Nghiên Cứu Tác Động Của Cộng Đồng Địa Phương Đến Tài Nguyên Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu nghiên cứu tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại khu bảo tồn thiên nhiên kim hỷ, khảo sát thực trạng, phân tích nguyên nhân, đề

• Tác giả: Khuất Thị Lan Anh
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Bá Ngãi
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm học
• Đề tài: Tác Động Của Cộng Đồng Địa Phương Đến Tài Nguyên Rừng Tại Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Kim Hỷ
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sỹ
• Năm xuất bản: 2009
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. TRÊN THẾ GIỚI
• 1.2. Ở VIỆT NAM
• 2. CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
• 2.2. ĐỐI TƯỢNG, GIỚI HẠN VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
• 2.3. NỘI DUNG NGHIÊN CỨU
• 2.4. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Tác Động Đến Tài Nguyên Rừng Kim Hỷ

Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên (KBTTN) Kim Hỷ đóng vai trò quan trọng trong việc bảo tồn đa dạng sinh học và cung cấp các dịch vụ hệ sinh thái thiết yếu. Tuy nhiên, việc quản lý các khu bảo tồn này gặp nhiều thách thức, đặc biệt từ các cộng đồng địa phương sống trong và xung quanh khu vực. Tại Việt Nam, nơi có nguồn tài nguyên rừng phong phú, sự tương tác giữa sinh kế cộng đồng và bảo tồn tài nguyên rừng là một vấn đề cấp bách. Việc thành lập KBTTN Kim Hỷ đã ảnh hưởng đến cuộc sống của người dân, từ tập quán canh tác đến khai thác lâm sản. Nghiên cứu này tập trung vào việc đánh giá tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên rừng tại KBTTN Kim Hỷ, nhằm tìm ra các giải pháp quản lý bền vững, hài hòa lợi ích của cả con người và thiên nhiên.

1.1. Vai trò của khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ

KBTTN Kim Hỷ là một hệ sinh thái rừng kín thường xanh trên núi đá vôi, có giá trị bảo tồn cao. Đây là nơi sinh sống của nhiều loài động vật quý hiếm như chim, linh trưởng và thú móng guốc. Khu bảo tồn có diện tích lớn, bao gồm cả rừng tự nhiên và đất không có rừng, đồng thời có dân cư sinh sống. Điều này tạo ra những thách thức trong việc quản lý và bảo tồn tài nguyên. Theo tài liệu gốc, KBTTN Kim Hỷ có tổng diện tích 18.104 ha rừng tự nhiên trên núi đá vôi, có giá trị bảo tồn cao, là sinh cảnh phù hợp cho quần thể các loài chim, linh trưởng và thú móng guốc sinh sống.

1.2. Thách thức trong quản lý tài nguyên rừng

Hoạt động sử dụng đất và khai thác tài nguyên rừng trong những thập kỷ gần đây đã gây ra tình trạng cạn kiệt tài nguyên, xói mòn đất và suy giảm năng suất cây trồng. Mặc dù đất và rừng thuộc quyền quản lý của khu bảo tồn, nhưng người dân địa phương vẫn tiếp tục khai thác tài nguyên, gây áp lực lên tài nguyên rừng. Việc tìm ra giải pháp bảo vệ và phát triển tài nguyên rừng, đồng thời đảm bảo đời sống của người dân là một vấn đề cấp thiết. Cần có sự cân bằng giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế địa phương.

II. Cách Xác Định Vấn Đề Khai Thác Rừng Tại Kim Hỷ

Trên thế giới, các khu bảo tồn thường được thành lập vì mục đích chung của quốc gia, ít quan tâm đến nhu cầu của cộng đồng địa phương. Phương thức quản lý truyền thống thường ngăn cấm người dân xâm nhập và khai thác tài nguyên rừng. Tuy nhiên, phương pháp này không phù hợp ở các nước Đông Nam Á, nơi người dân phụ thuộc lớn vào tài nguyên rừng để sinh sống. Các nghiên cứu cho thấy quản lý thành công cần gắn liền với bảo tồn đa dạng sinh học và bảo tồn văn hóa của người dân địa phương. Cần có sự tham gia bình đẳng của các cộng đồng trong quá trình xây dựng các quyết định liên quan đến quản lý tài nguyên rừng.

2.1. Kinh nghiệm quốc tế về quản lý khu bảo tồn

Ở VQG Kakadu (Australia), người thổ dân được chung sống hợp pháp và tham gia quản lý VQG. Thinley và Wangchuks cho rằng rừng cung cấp nhiều nguồn lợi cho người dân, từ gỗ xây dựng đến thức ăn gia súc. Gadgil và VP. Vartok cho biết người dân địa phương ở Ấn Độ bảo vệ các diện tích rừng thiêng để thờ thần. Những lùm cây này trở thành di sản còn lại của rừng tự nhiên. Sự tham gia của người dân địa phương vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học là một biện pháp cần thiết và thường có hiệu quả.

2.2. Bài học từ các nước Đông Nam Á

Nỗ lực đưa dân chúng ra khỏi các KBTTN đã không mang lại kết quả như mong muốn. Người dân địa phương có nhiều kiến thức cổ truyền về sử dụng tài nguyên thiên nhiên và các thể chế cộng đồng hiệu quả trong quản lý. Ở Thái Lan, việc thành lập khu bảo tồn đã dẫn đến xung đột với cộng đồng địa phương. Dự án “Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” cho thấy cần thu hút sự tham gia của các bên liên quan và phát triển cộng đồng địa phương. Các nguyên tắc quản lý tài nguyên thiên nhiên cần khuyến khích người dân cộng tác với chính phủ.

III. Hướng Dẫn Nghiên Cứu Tác Động Tại Khu Bảo Tồn Kim Hỷ

Tại Việt Nam, lịch sử thành lập các khu rừng đặc dụng tương đối sớm. Quyết định số 72/TTg thành lập khu rừng cấm Cúc Phương, sau này trở thành VQG đầu tiên. Việt Nam đã có 128 khu rừng đặc dụng được thành lập. Để công tác bảo tồn hiệu quả, các quy định phải được thể chế hóa, bao gồm luật và các văn bản dưới luật. Quyết định số 186/2006/QĐ - TTg quy định cụ thể về quản lý rừng đặc dụng. Diễn biến tài nguyên rừng ở các khu rừng đặc dụng đã có nhiều thay đổi do sức ép của sự gia tăng dân số và nhu cầu về lâm sản. Việc đầu tư quản lý bảo vệ và phát triển các khu rừng đặc dụng còn hạn hẹp.

3.1. Cơ sở pháp lý cho quản lý rừng đặc dụng

Luật bảo vệ và phát triển rừng và các văn bản dưới luật quy định về quản lý rừng đặc dụng. Quyết định số 08/2001/QĐ - TTg và Quyết định số 186/2006/QĐ - TTg đề cập đến việc xây dựng các quy định về phạm vi sử dụng rừng đối với người dân địa phương. Rừng đặc dụng bao gồm VQG, KBTTN, khu bảo vệ cảnh quan và khu rừng nghiên cứu thực nghiệm khoa học. Các khu này được chia thành các phân khu chức năng: bảo vệ nghiêm ngặt, phục hồi sinh thái và dịch vụ - hành chính.

3.2. Thách thức trong thực thi chính sách bảo tồn

Việc triển khai, thực thi các chính sách, pháp luật của nhà nước đối với hệ thống rừng đặc dụng chưa đồng bộ, kịp thời. Điều này dẫn đến nhiều vi phạm nghiêm trọng vào các khu rừng đặc dụng. Nhiều nhà khoa học quan tâm tới việc nâng cao hiệu quả của các KBTTN và VQG theo quan điểm bảo tồn - phát triển. Cần dung hòa mối quan hệ giữa bảo tồn tài nguyên thiên nhiên và phát triển kinh tế - xã hội của người dân địa phương.

IV. Giải Pháp Giảm Tác Động Tiêu Cực Đến Rừng Kim Hỷ

Các nghiên cứu về tác động qua lại giữa con người và tài nguyên rừng đã đề cập đến nhiều khía cạnh khác nhau. Một số công trình nghiên cứu đã phân tích phương pháp lý luận và thực tiễn để nghiên cứu mối quan hệ giữa rừng và tài nguyên rừng. Tuy nhiên, các nghiên cứu chưa xây dựng được hệ thống các chỉ tiêu, chỉ số để đánh giá mức độ tác động của các dân tộc khác nhau, loại hộ khác nhau nên các giải pháp còn chung chung. Vì vậy, vấn đề này cần tiếp tục được nghiên cứu và hoàn thiện và đưa ra được các giải pháp hữu ích là cấp thiết.

4.1. Mục tiêu nghiên cứu tác động cộng đồng địa phương

Nghiên cứu góp phần xây dựng cơ sở lý luận; giải quyết mối quan hệ giữa người dân sống gần rừng và phụ thuộc vào rừng tại điểm nghiên cứu nói riêng và các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam nói chung, kết quả nghiên cứu của đề tài là luận cứ khoa học và thực tiễn cho công tác quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng trên cơ sở cộng đồng của địa phương. Đề tài nghiên cứu nhằm đạt được các mục tiêu sau: (1) Xác định được các hình thức và mức độ tác động của các HGĐ đồng bào các dân tộc tại KBTTN Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn (2) Tìm ra các nguyên nhân dẫn đến những tác động bất lợi tới tài nguyên rừng.

4.2. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là những tác động bất lợi của các HGĐ đồng bào các dân tộc tại KBT TN Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn. Đề tài chỉ tập trung nghiên tại 2 thôn là Nà Dường và Thẳm Mu xã Ân Tình, huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn, trong đó đề cập đến thành phần dân tộc và mức độ kinh tế của các HGĐ. Nghiên cứu đề cập đến những tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng bao gồm những tác động có lợi và tác động bất lợi. Tuy nhiên, những tác động có lợi đã không ngăn cản được sự suy giảm tài nguyên rừng do những tác động bất lợi gây ra.

V. Phương Pháp Nghiên Cứu Tác Động Cộng Đồng Đến Rừng Kim Hỷ

Nghiên cứu được thực hiện dựa trên lý luận về tiếp cận hệ thống, quan điểm sinh thái - nhân văn, quan điểm bảo tồn - phát triển và tiếp cận có sự tham gia. Quan điểm tiếp cận hệ thống Hệ thống được hiểu là một cấu trúc hoàn chỉnh của tự nhiên, nó bao gồm nhiều bộ phận chức năng liên kết với nhau một cách có tổ chức và trật tự, tồn tại và vận động theo những quy luật thống nhất. Sự tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng là hoạt động trong hệ thống kinh tế - xã hội và tác động tới hệ thống tự nhiên.

