Luận văn thạc sĩ khoa học lâm nghiệp nghiên cứu bảo tồn các loài cây họ ngọc lan magnoliaceae tại khu bảo tồn thiên nhiên xuân liên thanh hóa

Nghiên cứu bảo tồn các loài Ngọc lan quý hiếm tại Khu bảo tồn Xuân Liên, Thanh Hóa. Luận văn Thạc sĩ Khoa học Lâm nghiệp, đóng góp cho bảo vệ đa dạng sinh học.

• Tác giả: Hoàng Văn Phức
• Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Văn Việt
• Trường học: Trường Đại học Lâm nghiệp
• Chuyên ngành: Khoa học Lâm Nghiệp
• Đề tài: Nghiên cứu bảo tồn các loài cây họ Ngọc lan - Magnoliaceae tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2016
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• ĐẶT VẤN ĐỀ
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
• 1.1. Trên thế giới
• 1.2. Ở trong nước

Tóm tắt

I. Giới thiệu về cây họ Ngọc Lan

Cây họ Ngọc Lan (Magnoliaceae) là một trong những nhóm thực vật có giá trị sinh thái và kinh tế cao. Chúng có vai trò quan trọng trong việc duy trì sự đa dạng sinh học tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên. Việc bảo tồn cây họ Ngọc Lan không chỉ giúp bảo vệ nguồn gen quý hiếm mà còn góp phần vào việc cải thiện môi trường sinh thái. Theo các nghiên cứu, cây họ Ngọc Lan có khả năng thích ứng tốt với điều kiện khí hậu và đất đai tại khu vực này, đồng thời đóng góp vào việc duy trì hệ sinh thái rừng tự nhiên. Đặc biệt, nhiều loài thuộc họ Ngọc Lan đang đứng trước nguy cơ tuyệt chủng do sự tác động của con người và biến đổi khí hậu. Các biện pháp bảo tồn cần được triển khai để đảm bảo sự phát triển bền vững của loài cây này.

1.1. Đặc điểm sinh học của cây họ Ngọc Lan

Cây họ Ngọc Lan thường có đặc điểm sinh học nổi bật như chiều cao lớn, tán lá rộng và hoa đẹp. Chúng thường phát triển trong môi trường rừng ẩm ướt và có ánh sáng đầy đủ. Sự phân bố của các loài cây họ Ngọc Lan trong khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên cho thấy sự đa dạng về hình thái và kích thước. Nghiên cứu cho thấy rằng, cây họ Ngọc Lan có khả năng tái sinh tự nhiên tốt, đặc biệt là trong các khu vực đã được bảo vệ. Việc hiểu rõ về đặc điểm sinh học của cây họ Ngọc Lan là cơ sở để đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả.

II. Tình trạng bảo tồn cây họ Ngọc Lan tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao ở Thanh Hóa, với nhiều loài cây họ Ngọc Lan. Tuy nhiên, tình trạng bảo tồn các loài cây này đang gặp nhiều thách thức. Một số loài cây họ Ngọc Lan đã được ghi nhận trong sách đỏ Việt Nam và sách đỏ thế giới, cho thấy mức độ nguy cơ tuyệt chủng cao. Các hoạt động khai thác rừng, phát triển kinh tế không bền vững và biến đổi khí hậu đang ảnh hưởng tiêu cực đến sự tồn tại của các loài cây này. Việc đánh giá thực trạng và đưa ra các giải pháp bảo tồn là rất cần thiết để bảo vệ nguồn gen quý hiếm này.

2.1. Nguyên nhân đe dọa cây họ Ngọc Lan

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến tình trạng suy giảm số lượng cây họ Ngọc Lan tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên. Một trong những nguyên nhân chính là sự khai thác gỗ trái phép và phát triển nông nghiệp không bền vững. Bên cạnh đó, biến đổi khí hậu cũng gây ra những tác động tiêu cực đến môi trường sống của cây họ Ngọc Lan. Những thay đổi về nhiệt độ và lượng mưa có thể làm thay đổi cấu trúc sinh thái của khu vực, từ đó ảnh hưởng đến sự sinh trưởng và phát triển của các loài cây này. Để bảo tồn hiệu quả, cần có những biện pháp quản lý tài nguyên thiên nhiên chặt chẽ và bền vững.

III. Giải pháp bảo tồn cây họ Ngọc Lan

Để bảo tồn cây họ Ngọc Lan tại khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, cần triển khai một số giải pháp cụ thể. Thứ nhất, tăng cường công tác quản lý và bảo vệ rừng để ngăn chặn tình trạng khai thác gỗ trái phép. Thứ hai, nâng cao nhận thức của cộng đồng dân cư về tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học. Thứ ba, phát triển các chương trình nghiên cứu khoa học nhằm tìm hiểu sâu hơn về đặc điểm sinh học và sinh thái của cây họ Ngọc Lan. Cuối cùng, cần xây dựng các mô hình phát triển kinh tế bền vững, kết hợp với bảo tồn tài nguyên thiên nhiên.

3.1. Tăng cường quản lý tài nguyên thiên nhiên

Quản lý tài nguyên thiên nhiên hiệu quả là yếu tố then chốt trong việc bảo tồn cây họ Ngọc Lan. Cần thiết lập các quy định nghiêm ngặt về khai thác tài nguyên rừng, đồng thời tăng cường lực lượng kiểm lâm và các biện pháp giám sát. Việc phát triển các mô hình quản lý cộng đồng cũng có thể giúp nâng cao trách nhiệm của người dân trong việc bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Ngoài ra, cần có sự hỗ trợ từ chính quyền địa phương và các tổ chức phi chính phủ trong việc thực hiện các chương trình bảo tồn.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Nguồn tài nguyên sinh vật, đặc biệt là tài nguyên thực vật, đóng vai trò thiết yếu trong việc duy trì sự sống và cân bằng sinh thái trên Trái Đất. Việt Nam, nằm trong khu vực nhiệt đới châu Á, sở hữu hệ thực vật phong phú với khoảng 11.000 loài thực vật bậc cao đã được phát hiện trên diện tích 330.000 km², tuy nhiên con số thực tế có thể cao hơn nhiều do nhiều loài chưa được thống kê đầy đủ. Sự phát triển công nghiệp, thủy điện và du lịch đã gây áp lực lớn lên tài nguyên thực vật, dẫn đến sự suy giảm đa dạng sinh học và thu hẹp phạm vi phân bố của nhiều loài quý hiếm.

Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa, với diện tích tự nhiên 27.699,6 ha, trong đó 76% là rừng tự nhiên, là một trong những khu vực có tính đa dạng sinh học cao. Tại đây đã ghi nhận 752 loài thực vật bậc cao thuộc 440 chi và 130 họ, trong đó có 38 loài nằm trong Sách đỏ Việt Nam và thế giới, chiếm 11,28% số loài quý hiếm của Việt Nam. Đặc biệt, khu bảo tồn này có nhiều loài thực vật đặc hữu và quý hiếm như Pơ mu, Bách xanh, Sa mu, Dẻ tùng sọc trắng, góp phần quan trọng vào công tác bảo tồn nguồn gen.

Luận văn tập trung nghiên cứu bảo tồn các loài cây họ Ngọc lan (Magnoliaceae) tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, nhằm điều tra thành phần loài, vị trí phân bố và tình trạng đe dọa của một số loài, từ đó đề xuất các biện pháp bảo tồn hiệu quả. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 5 đến tháng 10 năm 2016, với phạm vi nghiên cứu tập trung tại khu vực rừng tự nhiên của Xuân Liên. Kết quả nghiên cứu không chỉ góp phần nâng cao hiểu biết khoa học về họ Ngọc lan mà còn hỗ trợ phát triển rừng bền vững và bảo vệ đa dạng sinh học tại địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu dựa trên các lý thuyết và mô hình sinh thái học thực vật, trong đó:

• Thành tầng và cấu trúc rừng: Hiện tượng thành tầng là đặc trưng cơ bản của quần thể thực vật, tạo nên cấu trúc tầng thứ trong rừng. Các mô hình phân tầng rừng của David và P.W Risa (1933-1934), Cusen (1951), Sampion Gripfit (1948) và các nghiên cứu về phân tầng rừng nhiệt đới của W (1952), P (1971) được tham khảo để hiểu rõ cấu trúc chiều cao và phân bố các loài trong rừng.

• Sinh thái học cá thể và quần thể: Theo Odum (1975), sinh thái học cá thể nghiên cứu đặc điểm sinh trưởng, tập tính và khả năng thích nghi của từng cá thể hoặc loài, trong khi sinh thái học quần thể tập trung vào mối quan hệ giữa các cá thể trong quần thể và với môi trường.

• Đặc điểm sinh học và sinh thái học loài: Các nghiên cứu về đặc điểm hình thái, sinh trưởng, tái sinh và phân bố của các loài thực vật bản địa như Michelia, Schima wallichii, Thông nàng, Giẻ, Bằng lăng... cung cấp cơ sở để đánh giá tình trạng và khả năng phục hồi của các loài họ Ngọc lan.

• Phân tích cấu trúc rừng bằng phương pháp định lượng: Sử dụng các hàm hồi quy, phân bố xác suất và mô hình toán học để mô tả mối quan hệ giữa chiều cao, đường kính thân cây và mật độ tái sinh, giúp đánh giá chính xác cấu trúc và sức khỏe của quần xã thực vật.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Dữ liệu được thu thập từ 12 tuyến điều tra thực địa tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, kết hợp với phỏng vấn cán bộ kiểm lâm, người dân địa phương và các chuyên gia. Ngoài ra, các tài liệu khoa học, văn bản pháp luật liên quan đến bảo tồn và quản lý tài nguyên rừng cũng được sử dụng làm cơ sở lý thuyết và tham khảo.

• Phương pháp điều tra thực địa: Các tuyến điều tra được thiết kế dựa trên bản đồ địa hình, sử dụng máy định vị GPS để xác định tọa độ và độ cao của các cá thể cây họ Ngọc lan. Mỗi tuyến có chiều dài khác nhau, đảm bảo đi qua các trạng thái rừng và kiểu sinh cảnh đa dạng. Các chỉ số lâm học như đường kính thân (D1.3), chiều cao vút ngọn (Hvn), chiều cao dưới cành (Hdc), đường kính tán (Dt) được đo đạc chính xác bằng thước kẹp kính, thước đo cao Blummleiss và phương pháp mục trắc.

• Điều tra tái sinh: Đo đếm cây tái sinh tự nhiên theo chiều cao (<50 cm, 50-100 cm, >100 cm) quanh gốc cây mẹ và trên tuyến điều tra để đánh giá khả năng phục hồi và sinh sản của các loài.

• Xác định loài và thu mẫu: Mẫu tiêu bản gồm lá, hoa, quả được thu thập, đánh số hiệu và giám định tên loài tại phòng thí nghiệm để đảm bảo độ chính xác trong phân loại.

• Phân tích dữ liệu: Sử dụng phần mềm MapSource và MapInfo để số hóa tọa độ, xây dựng bản đồ phân bố các loài họ Ngọc lan. Các chỉ số lâm học được xử lý bằng thống kê mô tả và phân tích định lượng để đánh giá cấu trúc quần xã và tình trạng bảo tồn.

• Timeline nghiên cứu: Nghiên cứu được tiến hành từ tháng 5 đến tháng 10 năm 2016, bao gồm công tác chuẩn bị, điều tra thực địa, xử lý số liệu và phân tích kết quả.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần loài họ Ngọc lan tại Khu bảo tồn Xuân Liên: Qua 12 tuyến điều tra, xác định được 11 loài thuộc họ Ngọc lan, trong đó tập trung nghiên cứu sâu vào 3 loài chính: Giổi lông (Michelia balansae), Giổi xanh (Michelia mediocris) và Giổi ăn quả (Michelia tonkinensis). Ba loài này phân bố chủ yếu ở độ cao từ 200 đến 1100 m, tập trung nhiều nhất trong khoảng 300-800 m.

2. Phân bố và mật độ cá thể: Loài Giổi lông xuất hiện trên 6 tuyến điều tra, trong khi Giổi xanh và Giổi ăn quả phân bố rộng trên tất cả các tuyến. Mật độ tái sinh tự nhiên của Giổi ăn quả đạt 100% trên các tuyến điều tra, với số lượng cây tái sinh chiều cao dưới 50 cm chiếm 83,3%, cho thấy khả năng tái sinh tương đối tốt.

3. Tình trạng bảo tồn: Michelia balansae được xếp vào nhóm loài nguy cấp (VU) theo Sách đỏ Việt Nam 2007, trong khi Michelia mediocris và Michelia tonkinensis chưa được xếp hạng rõ ràng nhưng cũng có giá trị bảo tồn cao do phân bố hạn chế và áp lực khai thác.

