, Tráng, Sần).

3. Hệ thống tri thức thực vật học dân tộc phong phú phục vụ sinh kế thích ứng

Thống kê từ địa bàn chỉ ra người Hà Nhì Đen nắm giữ tri thức sử dụng đối với 452 loài cây có ích:

• Cây làm thuốc chữa bệnh: 357 loài (chiếm 37,98% tổng số loài thực vật hữu ích).
• Cây lấy gỗ làm nhà trình tường: 128 loài (13,62%), lựa chọn các loại gỗ có độ bền cơ học cao, chống ẩm mốc trong điều kiện mù sương quanh năm.
• Cây ăn được, rau rừng, củ quả cứu đói: 105 loài (11,17%).
• Cây cảnh quan, bóng mát và giữ nước: 77 loài (8,19%).

Bảng tổng hợp các loài cây có ích theo tri thức người Hà Nhì Đen

Nhóm công dụng của thực vật	Số lượng loài ghi nhận	Tỷ lệ phần trăm (%)	Mục đích sử dụng và giá trị sinh thái
Cây dược liệu, làm thuốc	357	37,98%	Chữa bệnh, tăng cường thể lực, bài thuốc tắm truyền thống
Cây lấy gỗ xây dựng	128	13,62%	Làm nhà trình tường, chuồng trại, công cụ sản xuất
Cây thực phẩm (rau, củ, quả)	105	11,17%	Nguồn lương thực bổ sung, thực phẩm chống đói mùa vụ
Cây bóng mát, cảnh quan, giữ nước	77	8,19%	Bảo vệ nguồn nước mạch (Lú khù su), chống xói mòn
Tổng số loài cây hữu ích thống kê	452	100,0%	(Nhiều loài tích hợp từ 3 đến 4 công dụng khác nhau)

                              CƠ CẤU 452 LOÀI CÂY CÓ ÍCH TẠI ĐỊA BÀN
                  ┌────────────────────────────────────────────────────────┐
  Dược liệu       │███████████████████████████████████████ 37,98% (357 loài)
  Lấy gỗ          │██████████████ 13,62% (128 loài)
  Ăn được         │███████████ 11,17% (105 loài)
  Bóng mát/Nước   │████████ 8,19% (77 loài)
  Công dụng khác  │████████████████████████████ 29,04% (các nhóm khác)
                  └────────────────────────────────────────────────────────┘

4. Kỹ thuật nông - lâm nghiệp bậc thang kết hợp bảo tồn mạch nước

Người Hà Nhì Đen đã phát triển hệ thống dẫn nước "mương phai" từ các mạch nước ngầm thiêng (Lú khù su) trong rừng già về các thung lũng ruộng bậc thang. Họ không bao giờ chặt phá dải cây bụi bám quanh các khe suối vì hiểu rằng đó là "túi giữ ẩm" giúp nguồn nước tưới tiêu không bị cạn kiệt trong mùa khô (từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau).

Implications đa chiều

• Về mặt lý luận: Chứng minh tính ưu việt của mô hình quản trị tài nguyên dựa vào cộng đồng (Community-Based Natural Resource Management - CBNRM), khẳng định tri thức bản địa là một bộ phận hợp thành của khoa học bền vững đương đại.
• Về mặt phương pháp luận: Cung cấp quy trình điền dã dân tộc học kết hợp trắc địa sinh thái và phân tích liên ngành giữa văn hóa học, nhân học và lâm nghiệp xã hội.
• Về mặt chính sách: Cung cấp luận cứ khoa học để các cơ quan quản lý nhà nước chuyển đổi phương thức quản lý rừng: thay vì áp đặt hành chính thuần túy, cần thể chế hóa và lồng ghép luật tục vào các "Quy ước thôn bản mới" và giao quyền tự quản thực chất cho cộng đồng địa phương.
• Về mặt thực tiễn xã hội: Định hướng cho các chương trình chi trả dịch vụ môi trường rừng (PES) và các dự án phát triển du lịch sinh thái - văn hóa tại Sa Pa, Y Tý, Bát Xát mà không phá vỡ cảnh quan nhân văn bản địa.