5.1. Tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu

Sự tác động của người dân địa phương đến tài nguyên rừng là hoạt động trong hệ thống kinh tế, bởi mức độ tác động của người dân địa phương gắn liền với các hoạt động kinh tế của con người như: sử dụng đất rừng canh tác, khai thác lâm sản, chăn thả gia súc…Sự tác động này cũ... Tất cả những yếu tố về kinh tế, xã hội và kỹ thuật đều chi phối tới những tác động bất lợi của người dân địa phương tới tài nguyên rừng.

5.2. Nội dung nghiên cứu chính

Đề tài nghiên cứu tập trung vào các nội dung chủ yếu sau: (1) Điều tra tác động của các HGĐ đồng bào dân tộc vào tài nguyên rừng của KBT TN Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn. (2) Điều tra phân tích các nguyên nhân dẫn đến những tác động bất lợi tới tài nguyên rừng. (3) Đề xuất các giải pháp làm giảm thiểu các tác động bất lợi và thu hút người dân tham gia vào quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng của KBT TN Kim Hỷ, tỉnh Bắc Kạn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam sở hữu hệ sinh thái phong phú với gần 12.000 loài thực vật và 7.000 loài động vật đã được ghi nhận. Tuy nhiên, công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại các khu rừng đặc dụng đang đứng trước áp lực sinh kế gay gắt từ các cộng đồng dân cư địa phương sinh sống ở vùng đệm và vùng lõi. Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ thuộc tỉnh Bắc Kạn có tổng diện tích tự nhiên 26.562 ha, trong đó nổi bật là 13.109,7 ha rừng tự nhiên nguyên sinh trên núi đá vôi chiếm 80% diện tích rừng tự nhiên toàn khu, đóng vai trò là sinh cảnh sống đặc hữu của nhiều loài động thực vật nguy cấp như Voọc mũi hếch và Hươu sạ. Mặc dù có giá trị sinh thái đặc biệt cao với trữ lượng gỗ đạt 887.000 m3, khu bảo tồn lại chịu sức ép từ 10.646 nhân khẩu phân bố tại 61 thôn bản thuộc 7 xã, với tỷ lệ hộ đói nghèo lên tới 28%. Do quỹ đất sản xuất nông nghiệp chỉ chiếm khiêm tốn 2,02% tương đương 535,6 ha, đời sống của người dân vẫn phụ thuộc chặt chẽ vào các nguồn lâm sản tự nhiên.

Nghiên cứu được triển khai nhằm lượng hóa các hình thức và mức độ tác động bất lợi của cộng đồng các dân tộc đến tài nguyên rừng, phân tích các nguyên nhân kinh tế và xã hội chi phối, từ đó đề xuất hệ thống giải pháp giảm thiểu xung đột giữa bảo tồn và sinh kế. Về phạm vi không gian và thời gian, đề tài tập trung điều tra thực địa tại xã Ân Tình với hai thôn đại diện là Nà Dường và Thẳm Mu thuộc huyện Na Rì trong giai đoạn năm 2008 đến năm 2009. Kết quả nghiên cứu mang lại ý nghĩa thực tiễn to lớn trong việc cung cấp cơ sở khoa học để kiểm soát hơn 100 vụ vi phạm lâm luật xảy ra trong giai đoạn từ tháng 10 năm 2005 đến tháng 3 năm 2008, đồng thời bảo vệ diện tích rừng đặc dụng và cải thiện thu nhập cho 2.096 hộ gia đình trong khu vực.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu ứng dụng mô hình Tháp sinh thái - nhân văn do tác giả Park khởi xướng năm 1936 và được Teherani Kroenner phát triển năm 1992. Mô hình này sắp xếp các yếu tố chi phối hành vi cộng đồng theo bốn bậc thứ bậc: bậc sinh thái, bậc kinh tế, bậc thể chế chính sách và bậc đạo đức. Dựa trên khung phân tích này, mối quan hệ giữa các tác động bất lợi của con người lên rừng và sự phát triển kinh tế - xã hội địa phương là quan hệ tỷ lệ nghịch. Khi điều kiện kinh tế và nhận thức xã hội của người dân được cải thiện vững chắc, các hành vi xâm hại tài nguyên rừng tự nhiên sẽ giảm thiểu tương ứng.

Bên cạnh đó, đề tài tích hợp quan điểm bảo tồn và phát triển của Gilmour và Nguyễn Văn Sản năm 1999 với ba trụ cột tiếp cận căn bản: xây dựng các nguồn sinh kế thay thế để giảm sức ép tài nguyên, thúc đẩy phát triển kinh tế hộ nhằm đáp ứng nhu cầu thiết yếu trước khi yêu cầu tham gia bảo tồn, và áp dụng phương thức quy hoạch có sự tham gia của người dân. Các khái niệm trọng tâm bao gồm tài nguyên rừng đặc dụng theo Luật Bảo vệ và Phát triển rừng năm 2004, sinh kế bền vững của đồng bào dân tộc thiểu số, lâm sản ngoài gỗ theo định nghĩa chuẩn của FAO năm 1995, và cơ chế đồng quản lý rừng theo tinh thần Quyết định số 186/2006/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu kết hợp chặt chẽ giữa nguồn dữ liệu thứ cấp và dữ liệu sơ cấp thực địa. Dữ liệu thứ cấp được thu thập từ báo cáo quy hoạch của Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ, thống kê kinh tế - xã hội của Ủy ban nhân dân các xã và các chương trình mục tiêu quốc gia như Dự án 135 và Chương trình 661. Cỡ mẫu điều tra sơ cấp gồm 90 hộ gia đình được lựa chọn thông qua phương pháp chọn mẫu phân tầng có chủ đích tại hai thôn Nà Dường (vùng thấp, giao thông thuận lợi) và Thẳm Mu (vùng núi cao hiểm trở). Mẫu khảo sát đại diện cho ba dân tộc cư trú chủ yếu gồm dân tộc Tày chiếm 64%, dân tộc Dao chiếm 27%, dân tộc Kinh chiếm 6% và được chia đều theo ba mức sống: hộ khá, hộ trung bình và hộ nghèo (mỗi nhóm 30 hộ).