4. Đặc điểm sinh thái và cấu trúc quần xã: Các loài họ Ngọc lan thường mọc hỗn giao với các loài cây lá rộng thuộc họ Dẻ (Fagaceae), họ Dầu (Dipterocarpaceae), họ Thầu dầu (Euphorbiaceae). Tầng cây bụi dưới tán rừng gồm các loài như Trọng đũa (Ardisia aciphylla), Chè đuôi hoa (Camellia caudata), và các loài Dương xỉ, Cỏ thuộc họ Hòa thảo. Đất đai chủ yếu là đất Feralit đỏ vàng với tầng thảm mục dày, tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của các loài.

Thảo luận kết quả

Kết quả nghiên cứu cho thấy sự phân bố của các loài họ Ngọc lan tại Khu bảo tồn Xuân Liên có sự liên kết chặt chẽ với đặc điểm địa hình, độ cao và loại đất. Việc tập trung phân bố chủ yếu ở độ cao trung bình từ 300-800 m phù hợp với điều kiện khí hậu và thổ nhưỡng của khu vực. Mật độ tái sinh tự nhiên của Giổi ăn quả tương đối cao, tuy nhiên sự phát triển cây con bị hạn chế do tầng thảm mục dày, gây khó khăn cho việc tiếp xúc đất và hấp thu dinh dưỡng.

So sánh với các nghiên cứu về cấu trúc rừng nhiệt đới và sinh thái học thực vật, kết quả này phù hợp với nhận định rằng rừng nhiệt đới có cấu trúc tầng phức tạp và đa dạng loài cao, nhưng sự tái sinh tự nhiên có thể bị ảnh hưởng bởi điều kiện ánh sáng và đất đai. Việc phát hiện Michelia balansae là loài nguy cấp nhấn mạnh tầm quan trọng của công tác bảo tồn tại khu vực, nhất là trong bối cảnh áp lực khai thác tài nguyên ngày càng tăng.

Dữ liệu có thể được trình bày qua biểu đồ phân bố độ cao của các loài, bảng thống kê mật độ tái sinh theo chiều cao và bản đồ phân bố không gian các loài họ Ngọc lan trong khu bảo tồn, giúp minh họa rõ ràng hơn về tình trạng và phạm vi phân bố của từng loài.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo vệ rừng tự nhiên: Thực hiện các biện pháp kiểm soát khai thác gỗ và săn bắt trái phép trong Khu bảo tồn Xuân Liên nhằm bảo vệ các quần thể cây họ Ngọc lan, đặc biệt là loài Michelia balansae. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn và lực lượng kiểm lâm. Thời gian: ngay lập tức và liên tục.

2. Phát triển chương trình nhân giống và trồng rừng phục hồi: Xây dựng vườn ươm chuyên biệt cho các loài họ Ngọc lan, tập trung vào việc nhân giống cây con từ hạt và cấy ghép nhằm tăng mật độ cây trưởng thành. Chủ thể thực hiện: các viện nghiên cứu lâm nghiệp, tổ chức bảo tồn. Thời gian: trong vòng 2-3 năm tới.

3. Nâng cao nhận thức cộng đồng địa phương: Tổ chức các khóa tập huấn, truyền thông về giá trị đa dạng sinh học và tầm quan trọng của bảo tồn họ Ngọc lan, khuyến khích cộng đồng tham gia bảo vệ rừng và phát triển kinh tế bền vững. Chủ thể thực hiện: Ban Quản lý Khu bảo tồn, chính quyền địa phương. Thời gian: liên tục, ưu tiên trong 1-2 năm đầu.

4. Xây dựng hệ thống giám sát và đánh giá đa dạng sinh học: Áp dụng công nghệ GIS và GPS để theo dõi sự thay đổi về phân bố và mật độ các loài họ Ngọc lan, từ đó điều chỉnh các biện pháp quản lý phù hợp. Chủ thể thực hiện: các tổ chức nghiên cứu, Ban Quản lý Khu bảo tồn. Thời gian: triển khai trong 1 năm và duy trì lâu dài.

5. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khai thác giá trị cảnh quan và đa dạng sinh học của Khu bảo tồn để phát triển du lịch sinh thái, tạo nguồn thu nhập cho cộng đồng, đồng thời giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng. Chủ thể thực hiện: chính quyền địa phương, Ban Quản lý Khu bảo tồn, doanh nghiệp du lịch. Thời gian: kế hoạch 3-5 năm.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý và cán bộ bảo tồn rừng: Luận văn cung cấp dữ liệu khoa học và giải pháp thực tiễn giúp nâng cao hiệu quả quản lý, bảo vệ và phát triển nguồn gen quý hiếm trong các khu bảo tồn thiên nhiên.