Limitations và Future Research

Những giới hạn của nghiên cứu

• Giới hạn không gian: Luận án tập trung chuyên sâu vào nhóm Hà Nhì Đen tại hai xã Y Tý và Nậm Pung thuộc huyện Bát Xát, chưa mở rộng so sánh định lượng với các nhóm Hà Nhì Hoa (Hà Nhì Cồ Chồ, Hà Nhì Lạ Mí) tại huyện Mường Tè (tỉnh Lai Châu) và huyện Mường Nhé (tỉnh Điện Biên).
• Giới hạn ngôn ngữ và tài liệu chuyển ngữ: Rào cản phương ngữ đòi hỏi sự hỗ trợ của các phiên dịch viên bản địa khi giải mã các bài cúng cổ và câu ngạn ngữ cổ xưa.
• Tác động của làn sóng hiện đại hóa: Sự xâm nhập của kinh tế thị trường, du lịch thương mại hóa nhanh chóng và quá trình di cư lao động của giới trẻ đang tạo ra sự đứt gãy trong quá trình trao truyền tri thức dân gian miệng từ thế hệ già làng sang thế hệ trẻ.

Định hướng nghiên cứu tương lai

1. Ứng dụng Hệ thông tin Địa lý (GIS) và Viễn thám (Remote Sensing) để lượng hóa biến động thảm phủ rừng thiêng của người Hà Nhì Đen qua các mốc thời gian 1990, 2000, 2010 và 2025.
2. Tiến hành các nghiên cứu dược lý học (Ethnopharmacology) chuyên sâu trong phòng thí nghiệm đối với 357 loài cây thuốc dân gian của người Hà Nhì nhằm phát hiện các hoạt chất sinh học mới.
3. Mở rộng nghiên cứu nhân học sinh thái so sánh xuyên biên giới (Transboundary Comparative Studies) giữa cộng đồng Hà Nhì Đen ở Bát Xát (Việt Nam) và dân tộc Cáp Nê (Hani) tại châu Hồng Hà, tỉnh Vân Nam (Trung Quốc).
4. Mô hình hóa tác động của chính sách Chi trả Dịch vụ Môi trường Rừng (PFES) đối với sự biến đổi cấu trúc luật tục thôn bản trong bối cảnh phát triển bền vững.

Tác động và ảnh hưởng

                               CÁC CHIỀU KÍCH TÁC ĐỘNG CỦA LUẬN ÁN
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┐
         │                                        │                                        │
         ▼                                        ▼                                        ▼
  GIÁ TRỊ HỌC THUẬT                        QUẢN TRỊ CHÍNH SÁCH                     PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG
• Đặt nền móng cho Nhân học sinh thái     • Cung cấp luận cứ lồng ghép             • Trao quyền cho cộng đồng bản địa
  tại Việt Nam                             Luật tục vào Quy ước thôn bản            trong các dự án bảo vệ rừng
• Điểm tựa tham khảo cho các nghiên       • Đóng góp cho chính sách Vườn           • Bảo tồn nguyên vẹn 452 loài cây
  cứu văn hóa dân gian đương đại            Quốc gia Hoàng Liên & Bát Xát            hữu ích và nguồn nước mạch

Về mặt học thuật, luận án là công trình tiên phong tại Việt Nam nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện về tri thức dân gian trong mối quan hệ hữu cơ với quản trị rừng và phát triển bền vững dưới góc độ chuyên ngành Văn hóa dân gian. Luận án tạo tiền đề lý luận và phương pháp luận vững chắc cho các nghiên cứu sinh, học viên cao học thuộc các ngành Văn hóa học, Dân tộc học, Nhân học và Khoa học Môi trường.

Về mặt quản lý nhà nước và lập pháp địa phương, các kết quả nghiên cứu đã trực tiếp đóng góp cơ sở khoa học để UBND huyện Bát Xát và Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lào Cai xây dựng chính sách bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời định hướng Ban Quản lý Khu Bảo tồn Thiên nhiên Bát Xát xây dựng cơ chế đồng quản lý rừng (Co-management) với cộng đồng người Hà Nhì Đen.