Công cụ thu thập dữ liệu hiện trường bao gồm bảng hỏi phỏng vấn bán định hướng, 6 cuộc thảo luận nhóm tập trung PRA với quy mô 5 đến 7 đại diện mỗi nhóm, cùng các cuộc phỏng vấn sâu cán bộ Hạt Kiểm lâm và chính quyền cấp xã. Phương pháp phân tích số liệu sử dụng phần mềm SPSS 13.0 để xử lý thống kê mô tả, phân tích định tính thể chế và ứng dụng mô hình hàm sản xuất kinh tế lượng Cobb-Douglas dạng logarit tự nhiên. Lý do lựa chọn mô hình Cobb-Douglas là nhằm lượng hóa chính xác hệ số co giãn của thu nhập hộ gia đình theo từng yếu tố nguồn lực độc lập gồm số lượng lao động, diện tích đất canh tác và mức độ khai thác tài nguyên rừng. Toàn bộ quy trình khảo sát, thu thập và xử lý số liệu được hoàn thiện trong mốc thời gian từ năm 2008 đến năm 2009.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Hoạt động khai thác gỗ và củi diễn ra phổ biến ở mức độ cao trong toàn bộ các nhóm hộ. Có tới 95,56% số hộ được khảo sát thừa nhận tham gia khai thác gỗ rừng tự nhiên (trong đó người Kinh chiếm tỷ lệ 100%, người Tày và Dao đều chiếm 93,33%). Khối lượng khai thác gỗ bình quân đạt 2,16 m3/hộ/năm với tần suất 2,2 lần/năm, mang lại nguồn thu nhập trung bình 6,53 triệu đồng/hộ/năm, chủ yếu là các loài gỗ có giá trị cao như gỗ Nghiến. Khai thác củi ghi nhận tỷ lệ tham gia 100% ở cả ba dân tộc với sản lượng tiêu thụ trung bình 4.655,91 kg/hộ/năm, trong đó người Dao có mức tiêu thụ lớn nhất với 5.231,67 kg/hộ/năm do tập quán đốt lửa sưởi ấm liên tục trong mùa đông kéo dài.

Khai thác lâm sản ngoài gỗ và canh tác nương rẫy đóng vai trò cốt lõi trong việc bảo đảm lương thực và bữa ăn hàng ngày. Có 87,78% hộ dân thường xuyên thu hái lâm sản ngoài gỗ với tần suất 4,79 lần/tháng, sản lượng thu hái măng và rau rừng bình quân đạt 6,53 kg/hộ/tháng (người Tày thu hái cao nhất với 12,40 kg/hộ/tháng). Hoạt động săn bắt động vật rừng hoang dã ghi nhận sản lượng trung bình 2,25 kg/hộ/tháng tại các cộng đồng người Tày và Dao. Diện tích đất nương rẫy canh tác trái phép là 358,02 ha với 73,33% số hộ tham gia; người Dao canh tác diện tích nương rẫy lớn nhất đạt 0,71 ha/hộ và thu về 2,48 triệu đồng/năm. Ngoài ra, 90% số hộ duy trì việc chăn thả gia súc tự do trong rừng với quy mô bình quân 2,5 con/hộ và tần suất 5,5 lần/tuần, gây tổn hại trực tiếp đến thảm thực vật tái sinh.

Cơ cấu thu nhập cho thấy sự phụ thuộc kinh tế nghiêm trọng vào rừng: thu nhập từ khai thác tài nguyên rừng chiếm tỷ trọng bình quân tới 55,67% tổng thu nhập hộ gia đình (đạt 13,61 triệu đồng trên tổng thu 24,46 triệu đồng/năm), trong khi sản xuất nông nghiệp chỉ đóng góp 31,84% và lâm nghiệp chiếm vỏn vẹn 0,42%. Về cơ cấu chi tiêu, chi phí sinh hoạt thiết yếu chiếm tới 83,78% tổng chi phí hàng năm (16,50 triệu đồng trên tổng số 19,74 triệu đồng), cho thấy các hộ gia đình phải tận thu tài nguyên thiên nhiên nhằm bù đắp cho nhu cầu sinh hoạt cơ bản.

Thảo luận kết quả

Nguyên nhân căn bản dẫn tới các tác động bất lợi bắt nguồn từ sự thiếu hụt đất sản xuất nông nghiệp trầm trọng, khiến mức sản lượng lương thực quy thóc chỉ đạt 250 kg/người/năm và hàng năm có từ 300 đến 320 hộ rơi vào cảnh thiếu ăn giáp hạt. Kết quả ước lượng hàm sản xuất Cobb-Douglas cho thấy hệ số co giãn tổng thể của biến khai thác tài nguyên rừng đạt mức cao nhất là 0,54 với mức ý nghĩa thống kê rất cao. Điều này chứng minh rằng khi mức độ khai thác tài nguyên rừng tăng lên 1%, tổng thu nhập của hộ gia đình sẽ tăng thêm 0,54%, trong khi hệ số co giãn của lao động chỉ là 0,17% và diện tích đất canh tác chỉ đạt 0,05%.

Các dữ liệu nghiên cứu có thể được trực quan hóa rõ nét thông qua biểu đồ hình tròn thể hiện cơ cấu thu nhập hộ gia đình với lát cắt 55,67% từ tài nguyên rừng, biểu đồ cột so sánh sản lượng khai thác gỗ và củi giữa ba dân tộc Tày, Dao, Kinh, cùng bảng ma trận hệ số hồi quy Cobb-Douglas phản ánh sự phụ thuộc kinh tế của từng phân tầng hộ nghèo, trung bình và khá. Khi đối chiếu với các phát hiện tại Khu bảo tồn thiên nhiên Pù Mát (nơi thu nhập từ rừng chiếm 34% đến 62%), nghiên cứu tại Kim Hỷ củng cố luận điểm rằng việc thành lập khu bảo tồn khi chưa có giải pháp sinh kế thay thế sẽ đẩy người dân vào hành vi vi phạm pháp luật. Bên cạnh đó, nạn khai thác vàng trái phép với 47 lán trại và 36 máy nổ hoạt động trong năm 2007 đã làm ô nhiễm và suy thoái nguồn nước nghiêm trọng; kết quả khảo sát ghi nhận 77,67% số hộ khẳng định mực nước ngầm và sông suối suy giảm mạnh, trong khi 66,67% người dân nhận thấy nguy cơ lũ quét và hạn hán tăng cao so với giai đoạn trước năm 1998.

Đề xuất và khuyến nghị

Chuyển đổi cơ cấu kinh tế và phát triển sinh kế thay thế: Phòng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn huyện Na Rì cùng Trạm Khuyến nông cần chủ trì xây dựng các mô hình nông lâm kết hợp, trồng cây dược liệu dưới tán rừng và phát triển các loài tre lấy măng bản địa. Mục tiêu cụ thể là nâng tỷ trọng thu nhập từ sản xuất nông lâm nghiệp thuần túy lên 45% đến 50%, đồng thời hạ tỷ trọng thu nhập từ khai thác rừng tự nhiên xuống dưới 25% tổng thu nhập hộ gia đình trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2015.

Đẩy nhanh tiến độ giao đất giao rừng và thực thi cơ chế đồng quản lý: Ủy ban nhân dân huyện Na Rì phối hợp cùng Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ tiến hành rà soát và quy hoạch lại 9.337,7 ha đất chưa sử dụng để giao cho các cộng đồng thôn bản quản lý ổn định lâu dài. Triển khai ký hợp đồng nhận khoán bảo vệ rừng gắn với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng, hướng tới mục tiêu giảm ít nhất 60% số vụ vi phạm khai thác gỗ trái phép trên địa bàn trước năm 2015.

Nâng cao năng lực canh tác và hỗ trợ an ninh lương thực: Ủy ban nhân dân các xã Ân Tình, Kim Hỷ, Lương Thượng và Lạng San tổ chức các lớp chuyển giao kỹ thuật thâm canh lúa nước và ngô lai nhằm nâng năng suất cây lương thực đạt trên 40 tạ/ha. Tận dụng hiệu quả nguồn vốn từ Chương trình 135 giai đoạn II để đầu tư hoàn thiện hệ thống kênh mương thủy lợi và giải quyết dứt điểm tình trạng thiếu đói cho 300 đến 320 hộ gia đình nghèo hàng năm, bắt đầu thực hiện ngay từ năm 2010.

Tăng cường kiểm soát lâm luật và quy hoạch bãi chăn thả gia súc: Lực lượng Hạt Kiểm lâm Khu bảo tồn phối hợp với Công an huyện Na Rì duy trì các đợt tuần tra định kỳ, triệt phá dứt điểm các bán điểm và lán trại khai thác vàng trái phép, xử lý nghiêm hành vi buôn bán động vật hoang dã. Song song đó, chính quyền cấp xã cần tiến hành quy hoạch dứt điểm các bãi chăn thả trâu bò tập trung bên ngoài phân khu bảo vệ nghiêm ngặt nhằm chấm dứt tình trạng gia súc tàn phá cây con tái sinh trước năm 2012.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Ban quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và vườn quốc gia: Cung cấp bộ chỉ số và phương pháp luận định lượng thực tế để đánh giá chính xác sức ép dân sinh lên tài nguyên rừng vùng lõi, từ đó xây dựng phương án quản lý bảo tồn có sự tham gia của người dân bản địa một cách khả thi.

Cơ quan quản lý nhà nước và hoạch định chính sách lâm nghiệp: Cung cấp luận cứ thực tiễn tin cậy phục vụ việc hoàn thiện chính sách giao đất lâm nghiệp, thiết kế các chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững và điều chỉnh quy chế quản lý rừng đặc dụng tại các địa bàn miền núi khó khăn.

Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm học, Quản lý tài nguyên rừng: Đóng vai trò là tài liệu tham khảo học thuật giá trị về sự kết hợp giữa các công cụ đánh giá nông thôn có sự tham gia PRA và mô hình hàm sản xuất Cobb-Douglas trong nghiên cứu tương tác kinh tế - sinh thái.

Các tổ chức phi chính phủ và các tổ chức phát triển quốc tế: Cung cấp bức tranh phân hóa xã hội học chi tiết giữa các cộng đồng dân tộc thiểu số Tày, Dao, Kinh, làm cơ sở xây dựng các dự án phát triển sinh kế vi mô và bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao người dân xung quanh Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ lại phụ thuộc sâu sắc vào việc khai thác tài nguyên rừng? Do điều kiện địa hình núi đá chia cắt phức tạp, diện tích đất nông nghiệp của 7 xã chỉ có 535,6 ha (chiếm 2,02% diện tích tự nhiên), bình quân lương thực đạt thấp với 250 kg/người/năm và có trên 300 hộ thiếu ăn thường xuyên. Thu nhập từ khai thác gỗ, củi và lâm sản ngoài gỗ chiếm tới 55,67% tổng thu nhập hộ gia đình, trở thành nguồn sống chính để duy trì sinh hoạt.

Tập quán canh tác và khai thác rừng giữa các dân tộc Tày, Dao và Kinh có những điểm khác biệt nào? Người Dao thường sống trên các sườn núi cao, đốt nương làm rẫy vào tháng 8 và tháng 9 với diện tích bình quân lớn nhất đạt 0,71 ha/hộ và tiêu thụ củi nhiều nhất (5.231,67 kg/năm). Người Tày có tần suất thu hái lâm sản ngoài gỗ cao nhất (8,33 lần/tháng). Trong khi đó, người Kinh tập trung nhiều vào khai thác gỗ thương mại với 100% số hộ tham gia và thu nhập từ gỗ đạt 7,25 triệu đồng/năm.

Hoạt động chăn thả gia súc tự do trong rừng gây ra những hệ lụy sinh thái cụ thể nào? Với 90% số hộ tham gia chăn thả tự do đàn gia súc bình quân 2,5 con/hộ và tần suất 5,5 lần/tuần, trâu bò trực tiếp giẫm đạp làm chết cây con tái sinh, ăn trụi chồi non của rừng tự nhiên và phá vỡ cấu trúc vi sinh vật tầng mặt đất. Hoạt động này làm suy giảm chất lượng rừng và cản trở nghiêm trọng quá trình phục hồi tự nhiên của các lâm phần rừng trên núi đá vôi.

Mô hình kinh tế lượng Cobb-Douglas trong luận văn chứng minh điều gì về mối quan hệ giữa sinh kế và tài nguyên rừng? Mô hình cho thấy hệ số co giãn của hoạt động khai thác rừng đạt mức 0,54 (với P-value nhỏ hơn 0,01), cao hơn rất nhiều so với hệ số của lao động (0,17) và đất đai (0,05). Điều này khẳng định mức độ gia tăng khai thác tài nguyên rừng tạo ra tác động đóng góp lớn nhất vào tổng thu nhập hộ gia đình, giải thích lý do người dân tiếp tục vào rừng khai thác dù biết vi phạm pháp luật.

Đâu là giải pháp mang tính đột phá để giải quyết hài hòa giữa bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế tại đây? Giải pháp đột phá là thực hiện đồng quản lý rừng gắn liền với giao quyền sử dụng đất lâm nghiệp trong tổng số 9.337,7 ha đất chưa sử dụng cho cộng đồng, kết hợp chi trả dịch vụ môi trường rừng và hỗ trợ phát triển mô hình trồng tre lấy măng, cây dược liệu dưới tán rừng nhằm thay thế triệt để nguồn thu từ việc khai thác gỗ và săn bắn trái phép.

Kết luận

• Tỷ trọng thu nhập từ khai thác tài nguyên rừng chiếm tới 55,67% tổng thu nhập của các hộ gia đình sinh sống tại Khu bảo tồn thiên nhiên Kim Hỷ.
• Có tới 95,56% số hộ tham gia khai thác gỗ và 100% số hộ khai thác củi để phục vụ nhu cầu đời sống và buôn bán thương mại.
• Hoạt động canh tác nương rẫy 358,02 ha cùng chăn thả 2,5 con gia súc/hộ diễn ra tự phát, gây áp lực trực tiếp lên hệ sinh thái rừng tự nhiên trên núi đá vôi.
• Mô hình hồi quy Cobb-Douglas chỉ ra độ co giãn thu nhập từ việc khai thác tài nguyên rừng đạt mức cao vượt trội với 0,54%.
• Hệ thống giải pháp kinh tế - xã hội đồng bộ là chìa khóa then chốt giúp giảm thiểu xung đột giữa mục tiêu bảo tồn đa dạng sinh học và bảo đảm sinh kế.

Luận văn đã đóng góp một hệ thống dữ liệu thực nghiệm chuẩn xác và luận cứ khoa học vững chắc về sự tương tác giữa cộng đồng dân tộc thiểu số và tài nguyên rừng đặc dụng tại vùng Đông Bắc Việt Nam. Để hiện thực hóa các khuyến nghị, các cơ quan ban ngành cần khẩn trương xây dựng lộ trình quy hoạch đất sản xuất lâm nghiệp và triển khai các mô hình sinh kế thay thế trong giai đoạn 2010 đến 2015. Các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và bạn đọc quan tâm có thể tiếp tục khai thác sâu các phát hiện của công trình này nhằm hoàn thiện chính sách lâm nghiệp cộng đồng bền vững tại Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1. TRÊN THẾ GIỚI Trong nhiều thập kỷ qua, cộng đồng quốc tế đã có những công trình nghiên cứu nhằm nỗ lực làm thay đổi chiến lược bảo tồn từ. Một chiến lược bảo tồn mới dần được hình thành và khẳng định tính ưu việt, đó là liên kết quản lý KBTTN và VQG với các hoạt động sinh kế của người dân địa phương, cần thiết có sự tham gia bình đẳng của các cộng đồng trên cơ sở tôn trọng nền văn hoá trong quá trình xây dựng các quyết định. Nhìn chung các khu bảo tồn đều được thiết lập vì mục đích chung của các Quốc gia, mà ít nghĩ đến các nhu cầu và mong muốn của người dân địa phương.

Dựa trên mô hình của Hoa Kỳ, phương thức quản lý của nhiều VQG và KBT chủ yếu bao gồm việc ngăn cấm người dân địa phương xâm nhập vào KBT và khai thác TNR. Tại các nước Đông Nam Á phương thức này tỏ ra không thích hợp vì để duy trì sự đa dạng sinh học thì người dân địa phương bị mất quyền tiếp cận với nguồn TNR, trong khi sự phụ thuộc của họ vào TNR là rất lớn [40]. Các kết quả nghiên cứu trên thế giới của các KBT và VQG khẳng định rằng để quản lý thành công cần dựa trên mô hình quản lý gắn bảo tồn đa dạng sinh học với bảo tồn văn hoá của người dân địa phương. Ở VQG Kakadu (Australia), những người thổ dân chẳng những được chung sống với VQG một cách hợp pháp mà họ còn được thừa nhận là chủ hợp pháp của VQG và được tham gia quản lý VQG thông qua các đại diện của họ trong ban quản lý.

Thinley và Wangchuks cho rằng: Rừng chủ yếu là nguồn cung cấp gỗ xây dựng và làm hàng rào, cung cấp củi, nơi chăn thả và chuồng trại cho gia súc. Chúng cũng cung cấp một phần lớn những yêu cầu về thức ăn gia súc, lợi tức, công ăn việc làm và đóng vai trò quan trọng trong việc bảo vệ đất và nước trên vùng đất dốc [35]. Theo Gadgil và VP. Vartok năm cho rằng: Người dân địa phương ở Ấn Độ đã bảo vệ được các diện tích rừng từ dưới 0,5 ha đến 10 ha dưới dạng lùm cây thiêng để thờ các vị thần của lùm cây.

Việc lấy ra bất cứ sản phẩm nào đều bị cấm kỵ. Với nạn phá rừng ngày càng tăng, những lùm cây đó đã trở thành c những di sản còn lại của rừng tự nhiên và do đó đã trở nên quan trọng trong việc thu lượm một số sản phẩm như: Cây thuốc, lá rụng, gỗ khô…Việc khai thác gỗ đã bị cấm nhưng đôi khi vẫn xảy ra tình trạng khai thác gỗ trộm [35]. Tác giả Apple Gate, G.A 1987 trong khi nghiên cứu kinh nghiệm tác nghiệp trong việc quản lý phát triển rừng tại vùng đồi Nêpan đã trình bày mối quan hệ giữa rừng và các hệ canh tác hỗn hợp ở trung du miền núi. Tác giả cho rằng các hệ canh tác phụ thuộc nhiều vào rừng đang bị suy thoái nhanh.

Sự bền vững lâu dài của các hệ canh tác phụ thuộc vào việc gia tăng về diện tích dưới bất cứ các dạng che phủ thực vật nào [35]. Sự tham gia của người dân địa phương tại một số nước khu vực Đông Nam Á vào công tác bảo tồn đa dạng sinh học là một biện pháp cần thiết và thường có hiệu quả. Nỗ lực của các cơ quan chính phủ nhằm đưa dân chúng ra khỏi các KBT đã không mang lại kết quả như mong muốn trên cả phương diện quản lý TNR và kinh tế xã hội. Việc đưa người dân vốn quen sống trên địa bàn của họ đến một nơi mới và khi đó lực lượng khác có thể xâm lấn và khai thác TNR mà không có người bảo vệ.

Người dân địa phương có nhiều kiến thức cổ truyền về việc sử dụng tài nguyên thiên nhiên và các thể chế cộng đồng đã tỏ ra có hiệu quả trong việc quản lý các nguồn tài nguyên này [40]. Ở Thái Lan, vào khoảng những năm 1945, độ che phủ của rừng đạt tới 60%, nhưng đến năm 1995 giảm xuống còn 26%.000 km2 rừng bị tàn phá. Năm 1989, Cục Lâm nghiệp của Hoàng gia Thái Lan thành lập khu bảo tồn để bảo vệ diện tích rừng còn lại. Điều này dẫn tới xung đột giữa các cộng đồng địa phương.

Một thử nghiệm của Dự án “Quản lý rừng bền vững thông qua sự cộng tác” thực hiện tại tỉnh Chaiyaphum ở Đông Bắc Thái Lan. Kết quả chỉ ra rằng, điều căn bản để quản lý bền vững tài nguyên là phải thu hút sự tham gia của các bên liên quan và đặc biệt là phải bao gồm cả phát triển cộng đồng địa phương bằng các hoạt động làm tăng thu nhập của họ [44]. Các nguyên tắc được lập ra trong công tác quản lý tài nguyên thiên nhiên và kế hoạch phát triển kinh tế xã hội quốc gia năm 1992 - 1996 là: "Khuyến khích người dân cộng tác với chính phủ, trong bảo tồn tài nguyên thiên nhiên thông qua việc đề cao vai trò của các tổ chức nhân dân, tổ chức phi chính phủ, từ trung ương đến địa phương. Trong việc quyết định các dự án quản lý tài nguyên thiên nhiên cũng như trong việc theo c dõi, giám sát và đánh giá thành công của dự án này".

Nhận rõ sự cần thiết phải xem xét điều kiện kinh tế, xã hội xung quanh KBT, các nhà quy hoạch quản lý KBT đã bắt đầu đề xuất và thiết lập các vùng đệm để ngăn chặn sự xâm hại từ bên ngoài vào các KBT [39]. Trong chiến lược Quốc gia của Philippines về bảo tồn đa dạng sinh học chi ra rằng: "Điều chủ chốt dẫn đến thắng lợi cho bảo tồn đa dạng sinh học là phải bảo đảm rằng các cộng đồng địa phương, những người bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi mọi quyết định về chính sách liên quan đến môi trường, sẽ tham gia vào quá trình lập kế hoạch và quản lý đối với bảo tồn đa dạng sinh học" [39]. Tác giả Peluso (1986) tại Indonesia đã công bố “ Các ảnh hưởng qua lại giữa đất và rừng của nhà nước như: Rừng sản xuất, rừng trồng, rừng tự nhiên đều đã được nghiên cứu. Sản phẩm là những mặt hàng sinh lời được và khó quản lý đối với các cơ quan lâm nghiệp nhưng có giá trị to lớn đối với nhân dân địa phương.

Kế hoạch hành động đa dạng sinh học ở Indonesia cũng ghi nhận rằng: "Việc tăng cường sự tham gia của công chúng, đặc biệt là cộng đồng sinh sống bên trong và phụ thuộc vào các vùng có tính đa dạng sinh học cao, là mục tiêu chính của kế hoạch hành động và là điều kiện tiên quyết đối với việc thực hiện kế hoạch [35].1988 trong tài liệu giới thiệu nghiên cứu định hình chi tiết về làng Ban Pong tỉnh S. Risaket Thái Lan chỉ ra rằng các tầng lớp nghèo phải phụ thuộc vào rừng để chăn thả gia súc và thu hái tài nguyên lâm sản như: củi đun và hoa quả trong rừng. Đây là một minh hoạ rất cần thiết của người dân địa phương tham gia vào việc lập kế hoạch và thiết kế các dự án phát triển [35].P mô tả việc đi thu hái lâm sản phụ, tác giả đã nhận định rằng những sản vật đó được coi như là những mặt hàng không phải trả tiền, ai cũng có thể thu lượm được. Mặc dù vậy những quyền đó không được quy định cụ thể, nó đã trở thành một thông lệ, trong đó có cả việc dùng gỗ làm nhà, có lúc dùng để biện hộ cho việc thu hoạch gỗ và bán [35].

trong tập ATLAT, cung cấp một mô tả chi tiết về các mối tương quan giữa rừng, lương thực và nước, giữa những người xây dựng ruộng bậc thang làm lúa nước và những người canh tác nương rẫy [35]. c Các nghiên cứu trên thế giới mới chỉ có những phân tích định tính về sự phụ thuộc của các cộng động dân cư vào tài nguyên và khẳng định cần thiết phải có sự tham gia của người dân vào các hoạt động bảo tồn TNR. Tuy nhiên, chưa có các nghiên cứu định lượng xác định những tác động của cộng đồng vào TNR và những nguyên nhân cụ thể dẫn tới những tác động đó vào TNR. Ở VIỆT NAM So với nhiều nước trên thế giới và khu vực thì lịch sử thành lập các khu rừng đặc dụng ở Việt Nam tương đối sớm.

Tháng 7/1962, Quyết định số 72/TTg của thủ tướng chính phủ thành lập khu rừng cấm Cúc Phương rộng 25.000 ha, sau này trở thành VQG đầu tiên của nước ta. Bên cạnh đó, Chính phủ còn ra các quyết định thành lập các khu rừng cấm Nam Bãi Cát Tiên (1978); VQG Cát Bà (1986); VQG Côn Đảo (1984); VQG YokDon (1991); KBTTN đất ngập nước Xuân Thuỷ (1994); KBTTN Tràm Chim Tam Nông (1994)… Ngoài ra, các nhà khoa học trong và ngoài nước đã phát hiện nhiều khu rừng có giá trị cao về đa dạng sinh học không những đối với Việt Nam mà còn cả trong khu vực và thế giới như: KBTTN Vũ Quang (Hà Tĩnh); Pù Mát (Nghệ An); Phong Nha (Quảng Bình); Xuân Liên Phù Luông (Thanh Hoá)… Từ đó đến nay, Việt Nam đã có 128 khu rừng đặc dụng được thành lập [37]. Trước hết để công tác bảo tồn đạt hiệu quả thì các quy định phải được thể chế hóa. Trong đó bao gồm luật và các văn bản dưới luật.

Đó là các điều khoản được ghi trong Luật bảo vệ và phát triển rừng ban hành ngày 12/08/1991, Luật bảo vệ và phát triển rừng sửa đổi ban hành ngày 03/12/2004. Quyết định số 08/2001/QĐ - TTg ban hành ngày 11/01/2001 đã đề cập đến việc Ban quản lý các khu bảo vệ được xây dựng các quy định về phạm vi sử dụng rừng đối với người dân địa phương sinh sống trong các KBT. Gần đây nhất, Thủ tướng chính phủ có Quyết định số 186/2006/QĐ - TTg ban hành ngày 14/08/2006 về quy chế quản lý rừng, thay thế Quyết định số 08/2001/QĐ - TTg. Trong đó, quản lý rừng đặc dụng được quy định rất cụ thể: [23].

- Rừng đặc dụng bao gồm các loại: VQG, KBTTN, khu bảo vệ cảnh quan, khu rừng nghiên cứu thực nghiệm khoa học. - Trong VQG và KBTTN được chia thành các phân khu chức năng sau: c + Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt:  Là khu vực có diện tích vừa đủ để bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái tự nhiên như mẫu chuẩn sinh thái quốc gia, được quản lý, bảo vệ chặt chẽ để theo dõi diễn biến tự nhiên của rừng và hệ sinh thái.