2. Nhà nghiên cứu sinh thái học và thực vật học: Tài liệu chi tiết về đặc điểm sinh học, phân bố và tái sinh của các loài họ Ngọc lan tại Việt Nam, hỗ trợ nghiên cứu chuyên sâu và phát triển các đề tài liên quan.

3. Cộng đồng địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Thông tin về giá trị đa dạng sinh học và các biện pháp bảo tồn giúp nâng cao nhận thức, thúc đẩy sự tham gia tích cực của cộng đồng trong công tác bảo vệ môi trường.

4. Ngành du lịch sinh thái và phát triển bền vững: Cung cấp cơ sở khoa học để xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên thực vật quý hiếm, góp phần phát triển kinh tế địa phương và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Tại sao họ Ngọc lan lại quan trọng trong hệ sinh thái rừng Xuân Liên?
   Họ Ngọc lan là nhóm thực vật có giá trị sinh thái và kinh tế cao, đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc rừng và chuỗi thức ăn. Các loài như Michelia balansae còn là nguồn gen quý hiếm, góp phần duy trì đa dạng sinh học và cân bằng sinh thái.

2. Phương pháp nào được sử dụng để xác định phân bố các loài họ Ngọc lan?
   Nghiên cứu sử dụng máy định vị GPS kết hợp phần mềm bản đồ MapSource và MapInfo để thu thập và xử lý dữ liệu tọa độ, từ đó xây dựng bản đồ phân bố chính xác các loài trong khu bảo tồn.

3. Tình trạng tái sinh tự nhiên của các loài họ Ngọc lan như thế nào?
   Loài Giổi ăn quả có mật độ tái sinh tự nhiên tốt với 100% tuyến điều tra phát hiện cây tái sinh, chủ yếu từ hạt. Tuy nhiên, sự phát triển cây con bị hạn chế do tầng thảm mục dày, ảnh hưởng đến khả năng tiếp xúc đất và hấp thu dinh dưỡng.

4. Các biện pháp bảo tồn nào được đề xuất cho họ Ngọc lan?
   Các giải pháp bao gồm tăng cường bảo vệ rừng, phát triển nhân giống và trồng rừng phục hồi, nâng cao nhận thức cộng đồng, xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái bền vững.

5. Luận văn có thể hỗ trợ gì cho phát triển kinh tế địa phương?
   Bằng việc bảo tồn và phát triển các loài thực vật quý hiếm, đồng thời khai thác tiềm năng du lịch sinh thái, luận văn góp phần tạo ra nguồn thu nhập bền vững cho cộng đồng, giảm áp lực khai thác tài nguyên rừng và thúc đẩy phát triển kinh tế xanh.

Kết luận

• Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên là nơi phân bố đa dạng các loài họ Ngọc lan với 11 loài được xác định, trong đó 3 loài chính được nghiên cứu sâu là Michelia balansae, Michelia mediocris và Michelia tonkinensis.
• Các loài họ Ngọc lan phân bố chủ yếu ở độ cao 200-1100 m, tập trung nhiều nhất trong khoảng 300-800 m, phù hợp với điều kiện sinh thái của khu vực.
• Michelia balansae được xếp vào nhóm loài nguy cấp, cần ưu tiên bảo tồn để tránh nguy cơ tuyệt chủng.
• Mật độ tái sinh tự nhiên của Giổi ăn quả tương đối tốt, tuy nhiên sự phát triển cây con còn gặp nhiều khó khăn do điều kiện tầng thảm mục và ánh sáng.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn toàn diện bao gồm bảo vệ rừng, nhân giống, nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển du lịch sinh thái nhằm bảo vệ và phát triển bền vững nguồn gen quý hiếm tại khu vực.

Tiếp theo, cần triển khai các chương trình nhân giống và trồng rừng phục hồi trong vòng 2-3 năm tới, đồng thời xây dựng hệ thống giám sát đa dạng sinh học liên tục. Mời các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương cùng phối hợp thực hiện các giải pháp bảo tồn nhằm bảo vệ tài nguyên quý giá này cho các thế hệ tương lai.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu là các công trình của Nguyễn Nghĩa Thìn (1992 về đa dạng thực vật Cúc Phương [35]; Lê Trần Chấn, Phan Kế Lộc, Nguyễn Nghĩa Thìn, Nông Văn Tiếp (1994 về đa dạng hệ thực vật Lâm Sơn (Hoà Bình [8]. Ngoài ra Phùng Ngọc Lan, Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Bá Thụ đã công bố cuốn sách "Tính đa dạng thực vật Cúc Phương" (1996 đã công bố 1.944 loài thực vật bậc cao, trong đó có 1.712 loài thực vật thuộc ngành Hạt kín.[24] và Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Thị Thời (1998 công bố cuốn "Đa dạng thực vật có mạch vùng núi cao Sa Pa - Phan Si Pan" đã công bố 1.691 loài thực vật bậc cao thuộc ngành Hạt kín, [41], Nguyễn Nghĩa Thìn, Mai Văn Phô công bố cuốn "Đa dạng sinh học khu hệ Nấm và Thực vật ở Vườn Quốc 12 gia Bạch Mã" (2003 đã công bố 1.548 loài thực vật của 703 chi thuộc 165 họ, trong đó có 1.448 loài thực vật bậc cao thuộc ngành Hạt kín [40]; Nguyễn Nghĩa Thìn, Nguyễn Thanh Nhàn (2004 [39] đã công bố cuốn “Đa dạng thực vật ở Vườn Quốc gia Pù Mát” công bố có 2.309 loài thực vật của ngành Hạt kín. Nguyễn Nghĩa Thìn (2006 công bố cuốn “Đa dạng hệ thực vật ở khu bảo tồn thiên nhiên Na hang” cho biết ở đây có 1.083 loài thực vật bậc cao của 570 chi, thuộc 135 họ của ngành Hạt kín [37], Trần Minh Hợi (chủ biên công bố cuốn “Đa dạng tài nguyên vườn Quốc gia Xuân Sơn, Phú Thọ” [19]. Đó là những kết quả nghiên cứu trong nhiều năm các tác giả, nhằm phục vụ cho công tác bảo tồn của các vườn Quốc gia và Khu bảo tồn ở Việt Nam.

Phạm Hồng Ban và Trần Đình Quang (2001 khi nghiên cứu khả năng phục hồi của thảm thực vật sau nương rẫy ở Pù Mát đã công bố 544 loài, của 310 chi, thuộc 88 họ của ngành Hạt kín.[2] Đỗ Ngọc Đài và Phạm Hồng Ban (2007 Dẫn liệu khu hệ thực vật bậc cao có mạch trên núi đá vôi vườn Quốc gia Bến En, Thanh Hóa đã công bố 316 loài, 214 chi, của 88 họ ngành Hạt kín [13] Tiếp theo đó năm (2010 [1] khi đánh giá tính đa dạng của hệ thực vật vùng tây Bắc vườn Quốc gia Vũ Quang, Hà tĩnh tác giả Phạm Hồng Ban đã cho biết có 447 loài, 312 chi của 78 họ thuộc ngành Hạt kín. 13 Chƣơng 2 ĐỐI TƢỢNG, MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2. Mục tiêu nghiên cứu 2. Mục tiêu chung: Nhằm cung cấp cơ sở khoa học về họ Ngọc lan làm cơ sở đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển nguồn gen quý hiếm cho phát triển rừng bền vững tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, Thanh Hóa.

Mục tiêu cụ thể: - Xác định được thành phần loài thuộc họ Ngọc lan tại KBTTN Xuân Liên, tỉnh Thanh Hóa; - Xác định được một số đặc điểm lâm học của một số loài trong khu vực nghiên cứu; - Xác định được một số kiểu thảm thực vật nơi có loài thuộc họ Ngọc lan phân bố; - Đề xuất được các giải pháp bảo tồn và phát triển các loài có nguồn gen quý hiếm và cho phát triển rừng bền vững tại khu vực. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 2.1 Đối tượng nghiên cứu: Họ Ngọc lan (Magnoliaceae).2 Phạm vi nghiên cứu Đề tài chỉ tiến hành nghiên cứu một số đặc điểm cơ bản về: thành phần và phân bố các loài thuộc họ Ngọc lan; đặc điểm về cấu trúc quần xã rừng nơi có các loài họ Ngọc lan phân bố tại Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên, Thanh Hóa. Thời gian nghiên cứu từ tháng 5 đến tháng 10 năm 2016. Nội dung nghiên cứu Để đạt được mục tiêu nghiên cứu của đề tài chúng tôi thực hiện 4 nội dung sau: - Nghiên cứu đặc điểm về thành phần loài.

- Nghiên cứu đặc điểm phân bố của loài - Nghiên cứu một số đặc điểm lâm học của loài - Nghiên cứu một số kiểu thảm thực vật nơi có loài thuộc họ Ngọc lan phân bố - Đề xuất một số giải pháp bảo tồn và phát triển các loài có nguồn gen quý hiếm và cho phát triển rừng bền vững tại khu vực nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu 2. Phương pháp lý thuyết Những thông tin, tư liệu về điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế - xã hội khu vực nghiên cứu. Những kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học đã nghiên cứu về các loài cây thuộc họ Ngọc Lan tại khu bảo tồn Xuân Liên, Thanh Hóa Những văn bản có liên quan đến công tác bảo tồn của Nhà nước, Chính phủ và của tỉnh Thanh Hóa.

Phương pháp thực nghiệm: 2. Điều tra thu thập số liệu theo tuyến. Tuyến điều tra được thiết kế vạch sẵn trên bản đồ địa hình, kết hợp phòng vấn người dân địa phương để xác định tuyến điều tra thực địa (tại KBT Xuân Liên, vùng cao trên 1000 m hoàn toàn núi đá, hiểm trở nên có tuyến không thể đi như đã vạch trên bản đồ. Các tuyến được bố trí điển hình trên các kiểu sinh cảnh được dự đoán có khả năng xuất hiện các loài có mặt trong khu vực.

Tuyến điều tra có chiều dài không giống nhau được xác định đảm bảo đi qua các trạng thái rừng. 15 Tuyến điều tra được đánh dấu trên bản đồ và đánh dấu trên thực địa bằng sơn dễ nhận biết. Số lượng 12 tuyến điều tra tại khu vực nghiên cứu. Cùng với chuyên gia địa phương và cán bộ Kiểm Lâm của KBT, tiến hành kiểm tra các thông tin về sự xuất hiện của các loài thuộc ngành Thông trên tuyến điều tra.

Dùng máy định vị GPS, kết hợp phần mềm Mapsource và Mapinfo để xác định phân bố của các loài trên các tuyến điều tra vào bản đồ thảm thực vật rừng trong KBT. Các tuyến điều tra: Sau khi điều tra thực địa, từ dữ liệu máy GPS, xử lý nội nghiệp, số hóa tọa độ bằng phần mềm MapSource và phần mềm Mapinfo trên nền bản đồ hiện trạng rừng và đất lâm nghiệp năm 2014, thống kê các tuyến điều tra như sau: Bảng 2. Toạ độ điểm đầu và điểm cuối của các tuyến điều tra Khu Điểm toạ Tuyến Địa điểm X Y vực độ Điểm đầu Trạm KL bản Vịn 497.732 1 Điểm cuối Trạm KL bản Vịn 502.481 Điểm đầu Trạm KL bản Vịn 502.481 I 2 Điểm cuối Trạm KL bản Vịn 508.315 Điểm đầu Trạm KL bản Vịn 498.295 3 Điểm cuối Trạm KL bản Vịn 499.090 Trạm KL Hón Điểm đầu 508.315 Mong 1 Trạm KL Hón II Điểm cuối 507.863 Mong Trạm KL Hón 2 Điểm đầu 518.899 Mong 16 Khu Điểm toạ Tuyến Địa điểm X Y vực độ Trạm KL Hón Điểm cuối 519.393 Mong Điểm đầu Trạm KL Bản Lửa 511.514 1 Điểm cuối Trạm KL Bản Lửa 511.501 Điểm đầu Trạm KL Bản Lửa 511.501 III 2 Điểm cuối Trạm KL Bản Lửa 510.574 Điểm đầu Trạm KL Bản Lửa 511.501 3 Điểm cuối Trạm KL Bản Lửa 513.015 Điểm đầu Trạm BVR Hón Can 523.441 1 Điểm cuối Trạm BVR Hón Can 521.416 IV Điểm đầu Trạm BVR Hón Can 524.229 2 Điểm cuối Trạm BVR Hón Can 519.272 Trạm KL Sông Điểm đầu 522.824 Khao 1 Trạm KL Sông 519.056 Điểm cuối Khao V Trạm KL Sông 521.037 Điểm đầu Khao 2 Trạm KL Sông 518.548 Điểm cuối Khao Ghi chú : Hệ toạ độ được đo tính trên bản đồ nền địa hình VN 2000. Bản đồ khu vực vị trí tuyến điều tra + Khu vực I: Thuộc khoảnh 12 của tiểu khu 484, khoảnh 5 tiểu khu 497 và khoảnh 1 của tiểu khu 497, khu vực đồi núi đất và rừng nguyên sinh của xã Bát Mọt.

Tiến hành điều tra theo 3 tuyến với tổng chiều dài 15. Độ cao trung bình của khu vực là nghiên cứu là 950m. Tiến hành lập 3 OTC điển hình. Kiểu thảm thực vật trong khu vực: Rừng kín thường xanh chủ yếu cây lá rộng á nhiệt đới núi thấp.

+ Khu vực II: Thuộc khoảnh 2 của tiểu khu 498 và khoảnh 4, tiểu khu 512, khu vực rừng núi đất của xã Bát Mọt và xã Vạn Xuân. Tiến hành điều tra theo 2 tuyến với tổng chiều dài 5. Độ cao trung bình của khu vực là nghiên cứu là 290 m. Tiến hành lập 2 OTC điển hình.

Kiểu thảm thực vật trong khu vực: Rừng kín thường xanh chủ yếu cây lá rộng á nhiệt đới núi thấp và rừng non phục hồi sau nương rẫy. 18 + Khu vực III: Thuộc khoảnh 5, 6 tiểu khu 487, khu vực rừng núi đât của xã Yên Nhân. Tiến hành điều tra theo 3 tuyến với tổng chiều dài 7. Độ cao trung bình của khu vực là nghiên cứu là 950 m.

Tiến hành lập 3 OTC điển hình. Kiểu thảm thực vật trong khu vực: Rừng kín thường xanh chủ yếu cây lá rộng á nhiệt đới núi thấp và rừng non phục hồi sau nương rẫy. + Khu vực IV: Thuộc khoảnh 2 của tiểu khu 520, và khoảnh 10 của tiểu khu 516 xã Vạn Xuân. Tiến hành điều tra theo 2 tuyến với tổng chiều dài 10.

Độ cao trung bình của khu vực là nghiên cứu là 650 m. Tiến hành lập 2 OTC điển hình. Kiểu thảm thực vật trong khu vực: Rừng kín thường xanh chủ yếu cây lá rộng á nhiệt đới núi thấp và rừng non phục hồi sau nương rẫy. + Khu vực V: Thuộc khoảnh 4 tiểu khu 515, và khoảnh 6 của tiểu khu 516 khu vực núi đất xã Vạn Xuân.

Tiến hành điều tra theo 2 tuyến với tổng chiều dài 10. Độ cao trung bình của khu vực là nghiên cứu là 950 m. Tiến hành lập 2 OTC điển hình. Điều tra ngoại nghiệp: a Công tác chuẩn bị: Chuẩn bị các dụng cụ cần thiết cho công tác điều tra ngoại nghiệp như bản đồ, máy GPS, máy ảnh, thước dây, túy đựng tiêu bản, dây buộc, kéo cắt cành, sổ, mẫu biểu ghi chép….dầu chống vắt, bình toong đựng nước uống, đồ ăn, thuốc ý tế.

a) Điều tra cá thể tầng cây cao. Điều tra, thu thập tiêu bản, đo tính tất cả các cá thể loài Ngọc lan được tìm thấy có đường kính ngang ngực D1.3 bằng thước kẹp kính hoặc thước dây đo vanh. 19 Đo chiều cao vút ngọn (Hvn và chiều cao dưới cành (Hdc bằng thước đo cao Blummleiss và mục trắc. Đo đường kính tán (Dt bằng thước dây và mục trắc.

Đối với những cây khó tới gần (do địa hình hiểm trở sử dụng phương pháp mục trắc theo kinh nghiệm từ những cây đã đo. Mẫu biểu 01: Biểu điều tra các cây theo tuyến Tuyến số:…………………………………………………………………… Kiểu rừng chính:…………………………………………………………… Độ cao:……………….…… Ngày điều tra:……………….Người điều tra:…………….3 Hvn Hdc Dt Sinh Ghi TT Tên loài GPS (cm) (m) (m) (m) trưởng chú b) Điều tra, đo đếm cây tái sinh. Điều tra các loài tái sinh tự nhiên theo tuyến và quanh gốc cây mẹ.