Về mặt xã hội và quốc tế, nghiên cứu đóng góp tiếng nói quan trọng vào việc thực thi các cam kết quốc tế của Việt Nam như Công ước Đa dạng Sinh học (CBD), Công ước Bảo vệ Di sản Văn hóa Phi vật thể (UNESCO 2003) và Diễn đàn Liên chính phủ về Đa dạng sinh học và Dịch vụ hệ sinh thái (IPBES), khẳng định vai trò chủ thể không thể thay thế của người bản địa trong bảo vệ lá phổi xanh của hành tinh.

Đối tượng hưởng lợi

                                    CÁC NHÓM ĐỐI TƯỢNG HƯỞNG LỢI
                                                  │
         ┌────────────────────────────────────────┼────────────────────────────────────────┐
         │                                        │                                        │
         ▼                                        ▼                                        ▼
  GIỚI HỌC THUẬT & NCS                    CƠ QUAN HOẠCH ĐỊNH                      CỘNG ĐỒNG & DOANH NGHIỆP
• Tiếp cận mô hình khung lý thuyết        • Hạt Kiểm lâm, Ban QL Khu Bảo tồn       • Người dân Hà Nhì Đen được thừa
  phân tích sinh thái nhân văn liên ngành  Bát Xát, Vườn Quốc gia Hoàng Liên        nhận và hưởng lợi từ chi trả rừng
• Dữ liệu thực địa 940 loài thực vật      • Sở Nông nghiệp, Sở VHTTDL Lào Cai     • Doanh nghiệp du lịch sinh thái
  và hệ thống phân loại dân gian           trong xây dựng chính sách văn hóa        phát triển tour trải nghiệm chuẩn mực

• Nghiên cứu sinh và Giới học thuật: Tiếp cận một khung phân tích liên ngành mẫu mực giữa văn hóa dân gian và quản trị sinh thái, khai thác kho tư liệu sơ cấp chuẩn xác về địa bàn vùng cao Tây Bắc.
• Các nhà hoạch định chính sách lâm nghiệp và môi trường: Nắm bắt được các điểm nghẽn trong quản lý hành chính để chuyển đổi sang mô hình trao quyền tự chủ và lồng ghép luật tục dân gian vào quy chế quản trị rừng của địa phương.
• Ban quản lý Vườn Quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Ứng dụng tri thức thực vật học dân tộc của người bản địa vào công tác tuần tra, giám sát, khoanh nuôi tái sinh rừng đặc dụng và rừng phòng hộ.
• Cộng đồng cư dân Hà Nhì Đen tại địa phương: Tri thức văn hóa truyền thống được tôn vinh, thừa nhận và bảo vệ; tiếng nói của cộng đồng được lắng nghe trong các chương trình phát triển kinh tế - xã hội vùng biên giới.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?

Luận án đã mở rộng Lý thuyết Sinh thái Văn hóa (Cultural Ecology) thông qua việc luận chứng thành công mô hình cấu trúc kép: "Thiêng hóa không gian để thiết lập trật tự sinh thái - Pháp điển hóa tâm linh bằng luật tục để bảo tồn sinh quyển". Luận án chứng minh rằng đối với các tộc người thiểu số vùng cao, rừng không chỉ là một thực thể sinh học hay đối tượng kinh tế, mà là một "thực thể văn hóa - xã hội" có vị thế chủ thể tâm linh (Gạ ma do), từ đó hình thành chuẩn mực hành vi tự giác bảo vệ môi trường bền vững.

2. Điểm đột phá về phương pháp luận nghiên cứu của luận án so với các công trình trước đây?

So với các nghiên cứu trước đây tại Việt Nam vốn chủ yếu dừng lại ở việc sưu tầm đơn thuần truyện kể dân gian hoặc mô tả tĩnh các tập quán canh tác, luận án đã thực hiện một bước nhảy vọt về phương pháp luận: kết hợp nghiên cứu điền dã dân tộc học chuyên sâu trọn chu kỳ 12 tháng ("ba cùng", hơn 20 chuyến thực địa) với việc phân tích dữ liệu sinh thái học thực nghiệm (đối chiếu danh mục 940 loài thực vật bậc cao, 157 loài động vật và phân tích dữ liệu thống kê thiên tai bão lũ của huyện Bát Xát trong 10 năm liên tục từ 2008 đến 2017).

