Luận văn bảo tồn thành phần loài thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa - Ngô Kim Thái

Luận văn thạc sĩ phân tích thành phần loài thú và tác động của cộng đồng dân cư đến bảo tồn loài thú tại khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa.

• Người hướng dẫn: PTS. Ngô Kim Thái
• Trường học: Trường Đại Học Lâm Nghiệp
• Chuyên ngành: Lâm Học
• Đề tài: Thành Phần Loài Thú Và Ảnh Hưởng Của Cộng Đồng Dân Cư Đối Với Công Tác Bảo Tồn Các Loài Thú Khu Bảo Tồn Thiên Nhiên Bắc Hướng Hóa, Tỉnh Quảng Trị
• Loại tài liệu: luận văn thực tập khoa học
• Năm xuất bản: 2007
• Địa điểm: Quảng Trị

Mục lục chi tiết

• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: SƠ LƯỢC TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÚ Ở BẮC VIỆT NAM VÀ QUẢNG TRỊ
• 1.1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú ở Bắc Việt Nam
• 2. CHƯƠNG 2: ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA KHU VỰC NGHIÊN CỨU
• 2.1. Đặc điểm điều kiện tự nhiên
• 2.2. Vị trí địa lý
• 2.3. Địa hình
• 2.4. Địa chất
• 2.5. Đất đai
• 2.6. Thời tiết khí hậu
• 2.7. Chế độ nhiệt
• 2.8. Chế độ mưa ẩm
• 2.9. Một số hiện tượng thời tiết đặc biệt
• 2.9.1. Gió Tây Nam khô nóng
• 2.9.2. Sạt lở đất
• 2.10. Thuỷ văn

Tóm tắt

I. Tổng Quan Về Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Bắc Hướng Hóa

Động vật hoang dã đóng vai trò then chốt trong việc duy trì cân bằng hệ sinh thái rừng và có ý nghĩa lớn đối với đời sống con người. Chúng là nguồn gen quý giá, có tiềm năng lai tạo ra các giống vật nuôi có khả năng kháng bệnh và năng suất cao. Tuy nhiên, do tác động của con người và tình trạng suy giảm diện tích rừng, nguồn tài nguyên này đang dần cạn kiệt. Nhiều loài đang đối mặt với nguy cơ tuyệt chủng. Nghiên cứu và bảo tồn đa dạng sinh học, bảo vệ tài nguyên thiên nhiên, đặc biệt là động vật hoang dã, là một vấn đề cấp bách hiện nay. Việt Nam được công nhận là một trong 16 quốc gia có tính đa dạng sinh học cao trên thế giới, với khu hệ thú (Mammalia) gồm 289 loài và phân loài. Để bảo tồn và phát triển tài nguyên sinh vật bền vững, Việt Nam đã thành lập nhiều vườn quốc gia và khu bảo tồn thiên nhiên.

1.1. Vai trò của động vật hoang dã trong hệ sinh thái

Động vật hoang dã không chỉ là một phần của hệ sinh thái rừng mà còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì sự cân bằng của nó. Chúng tham gia vào quá trình thụ phấn, phát tán hạt giống và kiểm soát số lượng các loài khác. Sự biến mất của một loài có thể gây ra những hậu quả khó lường cho toàn bộ hệ sinh thái. Do đó, việc bảo tồn động vật hoang dã là vô cùng quan trọng để bảo vệ sự ổn định và chức năng của các hệ sinh thái tự nhiên.

1.2. Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa Điểm nóng đa dạng sinh học

Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa được thành lập năm 2007, là khu BTTN thứ hai của tỉnh Quảng Trị. Các khảo sát ban đầu cho thấy đây là một điểm nóng về đa dạng sinh học, nơi sinh sống của nhiều loài động thực vật có ý nghĩa bảo tồn quốc tế. Nơi đây có sự hiện diện của các loài thú lớn và linh trưởng như Sao la, Bò tót, Mang lớn, Vọoc Hà Tĩnh, Vượn đen má trắng, Chà vá chân nâu, Thỏ vằn… và các loài chim đặc hữu đang bị đe dọa.

II. Thách Thức Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Bắc Hướng Hóa

Mặc dù có giá trị đa dạng sinh học cao, các nghiên cứu đánh giá các giá trị này ở Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa còn hạn chế. Thông tin và tư liệu đánh giá về đa dạng sinh học, đặc biệt là khu hệ thú và tài nguyên rừng, còn rất ít. Công tác bảo tồn đa dạng sinh học nói chung và các loài thú nói riêng liên quan chặt chẽ với đời sống kinh tế-xã hội của cộng đồng dân cư trong vùng. Tình trạng săn bắt, buôn bán trái phép động vật hoang dã vẫn diễn ra, gây ảnh hưởng tiêu cực đến quần thể các loài. Cần có những nghiên cứu sâu rộng hơn để đánh giá đầy đủ các giá trị đa dạng sinh học và đề xuất các giải pháp bảo tồn hiệu quả.

2.1. Tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên thú rừng

Đời sống kinh tế-xã hội của cộng đồng địa phương có mối liên hệ mật thiết với công tác bảo tồn đa dạng sinh học. Việc khai thác tài nguyên rừng, săn bắt động vật hoang dã để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và kinh tế có thể gây ra những tác động tiêu cực đến quần thể các loài. Cần có những giải pháp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển kinh tế, tạo sinh kế bền vững cho người dân địa phương để giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên.

2.2. Nguy cơ từ săn bắt và buôn bán động vật hoang dã trái phép

Tình trạng săn bắt và buôn bán động vật hoang dã quý hiếm trái phép vẫn là một thách thức lớn đối với công tác bảo tồn. Các loài thú lớn và chim đặc hữu thường là mục tiêu của những hoạt động này, đẩy chúng đến bờ vực tuyệt chủng. Cần tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, đồng thời nâng cao nhận thức của cộng đồng về tầm quan trọng của việc bảo tồn.

III. Phương Pháp Nghiên Cứu Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Hiệu Quả

Để nâng cao hiệu quả công tác bảo tồn động vật hoang dã, cần áp dụng các phương pháp nghiên cứu khoa học bài bản. Điều tra, đánh giá và xây dựng danh lục thú rừng là bước đầu tiên quan trọng. Tiếp theo, cần đánh giá tính đa dạng và ước tính độ phong phú của các loài thú. Nghiên cứu ảnh hưởng của cộng đồng địa phương đến nguồn tài nguyên thú rừng cũng rất cần thiết. Xác định các loài thú bị khai thác, buôn bán trái phép và đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả bảo tồn là mục tiêu cuối cùng.

3.1. Điều tra và xây dựng danh lục thú rừng chi tiết

Việc điều tra và xây dựng một danh lục thú rừng chi tiết là nền tảng cho mọi hoạt động bảo tồn. Danh lục này cần bao gồm thông tin về thành phần loài, phân bố, số lượng và tình trạng bảo tồn của từng loài. Các phương pháp điều tra có thể bao gồm khảo sát thực địa, phỏng vấn người dân địa phương và sử dụng các công cụ hỗ trợ như bẫy ảnh, máy ghi âm.

3.2. Đánh giá đa dạng sinh học và độ phong phú của các loài

Đánh giá đa dạng sinh học và độ phong phú của các loài giúp chúng ta hiểu rõ hơn về cấu trúc và chức năng của hệ sinh thái. Các chỉ số đa dạng sinh học như số lượng loài, độ phong phú, độ đồng đều có thể được sử dụng để đánh giá tình trạng của quần thể các loài và theo dõi những thay đổi theo thời gian. Các phương pháp thống kê và mô hình hóa có thể được sử dụng để ước tính độ phong phú của các loài.

IV. Giải Pháp Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Bắc Hướng Hóa

Để bảo tồn hiệu quả động vật hoang dã quý hiếm tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, cần có các giải pháp đồng bộ. Tăng cường quản lý và bảo vệ rừng, ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép. Nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn. Phát triển du lịch sinh thái bền vững để tạo nguồn thu nhập cho người dân và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực.

4.1. Tăng cường quản lý và bảo vệ hệ sinh thái rừng

Quản lý và bảo vệ hệ sinh thái rừng là yếu tố then chốt để bảo tồn động vật hoang dã. Cần tăng cường công tác tuần tra, kiểm soát, ngăn chặn tình trạng khai thác gỗ, săn bắt động vật trái phép. Phục hồi và tái tạo rừng bị suy thoái, mở rộng diện tích rừng phòng hộ. Xây dựng các hành lang đa dạng sinh học để kết nối các khu rừng bị chia cắt.

4.2. Nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng

Nâng cao nhận thức và sự tham gia của cộng đồng địa phương là yếu tố quyết định sự thành công của công tác bảo tồn. Cần tổ chức các hoạt động giáo dục môi trường, tuyên truyền về tầm quan trọng của việc bảo tồn động vật hoang dã. Khuyến khích người dân tham gia vào các hoạt động bảo tồn như trồng rừng, tuần tra rừng, giám sát đa dạng sinh học.

4.3. Phát triển du lịch sinh thái bền vững

Phát triển du lịch sinh thái bền vững có thể tạo ra nguồn thu nhập cho người dân địa phương và giảm áp lực lên tài nguyên thiên nhiên. Cần xây dựng các sản phẩm du lịch sinh thái hấp dẫn, thân thiện với môi trường. Đào tạo đội ngũ hướng dẫn viên du lịch địa phương có kiến thức về đa dạng sinh học và kỹ năng giao tiếp.

V. Ứng Dụng Nghiên Cứu Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Thực Tiễn

Các kết quả nghiên cứu về thành phần loài thú và ảnh hưởng của cộng đồng dân cư đối với công tác bảo tồn động vật hoang dã tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa có ý nghĩa quan trọng trong việc hoạch định chính sách và xây dựng kế hoạch bảo tồn. Cung cấp cơ sở khoa học cho việc đánh giá và quy hoạch xây dựng khu BTTN. Lựa chọn và đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên hợp lý để thu hút cộng đồng tham gia vào việc bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời gắn kết sự nghiệp bảo tồn đa dạng sinh học với phát triển sản xuất bền vững ở địa phương.

5.1. Cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách bảo tồn

Nghiên cứu cung cấp thông tin chi tiết về thành phần loài thú, phân bố, số lượng và tình trạng bảo tồn của từng loài. Thông tin này là cơ sở khoa học quan trọng để các nhà hoạch định chính sách xây dựng các chiến lược và kế hoạch bảo tồn phù hợp với điều kiện thực tế của khu vực.

5.2. Giải pháp quản lý tài nguyên hợp lý và bền vững

Nghiên cứu đề xuất các giải pháp quản lý tài nguyên hợp lý, dựa trên sự tham gia của cộng đồng địa phương. Các giải pháp này nhằm mục đích bảo tồn đa dạng sinh học, đồng thời tạo ra sinh kế bền vững cho người dân, đảm bảo sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

VI. Tương Lai Bảo Tồn Động Vật Hoang Dã Bắc Hướng Hóa

Tương lai của công tác bảo tồn động vật hoang dã tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa phụ thuộc vào sự nỗ lực của tất cả các bên liên quan. Cần tiếp tục đầu tư vào nghiên cứu khoa học, nâng cao năng lực quản lý và bảo vệ rừng. Tăng cường hợp tác quốc tế để chia sẻ kinh nghiệm và nguồn lực. Đảm bảo sự tham gia tích cực của cộng đồng địa phương vào công tác bảo tồn. Chỉ khi đó, chúng ta mới có thể bảo vệ được đa dạng sinh học quý giá của khu vực này cho các thế hệ tương lai.

6.1. Đầu tư vào nghiên cứu khoa học và nâng cao năng lực

Nghiên cứu khoa học là nền tảng cho mọi hoạt động bảo tồn. Cần tiếp tục đầu tư vào các nghiên cứu về đa dạng sinh học, sinh thái học và các yếu tố ảnh hưởng đến quần thể các loài. Đồng thời, cần nâng cao năng lực cho đội ngũ cán bộ quản lý và bảo vệ rừng, trang bị cho họ kiến thức và kỹ năng cần thiết để thực hiện công tác bảo tồn hiệu quả.

6.2. Hợp tác quốc tế và chia sẻ kinh nghiệm

Hợp tác quốc tế là yếu tố quan trọng để tăng cường nguồn lực và chia sẻ kinh nghiệm trong công tác bảo tồn. Cần tham gia vào các chương trình và dự án bảo tồn quốc tế, học hỏi kinh nghiệm từ các quốc gia khác và chia sẻ những thành công của Việt Nam.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Việt Nam được quốc tế công nhận là một trong 16 quốc gia sở hữu tính đa dạng sinh học cao nhất thế giới, với khu hệ thú ghi nhận 289 loài và phân loài. Để bảo vệ nguồn tài nguyên quý giá này, hệ thống rừng đặc dụng cả nước đã phát triển lên 30 vườn quốc gia và 56 khu bảo tồn thiên nhiên. Trong bối cảnh đó, Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa thuộc tỉnh Quảng Trị được chính thức thành lập theo Quyết định số 479/QĐ-UBND ngày 14/03/2007 với tổng diện tích tự nhiên 25.200 ha, trong đó diện tích đất có rừng chiếm 22.537 ha. Nằm tại vùng sinh thái chuyển tiếp Trung Trường Sơn với địa hình hiểm trở và các đỉnh núi cao như Động Voi Mẹp (1.771 m) và Động Sa Mù (1.550 m), khu vực này được tổ chức BirdLife International xác định là điểm nóng về đa dạng sinh học.

Tuy nhiên, tài nguyên động vật hoang dã tại đây đang chịu sức ép nghiêm trọng từ các hoạt động nhân sinh của 1.915 hộ dân thuộc 5 xã vùng đệm (Hướng Lập, Hướng Việt, Hướng Phùng, Hướng Sơn, Hướng Linh), nơi có tỷ lệ đói nghèo bình quân lên tới 39,2%. Tình trạng săn bắt trái phép kết hợp với canh tác nương rẫy làm suy thoái thảm thực vật đã đẩy nhiều loài thú nguy cấp vào nguy cơ tuyệt chủng cục bộ.

Mục tiêu cốt lõi của nghiên cứu là tiến hành điều tra, đánh giá toàn diện thành phần loài, xây dựng danh lục thú rừng, xác định đặc tính phân bố sinh cảnh và phân tích mức độ tác động của cộng đồng địa phương đến tài nguyên thú. Phạm vi nghiên cứu được thực hiện tại 5 xã thuộc huyện Hướng Hóa trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2007. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của công trình thể hiện ở việc cung cấp bộ dẫn liệu gốc đầu tiên về khu hệ thú tại Bắc Hướng Hóa, tạo luận cứ chuẩn xác cho cơ quan quản lý ban hành các giải pháp bảo tồn đa dạng sinh học gắn liền với phát triển sinh kế cộng đồng bền vững.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng lý thuyết sinh thái học quần xã động vật rừng và lý thuyết bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng (Community-Based Conservation). Các lý thuyết này nhấn mạnh mối liên hệ mật thiết giữa tính đa dạng sinh học, cấu trúc thảm thực vật với đời sống kinh tế - xã hội của cư dân bản địa.

Khung nghiên cứu tích hợp ba khái niệm nền tảng:

• Đa dạng thành phần loài: Biểu thị số lượng taxon (bộ, họ, loài) hiện diện trong một khu vực địa lý xác định.
• Độ phong phú tương đối: Đánh giá tần suất bắt gặp loài qua 3 mức độ (phổ biến, ít phổ biến, hiếm gặp) dựa trên quan sát thực địa và phỏng vấn.
• Giá trị bảo tồn loài: Phân loại mức độ đe dọa của các loài nguy cấp, quý hiếm theo Sách Đỏ Việt Nam (2000), Danh lục Đỏ IUCN (2006) và Nghị định số 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ.

Phương pháp nghiên cứu

• Nguồn dữ liệu và cỡ mẫu: Dữ liệu sơ cấp được thu thập qua 8 đợt khảo sát thực địa với tổng thời gian 88 ngày từ tháng 10/2005 đến tháng 6/2007. Nhóm nghiên cứu đã thu thập được 67 mẫu và di vật mẫu (gồm 32 mