Nghiên cứu tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch ở khu bảo tồn loài sến Tam Quy, tỉnh Thanh Hóa

Nghiên cứu tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch tại khu bảo tồn loài sến Tam Quy, tỉnh Thanh Hóa, góp phần bảo tồn và phát triển sinh thái.

• Tác giả: Phạm Thị Lưu
• Người hướng dẫn: PGS. Đậu Bá Thìn
• Trường học: Trường Đại học Hồng Đức
• Chuyên ngành: Thực vật học
• Đề tài: Nghiên Cứu Đa Dạng Thực Vật Bậc Cao Tại Khu Bảo Tồn Loài Sến Tam Quy, Thanh Hóa
• Loại tài liệu: luận văn thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2023
• Địa điểm: Thanh Hóa

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỤC LỤC
• CHỮ VIẾT CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC CÁC BẢNG
• DANH MỤC CÁC HÌNH
• MỞ ĐẦU. MỞ ĐẦU
• 1.1. Lý do chọn đề tài
• 1.2. Mục tiêu nghiên cứu
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.1. Nghiên cứu thực vật trên thế giới
• 1.1.2. Nghiên cứu thực vật ở Việt Nam
• 1.1.3. Nghiên cứu thực vật ở Thanh Hóa và Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy. Tổng quan khu vực nghiên cứu
• 1.1.3.1. Điều kiện tự nhiên
• 1.1.3.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.3.1.2. Địa hình và thủy văn
• 1.1.3.2. Đặc điểm dân sinh, kinh tế - xã hội
• 1.1.3.2.1. Dân số, dân tộc và lao động
• 1.1.3.2.2. Cơ sở hạ tầng, văn hóa - xã hội
• 1.1.3.2.3. Thực trạng các ngành kinh tế
• 1.1.3.3. Đa dạng sinh học
• 1.1.3.4. Tiềm năng phát triển du lịch
• 2. CHƯƠNG 2: ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đối tượng, địa điểm và phạm vi nghiên cứu
• 2.2. Đối tượng nghiên cứu
• 2.3. Địa điểm nghiên cứu
• 2.4. Phạm vi nghiên cứu
• 2.5. Thời gian nghiên cứu
• 2.6. Nội dung nghiên cứu
• 2.7. Phương pháp nghiên cứu
• 2.7.1. Phương pháp kế thừa
• 2.7.2. Phương pháp nghiên cứu ngoài thực địa
• 2.7.3. Phương pháp xử lý và phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm
• 2.7.4. Phương pháp đánh giá tính đa dạng của hệ thực vật
• 3. CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN
• 3.1. Thành phần thực vật có mạch tại Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy, Thanh Hóa
• 3.1.1. Đa dạng thực vật có mạch tại Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy. Đa dạng các bậc taxon
• 3.1.2. Đa dạng về dạng sống
• 3.1.3. Đa dạng các yếu tố địa lý thực vật
• 3.1.4. Đa dạng về giá trị sử dụng của hệ thực vật
• KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
• 1.1. Kiến nghị
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC
• Phụ lục 1. Danh lục các loài thực vật có mạch tại Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy, Thanh Hóa
• Phụ lục 2. Hình ảnh một số loài thực vật có mạch tại Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy, Thanh Hóa
• Phụ lục 3. Một số hình ảnh thu mẫu tại Khu Bảo tồn loài Sến Tam Quy, Thanh Hóa

Tóm tắt

I. Tổng quan về nghiên cứu đa dạng thực vật bậc cao

Việt Nam được biết đến như một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú, đặc biệt là về thực vật bậc cao. Theo thống kê, Việt Nam hiện có khoảng 11.603 loài thực vật có mạch, trong đó có nhiều loài đặc hữu và quý hiếm. Khu bảo tồn thiên nhiên Sến Tam Quy, tỉnh Thanh Hóa là một trong những khu vực nổi bật về đa dạng sinh học, nơi sinh trưởng của nhiều loài thực vật quý hiếm như Sến mật. Đây cũng là khu bảo tồn duy nhất tại Việt Nam và lớn nhất Đông Nam Á, với diện tích 518,5 ha. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về đa dạng thực vật tại khu vực này vẫn còn hạn chế. Do đó, việc thực hiện nghiên cứu nhằm đánh giá tính đa dạng và bảo tồn đa dạng thực vật tại khu bảo tồn này là rất cần thiết.

1.1. Tình trạng bảo tồn và đa dạng sinh học tại Sến Tam Quy

Sến Tam Quy không chỉ là nơi bảo tồn loài Sến mật mà còn là nơi sinh sống của nhiều loài thực vật khác. Việc bảo tồn đa dạng thực vật tại đây không chỉ góp phần bảo vệ môi trường mà còn tạo ra cơ hội phát triển du lịch sinh thái. Đặc biệt, bảo tồn đa dạng thực vật tại khu vực này có thể mang lại lợi ích kinh tế cho cộng đồng địa phương thông qua việc phát triển du lịch. Tuy nhiên, nhiều loài thực vật đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng do sự khai thác quá mức và biến đổi khí hậu. Do đó, nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học tại khu vực này cần được chú trọng hơn nữa.

II. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu này tập trung vào việc lập danh mục và đánh giá tính đa dạng thực vật bậc cao tại Khu bảo tồn Sến Tam Quy. Phương pháp nghiên cứu bao gồm việc thu thập mẫu thực vật, phân tích mẫu trong phòng thí nghiệm và đánh giá các yếu tố địa lý ảnh hưởng đến đa dạng sinh học tại khu vực. Các mẫu thực vật sẽ được phân loại theo bậc taxon và phân tích giá trị sử dụng của chúng. Phương pháp này không chỉ giúp xác định các loài thực vật mà còn đánh giá được tình trạng bảo tồn và khả năng phát triển của hệ thực vật tại đây. Việc đánh giá này sẽ cung cấp thông tin quan trọng cho việc quản lý và bảo tồn tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn.

2.1. Phương pháp thu thập và phân tích mẫu

Các mẫu thực vật sẽ được thu thập từ nhiều vị trí khác nhau trong Khu bảo tồn Sến Tam Quy. Việc thu thập mẫu sẽ được thực hiện theo các quy trình nghiêm ngặt để đảm bảo tính đại diện của mẫu. Sau khi thu thập, mẫu sẽ được phân tích trong phòng thí nghiệm để xác định thành phần loài và đánh giá tình trạng bảo tồn. Phân tích này sẽ giúp xác định được các loài thực vật có giá trị kinh tế và bảo tồn, từ đó đưa ra các biện pháp bảo vệ và phát triển bền vững cho tài nguyên thực vật tại khu vực này.

III. Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Kết quả nghiên cứu cho thấy Khu bảo tồn Sến Tam Quy có sự phong phú về đặc điểm sinh thái và đa dạng thực vật. Nghiên cứu đã ghi nhận được nhiều loài thực vật quý hiếm, trong đó có một số loài có giá trị kinh tế cao. Các yếu tố địa lý và điều kiện tự nhiên tại khu vực này tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của nhiều loài thực vật. Tuy nhiên, tình trạng khai thác tài nguyên thiên nhiên và biến đổi khí hậu đang đe dọa đến sự tồn tại của nhiều loài thực vật. Do đó, việc thực hiện các biện pháp bảo tồn và phát triển bền vững là rất cần thiết.

3.1. Đánh giá tính đa dạng và giá trị sử dụng của hệ thực vật

Hệ thực vật tại Khu bảo tồn Sến Tam Quy không chỉ đa dạng về loài mà còn phong phú về giá trị sử dụng. Nhiều loài thực vật có thể được khai thác cho mục đích dược liệu, thực phẩm và du lịch sinh thái. Điều này mở ra cơ hội cho việc phát triển kinh tế địa phương thông qua việc bảo tồn và khai thác hợp lý tài nguyên thực vật. Tuy nhiên, cần có các biện pháp quản lý và bảo vệ hiệu quả để đảm bảo sự bền vững của hệ thực vật tại khu vực này.

IV. Kết luận và kiến nghị

Nghiên cứu đa dạng thực vật bậc cao tại Khu bảo tồn Sến Tam Quy đã chỉ ra tầm quan trọng của việc bảo tồn đa dạng sinh học không chỉ cho môi trường mà còn cho sự phát triển kinh tế địa phương. Đề xuất các biện pháp bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thực vật là cần thiết để đảm bảo sự tồn tại của các loài thực vật quý hiếm. Cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng địa phương trong việc thực hiện các biện pháp bảo tồn. Việc nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của đa dạng thực vật cũng là một yếu tố quan trọng trong công tác bảo tồn.

4.1. Kiến nghị về bảo tồn và phát triển bền vững

Cần xây dựng các chương trình giáo dục và tuyên truyền về bảo tồn đa dạng thực vật cho cộng đồng địa phương. Hỗ trợ nghiên cứu và phát triển các mô hình kinh tế dựa trên tài nguyên thực vật bền vững. Đẩy mạnh công tác khảo sát và đánh giá tình trạng đa dạng sinh học tại khu vực để có các biện pháp can thiệp kịp thời. Đặc biệt, cần có chính sách bảo vệ rừng và tài nguyên thiên nhiên nhằm giảm thiểu tác động của con người đến hệ sinh thái tại Khu bảo tồn Sến Tam Quy.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam là một trong những quốc gia có đa dạng sinh học phong phú, với khoảng 11.603 loài thực vật bậc cao có mạch được ghi nhận. Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy, tỉnh Thanh Hóa, với diện tích 518,5 ha, là khu rừng đặc dụng duy nhất tại Việt Nam và lớn nhất Đông Nam Á dành cho loài Sến mật (Madhuca pasquieri). Đây là một hệ sinh thái rừng già đa dạng với nhiều loài thực vật có giá trị khoa học, kinh tế và bảo tồn. Tuy nhiên, đến nay chưa có nghiên cứu toàn diện về tính đa dạng thực vật bậc cao có mạch tại khu vực này.

Mục tiêu nghiên cứu của luận văn là lập danh lục và đánh giá tính đa dạng về thành phần loài, dạng sống, yếu tố địa lý và giá trị sử dụng của thực vật có mạch tại Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy. Nghiên cứu được thực hiện trong khoảng thời gian từ tháng 9/2022 đến tháng 5/2023, tập trung tại ba xã Hà Tân, Hà Lĩnh và Hà Đông thuộc huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Kết quả nghiên cứu sẽ cung cấp cơ sở khoa học cho việc khai thác, sử dụng hợp lý và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn, đồng thời góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển du lịch sinh thái địa phương.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn dựa trên các lý thuyết và mô hình nghiên cứu về đa dạng sinh học và phân loại thực vật, trong đó có:

• Lý thuyết phân loại thực vật: Áp dụng hệ thống phân loại của R. Brummitt (1992) và Bộ luật tên gọi thực vật Tokyo (1994) để thống nhất tên khoa học và phân loại các loài thực vật.
• Mô hình đánh giá đa dạng sinh học: Sử dụng phương pháp đánh giá đa dạng các taxon (họ, chi, loài) theo Nguyễn Nghĩa Thìn (2008), cùng với thang phân chia dạng sống của Raunkiær (1934) và Nguyễn Nghĩa Thìn (2008).
• Khái niệm về yếu tố địa lý thực vật: Phân loại các loài theo yếu tố địa lý như nhiệt đới, ôn đới, đặc hữu Việt Nam, cây trồng,... để đánh giá cấu trúc hệ thực vật.
• Đánh giá giá trị sử dụng thực vật: Phân loại các loài theo giá trị kinh tế, dược liệu, gỗ, thực phẩm, cảnh quan, tinh dầu, độc tố và các giá trị khác dựa trên các tài liệu chuyên ngành.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu: Thu thập hơn 500 mẫu vật thực vật có mạch tại 5 tuyến nghiên cứu dài 4,5-5 km, trải rộng trên các địa hình và sinh cảnh khác nhau trong Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy.
• Phương pháp chọn mẫu: Lựa chọn điểm và tuyến nghiên cứu dựa trên bản đồ địa hình và hiện trạng sử dụng đất, mở rộng phạm vi điều tra 100m hai bên tuyến.
• Phương pháp thu mẫu và xử lý: Thu mẫu theo nguyên tắc có đủ bộ phận dinh dưỡng và sinh sản, bảo quản bằng cồn và ép mẫu trong phòng thí nghiệm để định loại.
• Phân tích mẫu: Xác định tên khoa học bằng phương pháp hình thái so sánh, sử dụng tài liệu chuyên ngành và chuẩn hóa tên theo quy chuẩn quốc tế.
• Phân tích dữ liệu: Đánh giá đa dạng sinh học qua các chỉ số taxon, dạng sống, yếu tố địa lý và giá trị sử dụng. Sử dụng bảng, biểu đồ để minh họa tỷ lệ các nhóm taxon, dạng sống và giá trị sử dụng.
• Timeline nghiên cứu: Thu mẫu thực địa trong 3 đợt (tháng 10/2022, tháng 1/2023, tháng 4/2023), xử lý mẫu và phân tích dữ liệu đến tháng 5/2023.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

1. Thành phần thực vật có mạch: Xác định được 321 loài và dưới loài, thuộc 242 chi, 98 họ của 3 ngành thực vật có mạch. Trong đó, ngành Magnoliophyta chiếm ưu thế với 89,10% số loài, tiếp theo là Polypodiophyta (9,34%) và Pinophyta (1,56%).

2. Tỷ lệ so sánh với hệ thực vật Việt Nam: Hệ thực vật tại khu bảo tồn chiếm khoảng 2,78% tổng số loài thực vật cả nước, mặc dù diện tích chỉ chiếm 0,00156% diện tích lãnh thổ Việt Nam.

3. Đa dạng taxon bậc họ và chi: 10 họ giàu loài nhất chiếm 34,27% tổng số loài và 33,06% tổng số chi, với họ Poaceae (21 loài), Euphorbiaceae (19 loài) và Asteraceae (12 loài) đứng đầu. 10 chi giàu loài nhất chiếm 14,33% tổng số loài, trong đó chi Ficus có 7 loài.

4. Đa dạng dạng sống: Hệ thực vật gồm 4 nhóm dạng sống chính, trong đó nhóm cây chồi trên (Ph) chiếm 58,57%, cây một năm (Th) chiếm 32,09%. Nhóm cây bụi (Na) chiếm tỷ lệ cao nhất trong nhóm cây chồi trên với 20,88%.

5. Yếu tố địa lý thực vật: Hệ thực vật mang đặc trưng nhiệt đới với 66,98% loài thuộc các yếu tố nhiệt đới, đặc hữu và cận đặc hữu Việt Nam chiếm 7,48%, yếu tố ôn đới chiếm 8,72%. Yếu tố nhiệt đới châu Á chiếm tỷ lệ cao nhất với 53,58%.

6. Giá trị sử dụng thực vật: Có 269 loài (83,80%) có giá trị sử dụng, trong đó 67,29% là cây dùng làm thuốc, 28,97% cây ăn được, 13,71% cây làm cảnh, 10,28% cây cho gỗ và 10,59% cây cho tinh dầu.

Thảo luận kết quả

Kết quả cho thấy hệ thực vật tại Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy rất đa dạng và phong phú, đặc biệt là ngành Magnoliophyta chiếm ưu thế, phù hợp với đặc điểm hệ thực vật nhiệt đới gió mùa. Tỷ lệ các họ và chi giàu loài thấp hơn mức trung bình của vùng nhiệt đới, chứng tỏ sự phân bố loài khá đồng đều và đa dạng. Dạng sống chủ yếu là cây gỗ và cây một năm, phản ánh cấu trúc rừng giàu tầng và sự thích nghi với điều kiện khí hậu, địa hình đồi núi thấp.

Yếu tố địa lý thực vật cho thấy sự pha trộn giữa các vùng nhiệt đới châu Á, Đông Dương và đặc hữu Việt Nam, minh chứng cho vị trí địa lý đặc thù và vai trò quan trọng của khu bảo tồn trong bảo tồn đa dạng sinh học. Giá trị sử dụng thực vật cao với đa dạng các nhóm cây thuốc, cây ăn được và cây gỗ, cho thấy tiềm năng phát triển kinh tế sinh thái và bảo tồn tài nguyên.

So sánh với các nghiên cứu tại các khu bảo tồn khác ở Việt Nam như Pù Luông, Xuân Liên, Bến En, kết quả tương đồng về thành phần taxon và dạng sống, khẳng định tính đại diện và giá trị khoa học của nghiên cứu. Dữ liệu có thể được trình bày qua các biểu đồ tròn thể hiện tỷ lệ các ngành, họ, dạng sống và giá trị sử dụng, cũng như bảng tổng hợp số liệu chi tiết.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Tăng cường công tác bảo tồn và quản lý rừng: Ban quản lý khu bảo tồn cần áp dụng các biện pháp bảo vệ nghiêm ngặt nhằm hạn chế xâm lấn đất rừng và khai thác tài nguyên không bền vững, đặc biệt là kiểm soát chăn thả gia súc trong vùng rừng đặc dụng. Mục tiêu giảm thiểu áp lực lên diện tích rừng Sến trong vòng 2 năm tới.

2. Phát triển du lịch sinh thái bền vững: Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái tại khu vực với các hoạt động như câu cá, cắm trại, leo núi, kết hợp giáo dục môi trường và nghiên cứu khoa học. Đề xuất xây dựng các tuyến đường mòn, điểm dừng chân và dịch vụ hỗ trợ trong 3 năm tới, phối hợp với doanh nghiệp địa phương.

3. Nghiên cứu và phát triển cây dược liệu, cây ăn được: Khuyến khích nghiên cứu chuyên sâu về các loài cây có giá trị dược liệu và thực phẩm, phát triển mô hình trồng xen canh nhằm tăng thu nhập cho người dân vùng đệm, đồng thời bảo vệ đa dạng sinh học. Thực hiện trong 5 năm với sự phối hợp của các viện nghiên cứu và địa phương.

4. Tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng: Tổ chức các chương trình đào tạo, tập huấn cho người dân về bảo vệ rừng, sử dụng tài nguyên hợp lý và phát triển kinh tế xanh. Mục tiêu nâng cao nhận thức cho ít nhất 80% dân cư vùng đệm trong 2 năm tới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

1. Nhà quản lý bảo tồn và phát triển rừng: Sử dụng kết quả nghiên cứu để xây dựng chính sách quản lý, bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy và các khu vực tương tự.

2. Nhà nghiên cứu sinh học và thực vật học: Tham khảo dữ liệu đa dạng sinh học, thành phần loài, dạng sống và yếu tố địa lý để phát triển các nghiên cứu chuyên sâu về hệ thực vật nhiệt đới gió mùa.

3. Doanh nghiệp và nhà đầu tư du lịch sinh thái: Khai thác tiềm năng du lịch sinh thái dựa trên tài nguyên thực vật phong phú, xây dựng các sản phẩm du lịch thân thiện môi trường và bền vững.

4. Cộng đồng địa phương và các tổ chức phi chính phủ: Áp dụng kiến thức về giá trị sử dụng thực vật và bảo tồn đa dạng sinh học để phát triển sinh kế bền vững, nâng cao đời sống và bảo vệ môi trường.

Câu hỏi thường gặp

1. Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy có bao nhiêu loài thực vật bậc cao có mạch?
   Khu bảo tồn đã xác định được 321 loài và dưới loài, thuộc 242 chi và 98 họ, trong đó ngành Magnoliophyta chiếm gần 90%. Đây là con số đáng kể so với diện tích chỉ 518,5 ha.

2. Đa dạng dạng sống của thực vật tại khu bảo tồn như thế nào?
   Có 4 nhóm dạng sống chính, với cây chồi trên chiếm 58,57% và cây một năm chiếm 32,09%. Nhóm cây bụi là dạng sống phổ biến nhất trong nhóm cây chồi trên.

3. Giá trị sử dụng của thực vật tại khu bảo tồn ra sao?
   Khoảng 83,8% loài có giá trị sử dụng, trong đó 67,29% là cây thuốc, 28,97% cây ăn được, 13,71% cây làm cảnh và 10,28% cây cho gỗ, cho thấy tiềm năng kinh tế đa dạng.

4. Yếu tố địa lý thực vật tại khu bảo tồn có đặc điểm gì nổi bật?
   Hệ thực vật mang đặc trưng nhiệt đới với 66,98% loài thuộc các yếu tố nhiệt đới, đặc hữu Việt Nam chiếm 7,48%, phản ánh sự pha trộn đa dạng sinh học vùng Đông Dương.

5. Làm thế nào để bảo vệ và phát triển bền vững tài nguyên thực vật tại khu bảo tồn?
   Cần tăng cường quản lý rừng, phát triển du lịch sinh thái, nghiên cứu cây dược liệu và nâng cao nhận thức cộng đồng nhằm giảm áp lực khai thác và bảo tồn đa dạng sinh học.

Kết luận

• Đã lập được danh lục 321 loài thực vật bậc cao có mạch tại Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy, với đa dạng phong phú thuộc 3 ngành thực vật chính.
• Hệ thực vật mang đặc trưng nhiệt đới gió mùa, với ngành Magnoliophyta chiếm ưu thế và đa dạng dạng sống phong phú.
• Giá trị sử dụng thực vật cao, đặc biệt là nhóm cây thuốc và cây ăn được, tiềm năng phát triển kinh tế sinh thái lớn.
• Khu bảo tồn có vai trò quan trọng trong bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển bền vững tài nguyên rừng tại Thanh Hóa.
• Đề xuất các giải pháp bảo tồn, phát triển du lịch sinh thái, nghiên cứu cây dược liệu và nâng cao nhận thức cộng đồng là bước tiếp theo cần thực hiện trong 2-5 năm tới.

Luận văn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng cho các nhà quản lý, nhà nghiên cứu và cộng đồng địa phương trong việc bảo vệ và phát triển tài nguyên thực vật tại Khu bảo tồn loài Sến Tam Quy. Để góp phần bảo tồn đa dạng sinh học và phát triển kinh tế bền vững, các bên liên quan cần phối hợp thực hiện các khuyến nghị đã đề xuất.

Trích đoạn nội dung tài liệu

mở đầu trong chuỗi thức ăn và lưới thức ăn của các hệ sinh thái. Không chỉ là nguồn thức ăn, thực vật còn là nơi sống, nơi sinh sản, nơi trú ẩn, giá thể của nhiều loài sinh vật khác. Sự tồn tại của thảm thực vật chính là nền tảng cho sự phát triển bền vững và tiến hoá của sinh giới. Chính vì thế, trên thế giới việc nghiên cứu hệ thực vật đã có từ rất lâu, vì loài người khi mới xuất hiện đã tiếp xúc với thiên nhiên và đặc biệt là đã biết sử dụng thực vật như một nguồn chính trong cuộc sống hàng ngày, dần dần sự hiểu biết và nghiên cứu về thếgiới thực vật ngày càng nhiều.

Cách đây khoảng hơn 3000 năm trước công nguyên khởi đầu là ở Ai Cập cổ đại khi con người biết sử dụng cây cỏ. Lúc này các công trình nghiên cứu hệ thực vật khởi đầu bằng công việc quan sát và mô tả (theo [38]). Năm 371 - 286 trước công nguyên, Phraste là người đầu tiên đề ra phươngphápphân loại và phân biệt một số tính chất cơ bản trong cấu tạo của thực vật trong 2 tác phẩm: “Cơ sở thực vật” và “Lịch sử tự nhiên của thực vật”; tác giả đã mô tả được 500 loài cây khác nhau (theo [38]). Ở thế kỉ I sau công nguyên, trong tác phẩm “Materia media”, Dioscoride - người Hi Lạp (20 - 60) đã nêu lên đặc tính của gần 500 loài cây (theo [9]).

Cùng với sự phát triển của các ngành khoa học kỹ thuật, ngành thực vật học từ thế kỷ XV-XVI cũng có sự phát triển. Thời kỳ này xảy ra 3 sự kiện quan trọng đối với sự phát triển của thực vật học đó là: thành lập vườn bách thảo (thế kỷ XV-XVI), sự phát sinh tập bách thảo (Herbier) thế kỷ XVI, biên soạn cuốn “Bách khoa toàn thư về thực vật”. Từ đây xuất hiện các công trình như: Andrea Caesalpino (1519 - 1603) đã đưa ra bảng phân loại đầu tiên và 3 được đánh giá cao; John Ray (1628 - 1705) mô tả được gần 18.000 loài thực vật trong cuốn “Lịch sử thực vật” (theo [20]). Các công trình nghiên cứu tập từ thế kỷ XVI - XVIII, trung chủ yếu vào việc mô tả, định tên và hệ thống các loài, đồng thời cũng xác định được thành phần của thảm thực vật từng vùng.

Nổi bật là các công trình nghiên cứu sau đây: Công trình nghiên cứu của nhà tự nhiên học Thụy Điển Linnée (1707-1778) với bảng phân loại được coi là đỉnh cao của hệ thống phân loại thực vật. Bên cạnh đó, ông đã mô tả được khoảng 10 nghìn loài cây thuộc 1000 chi, 116 họ và sắp xếp chúng vào một hệ thống nhất định (theo [20]). Vào thế kỉ XIX - XX, nhiều công trình nghiên cứu về thực vật xuất hiện ngày càng nhiều và có giá trị như: Thực vật chí Hồng Kông (1861), Thực vật chí Australia (1866), Thực vật chí Tây Bắc và trung tâm Ấn Độ (1874), Thực vật Ấn Độ (7 tập, 1872 - 1897), Thực vật chí Miến Điện (1877), Thực vật chí Malaixia (1922 - 1925), Thực vật Hải Nam (1972 -1977), Thực vật chí Vân Nam (1977) (theo [35]). Việc nghiên cứu hệ thực vật phát triển mạnh vào thế kỉ XIX, mỗi Quốc gia có một hệ thống phân loại riêng và các cuốn thực vật chí lần lượt ra đời: Ở Mỹ có hệ thống Besei, Dulle, ở Nga có hệ thống của Kursanov, Takhtajan, Kuznetxov, Bouch, Anh có hệ thống Hutchison, Rendle, Đức có hệ thống Engler, Metz.Năm 1993, Walters và Hmilton thống kê được trong các tác phẩm ở hai thế kỷ qua đã có 1,4 triệu loài sinh vật đã được mô tả và đặt tên.

Các nghiên cứu cũng cho thấy đến nay ở vùng nhiệt đới đã xác định được khoảng 90 nghìn loài, trong khi đó ở vùng ôn đới Bắc Mỹ và Âu Á đã có 50 nghìn loài được xác định, điều đó chứngtỏ hệ thực vật ở rừng nhiệt đới rất đa dạng và phong phú (theo [38]). Về sau các công trình nghiên cứu về thực vật không chỉ dừng lại quan sát và mô tả, mà còn đi sâu hơn nữa như: tìm hiểu công dụng của thực vật nhằm phục vụ cho mục đích về chữa bệnh, lương thực, thực phẩm. của con người. Tuy nhiên khi hiểu rõ được vai trò của thực vật thì tiềm năng của thực 4 vật ngày càng bị khai thác cạn kiệt.

Chính vì vậy diện tích rừng ngày càng giảm sút, tài nguyên thực vật ngày càng suy thoái và có những loài đã, đang và có nguy cơ tuyệt chủng. Vì vậy, hơn lúc nào hết việc nghiên cứu đa dạng thành phần loài thực vật, bảo vệ rừng là cấp bách và cần thiết. Đã có rất nhiều các công trình nghiên cứu về thực vật ra đời nhằm nắm bắt được xu hướng diễn thế của thực vật rừng và tìm được sự đa dạng thành phần loài thực vật. Khi nghiên cứu “Đa dạng thực vật ở hệ sinh thái nương rẫy” tại Xishuangbanna (tỉnh Vân Nam, Trung Quốc), tác giả Long Chun - Lin và cộngsự (1993) đã cho biết sự thay đổi thành phần loài thực vật qua quá trình diễn thế từ 1 năm đến 19 năm và sự thay đổi các loài ưu thế qua từng năm bỏ hoá.

Thời gian bỏ hóa càng dài thì thành phần loài thực vật ngày càng đa dạng hơn, phong phú hơn [43]. Khi nghiên cứu khả năng tái sinh của thảm thực vật sau canh tác nương rẫy từ 1 đến 20 năm ở Tây Bắc Ấn Độ, Ramaksishman (1981, 1992) đã cho biết, chỉ số đa dạng loài diễn ra rất thấp, đầu tiên là ở rừng tái sinh 5 năm đến 10 năm, nhưng sự tăng của 10 năm sau đó sẽ ít hơn. Chỉ số loài ưu thế lại trái ngược lại là đỉnh cao nhất ở pha đầu của quá trình diễn thế và giảm xuống rõ rệt với thời kỳ bỏ hoá. Sự tái sinh của những loài thực vật khác nhau có thể thay đổi phụ thuộc vào độ dài của chu kỳ canh tác nương rẫy, thành phần loài và cấu trúc của thực vật trước khi chặt cho canh tác [44], [45].

Trung tâm giám sát bảo tồn thế giới (2000) đã đưa ra số liệu đến năm 2009 trên thế giới đã thống kê được 1.000 loài sinh vật, trong đó thực vật bậc cao đã có 250.000 loài (số loài ước tính khoảng 300. Như vậy lợi ích của thực vật là vô cùng to lớn không gì có thể thay thế được. Vì vậy, hệ thực vật là một đề tài nghiên cứu nhằm bảo vệ môi trường và phát triển kinh tế cho các ý tưởng, các công trình nghiên cứu. Nghiên cứu thực vật ở Việt Nam Bước sang thế kỷ XX, nghiên cứu thực vật ở Việt Nam mới phát triển.

Tuy nhiên, từđầuthế kỷ cho đến giữa thế kỷ XX các công trình nghiên cứu 5 chủ yếu là của các tác giả nước ngoài. Phải nói rằng đã có rất nhiều công trình nghiên cứu có giá trị. Song, hầu hết các công trình nghiên cứu mới chỉ dừng lại ở việc thống kê thành phần loài và đưa ra giá trị sử dụng của một số loài như dược liệu, gỗ. Những công trình nghiên cứu của các tác giả là người Việt Nam bắt đầu từ nửa cuối thế kỷ XX.

Một trong các công trình nghiên cứu lớn nhất về quy mô cũng như giá trị đó là bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” gồm 7 tập chính và sau còn được bổ sung thêm bằng những tập phụ do H. Lecomte chủ biên (1907 - 1952). Với công trình nghiên cứu lớn này, tác giả người Pháp đã thu thập và thốngkê được có khoảng 7.000 loài thực vật bậc cao có mạch từ Dương xỉ tới thực vật Hạt kín ở Đông Dương. Bộ tài liệu “Thực vật chí đại cương Đông Dương” đã trở thành nguồn tư liệu quý và rất giá trị cho những nghiên cứu về hệ thực vật có mạch của Đông Dương nói chung và của Việt Nam nói riêng [50].

Năm 1960 - 1966 bộ “Thực vật chí Campuchia, Lào, Việt Nam” do Aubreville chủ biên với 29 tập đã bổ sung thông tin cho 74 họ thực vật có mạch của Đông Dương [49]. Năm 1965, Pocs Tamas dù không nghiên cứu về thực vật miền Bắc nhưng đã theo dẫn liệu ghi trong bộ “Thực vật chí đại cương Đông Dương” thống kê được phía Bắc Việt Nam có khoảng gần 5.200 loài thực vật, tác giả cũng đã phân tích cấu trúc hệ thống, các yếu tố địa lý và các dạng sống của hệ thực vật này [51]. Bên cạnh những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài, thì các tácgiả trong nước cũng đã có những nghiên cứu rất có giá trị về thực vật. Theo hướng thống kê số loài thực vật của từng vùng ở Việt Nam, phải kể đến một số công trình nghiên cứu tiêu biểu sau đây: Với công trình “Thảm thực vật rừng Việt Nam” (1963 - 1978), Thái Văn Trừng đã thống kê được ở Việt Nam có 7.004 loài thuộc 1850 chi và 289 6 họ.

Trong đó, ngành Hạt kín có 6.727 chi và 239 họ. Ngành Hạt trần chỉ có 39 loài, 18 chi và 8 họ. Bên cạnh đó, trong công trình nghiên cứu của mình tác giả đã đưa ra quan niệm về sinh thái phát sinh quần thể thực vật; chỉ số khô hạn; chế độ mưa ẩm; bảng xếp loại các “Sinh vật khí hậu” và “Đất thực vật”; đưa ra hệ thống thảm thực vật rừng với 14 kiểu quần thể rừng khác nhau và cuối cùng là đưa ra bản đồ thảm thực vật [38]. Lê Khả Kế (1969- 1976) và các cộng sự đã hoàn thành và xuất bản bộ sách “Cây cỏ thường thấy ở Việt Nam” gồm 6 tập [20].

Cũng trong thời gian này tác giả Phạm Hoàng Hộ cho xuất bản tập “Cây cỏ Miền Nam Việt Nam” đã công bố 5.246 loài thực vật bậc cao [16]. Năm 1999 - 2000, Phạm Hoàng Hộ đã xuất bản 3 tập “Cây cỏ Việt Nam”. Trong các cuốn sách của mình, ông đã mô tả và vẽ hình 10.500 loài thực vật có mạch ở Việt Nam. Theo dự đoán của ông số lượng các loài thực vật còn có thể lên tới 12.

Năm 1997, Nguyễn Nghĩa Thìn đã tổng hợp, chỉnh lý tên các loài thực vật theo hệ thống Brummitt (1992) và đã chỉ ra hệ thực vật Việt Nam hiện đã biết có 11.582 chi và 395 họ thực vật bậc cao [32]. Khi nghiên cứu một số đặc điểm của khu hệ thực vật Việt Nam, Lê Trần Chấn và cộng sự (1999) đã chỉ ra 10.298 chi, 285 họ của 6 ngành thực vật [7]. Năm 2005, Nguyễn Tiến Bân đã thống kê trên phạm vi cả nước và đi đến kết luận hệ thực vật Việt Nam hiện biết 11.603 loài, trong đó ngành Ngọc lan chiếm số lượng lớn với 10. Bêncạnh đó, còn có những bộ sách của các tác giả như: Trần Đình Lý và cộng sự (1993) [24], Vu Van Dung et al.