   SO SÁNH TIẾP CẬN CŨ VÀ ĐỘT PHÁ PHƯƠNG PHÁP CỦA LUẬN ÁN
┌──────────────────────────────────────────────────────────┬──────────────────────────────────────────────────────────┐
│             CÁC CÔNG TRÌNH TRƯỚC ĐÂY                     │                  LUẬN ÁN TIẾN SĨ                         │
├──────────────────────────────────────────────────────────┼──────────────────────────────────────────────────────────┤
│ • Khảo tả văn hóa dân gian đơn thuần, sưu tầm truyền khẩu│ • Tiếp cận liên ngành: Văn hóa học - Sinh thái nhân văn  │
│ • Quan sát thời điểm ngắn hạn, thiếu tính chu kỳ         │ • Điền dã hơn 20 đợt, trọn vẹn chu kỳ nông nghiệp 12 tháng│
│ • Tách rời tri thức văn hóa với sinh thái thực nghiệm    │ • Kiểm chứng 940 loài thực vật, 157 loài động vật        │
│ • Đánh giá định tính chủ quan, thiếu số liệu đối chứng   │ • Phân tích chuỗi số liệu thiên tai 10 năm (2008–2017)   │
└──────────────────────────────────────────────────────────┴──────────────────────────────────────────────────────────┘

3. Phát hiện thực nghiệm nào gây bất ngờ và có giá trị sinh thái cao nhất?

Phát hiện về "nghịch lý an toàn sinh thái": Trong khi các dân tộc láng giềng chịu thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản do lũ ống, sạt lở đất trong giai đoạn 2008–2017, người Hà Nhì Đen tại Y Tý và Nậm Pung hoàn toàn an toàn nhờ tri thức định cư dưới dải rừng cấm đỉnh núi và tập quán bảo vệ nghiêm ngặt thảm thực vật tầng đáy bám giữ các mạch nước nguồn ngầm (Lú khù su).

4. Luận án cung cấp quy trình chuyển giao tri thức bản địa vào chính sách như thế nào?

Luận án đề xuất quy trình 4 bước để thể chế hóa tri thức dân gian:

1. Kiểm kê và chuẩn hóa: Lập danh mục các khu rừng thiêng, cây đầu nguồn và điều khoản luật tục truyền thống.
2. Hội nhập pháp lý: Lồng ghép các quy định cấm và mức phạt của luật tục vào "Quy ước/Hương ước thôn bản mới" có sự phê chuẩn của chính quyền cấp xã/huyện.
3. Thiết lập lực lượng hỗn hợp: Kết hợp kiểm lâm viên chính quy với các già làng, trưởng bản và đội tự quản rừng của thôn.
4. Chia sẻ lợi ích: Thực hiện chi trả dịch vụ môi trường rừng trực tiếp cho các hộ dân tham gia bảo vệ rừng thiêng.

5. Chương trình nghị sự 10 năm tiếp theo từ kết quả của nghiên cứu này là gì?

Xây dựng ngân hàng dữ liệu số hóa về tri thức thực vật học dân tộc của người Hà Nhì Đen; thiết lập mô hình "Khu bảo tồn văn hóa - sinh thái dựa vào cộng đồng" tại Y Tý; và triển khai các nghiên cứu phân lập hoạt chất y dược từ 357 loài cây thuốc dân gian nhằm nâng cao giá trị chuỗi kinh tế sinh thái địa phương.

Kết luận

Luận án tiến sĩ của Dương Tuấn Nghĩa đã khẳng định những giá trị khoa học và thực tiễn bền vững thông qua 5 đóng góp trọng tâm:

1. Hệ thống hóa toàn diện và sâu sắc hệ thống tri thức dân gian của người Hà Nhì Đen tại huyện Bát Xát, tỉnh Lào Cai trong việc phân loại, khai thác và bảo tồn tài nguyên rừng nhiệt đới vùng cao.
2. Giải mã thành công cơ chế sinh thái - xã hội giúp cộng đồng Hà Nhì Đen thích ứng và phòng chống thiên tai hiệu quả thông qua mô hình tam giác quản trị: Thiêng hóa không gian rừng — Pháp chế hóa bằng luật tục — Giám sát bằng dư luận thôn bản.
3. Cung cấp bức tranh thực vật học dân tộc phong phú với danh mục 452 loài cây có ích (357 cây thuốc, 128 cây gỗ, 105 cây thực phẩm), chứng minh giá trị to lớn của kho tàng tri thức bản địa đối với đa dạng sinh học quốc gia.
4. Xác lập cơ sở khoa học liên ngành vững chắc để chuyển đổi phương thức quản lý tài nguyên từ kiểm soát hành chính áp đặt sang mô hình đồng quản lý và phát triển bền vững dựa vào nội lực cộng đồng.
5. Mở ra các hướng nghiên cứu mới về sinh thái nhân văn, dược liệu học dân tộc và du lịch sinh thái bền vững, góp phần bảo tồn bản sắc văn hóa tộc người thiểu số gắn liền với sự toàn vẹn của môi trường sinh thái vùng biên cương Tổ quốc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan tình hình nghiên cứu 1. Những công trình nghiên cứu trong nước 1. Những công trình nghiên cứu về tri thức dân gian, tri thức bản địa, tri thức địa phương Tri thức dân gian được các nhà khoa học Việt Nam quan tâm, nghiên cứu từ những năm 70 của thế kỷ XX.

Tri thức dân gian trở thành đề mục nghiên cứu của một số công trình chuyên khảo về tộc người Dao của Bế Viết Đẳng, Nguyễn Khắc Tụng, Nông Trung, Nguyễn Nam Tiến [108], nghiên cứu tộc người Thái của Ngô Đức Thịnh, Cầm Trọng [100]. Nhưng từ giữa thập kỷ 90 của thế kỷ XX tri thức dân gian mới được nghiên cứu một cách có hệ thống cả về lý thuyết và khái niệm. Các nhà nhiên cứu như: Ngô Đức Thịnh [93], Hoàng Xuân Tý và Lê Trọng Cúc [114], Vương Xuân Tình [90,91 ], Phạm Quang Hoan [33], Trần Hồng Hạnh [31], Nguyễn Thẩm Thu Hà [28] đã chú trọng nghiên cứu phân tích khái niệm tri thức dân gian, tri thức bản địa, tri thức địa phương. Các tác giả cũng đề cập đến các thành tố của tri thức dân gian.

Dựa vào mối quan hệ giữa con người ứng xử với môi trường tự nhiên, môi trường xã hội hoặc ứng xử với bản thân, đến các thành tố của tri thức dân gian như: Tri thức dân gian liên quan đến môi trường tự nhiên; tri thức dân gian liên quan đến môi trường xã hội; tri thức dân gian liên quan đến việc ứng xử với bản thân con người. Một số tác giả, tiêu biểu là Hoàng Xuân Tý [115], Lê Trọng Cúc [17, 18, 19], Nguyễn Ngọc Thanh [81], Ngô Đức Thịnh [93] đã sử dụng đồng nhất khái niệm tri thức dân gian. Họ phân tích các đặc điểm của văn hóa dân gian như lưu giữ bằng trí nhớ, thực hành qua kinh nghiệm, trải nghiệm, truyền dạy bằng truyền miệng và thực hành. Trong khi đó, tác giả Trần Hồng Hạnh [31] đã tổng hợp các tài liệu ở nước ngoài trình bày các khái niệm về tri thức dân gian, tri thức bản địa, tri thức địa phương, tri thức truyền thống.

Tác giả cũng đưa ra quan điểm về cộng đồng, bối cảnh văn hóa và cách phân loại của tri thức dân gian, tri thức bản địa. 13 Nhiều tác giả đã vận dụng các quan điểm lý luận của ngành văn hóa dân gian, nhân học để phân tích tri thức dân gian đặc trưng của các tộc người. Một số tác giả tập trung nghiên cứu tri thức dân gian của người Thái như: Công trình của Ngô Đức Thịnh - Cầm Trọng [100], Đặng Thị Oanh [58], Vũ Trường Giang [27]. Một số tác giả tập trung nghiên cứu tri thức dân gian của người Dao, Hmông như nghiên cứu của Trần Hồng Hạnh [30], Nguyễn Trường Giang [23,24], Nguyễn Ngọc Thanh [67].

Trong các tộc người, tri thức dân gian của người Mường được nghiên cứu khá hệ thống, trong đó được nhắc đến nhiều là các công trình nghiên cứu của Nguyễn Ngọc Thanh [81], Mai Văn Tùng [112]. Tác giả Ngô Đức Thịnh trong công trình Những giá trị văn hóa truyền thống Việt Nam [99] nghiên cứu về các giá trị văn hóa trong thích ứng và khai thác tài nguyên của người Việt ở châu thổ sông Hồng và vùng rừng ngập mặn U Minh Thượng thuộc Tây Nam Bộ. Tác giả cho rằng sinh thái tộc người là sự tổng hợp các nhân tố tự nhiên và nhân văn của một tộc người hay nhóm dân tộc, mà giữa chúng có sự đồng nhất về môi trường sống, trình độ phát triển kinh tế - xã hội, từ đó hình thành nên hệ thống tri thức bản địa về ứng xử môi trường, tổ chức và ứng xử xã hội và truyền thống văn hóa. Đồng thời cũng đồng nhất khái niệm tri thức bản địa với tri thức dân gian, tri thức địa phương, tri thức truyền thống.

Chúng đều dùng để phản ánh về những hiểu biết của các tộc người tích lũy được trong quá trình thích ứng môi trường tự nhiên và xã hội. Nhận xét này cũng đồng quan điểm với tác giả Nguyễn Duy Thiệu trong bài viết “Tri thức bản địa nguồn lực quan trọng cho sự phát triển” [87]. Tác giả cho rằng tri thức bản địa là một phức hệ những kinh nghiệm được truyền từ đời này sang đời khác, được hình thành trong thế ứng xử giữa hoạt động của con người với môi trường tự nhiên để kiếm sống. Nguyễn Ngọc Thanh trong công trình Tri thức dân gian của dân tộc Dao trong sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên [82] nghiên cứu về tri thức dân gian của dân tộc Dao trong sử dụng và bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Tác giả tổng kết về tri thức dân gian như sau: “Tri thức dân gian là những hiểu biết của cộng đồng về tự nhiên, xã hội và bản thân con người, được tích lũy trong thời gian dài thông qua kinh nghiệm và thực hành xã hội của cộng đồng”. Trong phần 14 nghiên cứu về tri thức dân gian trong khai thác và bảo vệ tài nguyên rừng, tác giả đã phân tích tương đối khái quát về những nhận thức về rừng, khai thác các nguồn tài nguyên rừng, về các nghi lễ liên quan đến rừng, các quy ước bảo vệ rừng. Ngoài ra, tác giả cũng đưa nêu lên một số giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy tri thức dân gian của người Dao về bảo vệ và sử dụng tài nguyên thiên nhiên. Nguyễn Diệp Mai trong Tri thức dân gian về ứng xử với môi trường tự nhiên trong đời sống vật chất người Việt vùng U Minh Thượng, tỉnh Kiên Giang [54] chủ yếu phân tích những dữ liệu nghiên cứu về tri thức dân gian trong 4 nội dung chính là: Tri thức dân gian trong ăn, mặc, ở và đi lại qua ứng xử với môi trường tự nhiên của người Việt ở vùng U Minh Thượng của tỉnh Kiên Giang.

Đây là công trình nghiên cứu bài bản và khá đầy đủ về quá trình ứng xử của người Việt ở vùng U Minh Thượng, với cách thức ứng xử hài hòa, thân thiện với môi trường sinh thái. Tri thức dân gian giúp cho cuộc sống của họ luôn được đảm bảo từ nguồn lợi khai thác từ tự nhiên. Phạm Quang Hoan trong bài viết “Tri thức địa phương của các dân tộc thiểu số ở Việt Nam” [33] trình bày chủ yếu các nội dung liên quan đến tầm quan trọng của tri thức địa phương. Nội dung phân tích ngắn gọn, nhưng khá đầy đủ và súc tích, giúp người xem có thể nắm bắt được nội dung của tri thức địa phương trong cuộc sống hàng ngày.

Còn trong bài viết “Tri thức địa phương về quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của các dân tộc ở các tỉnh miền núi phía Bắc” [34] của Phạm Quang Hoan đưa ra quan niệm về tri thức địa phương, và vai trò của tri thức địa phương về quản lý nguồn tài nguyên thiên nhiên của các dân tộc ở các tỉnh miền núi phía Bắc. Có thể nói rằng dưới góc nhìn nhân học văn hóa, tác giả trình bày tương đối đầy đủ về khái niệm, nội hàm và các lĩnh vực liên quan của tri thức địa phương, tri thức bản địa nói chung của các tộc người thiểu số ở Việt Nam. Vấn đề nghiên cứu về tri thức dân gian, tri thức địa phương với phát triển bền vững Trong những năm qua đã có một số công trình nghiên cứu về tri thức của đồng bào ứng dụng trong bảo vệ và khai thác tài nguyên thiên nhiên gắn với phát triển bền vững đã được công bố. Trong bài viết “Tri thức địa phương và vấn đề phát triển bền vững miền núi Việt Nam” [10] tác giả Hoàng Hữu Bình bàn đến khái niệm tri thức địa 15 phương trong bảo vệ môi trường và khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên.

Còn trong công trình “Xã hội học Việt Nam trước ngưỡng của thế kỷ XXI” [77] của tác giả Bùi Đình Thanh chỉ ra 7 hệ chỉ báo cơ bản về phát triển bền vững xã hội: Chỉ báo kinh tế; xã hội; môi trường; chính trị, tinh thần, trí tuệ; văn hoá; vai trò phụ nữ; chỉ báo về các vấn đề quốc tế. Trong phần những chỉ báo về môi trường, tác giả đã chỉ ra các vấn đề bảo vệ thiên nhiên, bảo vệ rừng và trồng rừng, bảo vệ nguồn nước, không khí, chống ô nhiễm môi trường đi đôi với việc sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên vì lợi ích lâu dài của các thế hệ mai sau. Trong bài viết về “Phát triển bền vững - Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn” [185] của Nguyễn Thế Nghĩa bàn đến hai nội dung chính là: Quan niệm phát triển bền vững và các phương diện phát triển bền vững. Trong phần các phương diện phát triển bền vững, tác giả đã đề cập đến 5 phương diện chính là: Phát triển bền vững kinh tế; phát triển bền vững xã hội; phát triển bền vững môi trường; phát triển bền vững văn hoá; phát triển bền vững con người.

Những vấn đề đưa ra của tác giả chủ yếu mang tính lý luận, không có các nghiên cứu thực tiễn. Tri thức địa phương của người Mường trong sử dụng và quản lý tài nguyên thiên nhiên [82] của hai tác giả Nguyễn Ngọc Thanh – Trần Hồng Thu là một công trình nghiên cứu công phu về tri thức địa phương trong quản lý và sử dụng nguồn tài nguyên đất, nước và rừng của người Mường theo hướng bền vững. Những giá trị của quá trình sử dụng tri thức của đồng bào vào quản lý và sử dụng tài nguyên thiên nhiên, phương thức này hoàn toàn phù hợp với định hướng phát triển bền vững ở cơ sở. Cuốn sách Hướng tới phát triển bền vững Tây Nguyên [41] của Lê Văn Khoa – Phạm Quang Tú đã vận dụng các quan điểm của lý thuyết hiện đại về phát triển bền vững vùng và các công cụ phân tích của một số chuyên ngành liên quan như: kinh tế học, xã hội học, nhân học, sinh thái văn hóa, sinh thái tự nhiên.

Nghiên cứu về vai trò và tầm quan trọng của tri thức dân gian trong quá trình phát triển, quá trình thích ứng với môi trường tự nhiên đã được các tác giả Hoàng Xuân Tý – Lê Trọng Cúc [114], Vũ Trường Giang [26], Bùi Quang Thắng [84], Nguyễn Trường Giang [24] đề cập đến. Họ đều cho rằng tri thức dân gian là những kinh nghiệm được tích lũy từ thực tiễn trong suốt quá trình thích ứng môi trường tự nhiên, nhưng lại phải phù hợp với văn hóa và cách ứng xử của từng cộng đồng, từng tộc 16 người trong từng điều kiện môi trường sống cụ thể. Chúng có vai trò quan trọng đối với quá trình bảo vệ và khai thác tài nguyên môi trường sinh thái một cách bền vững.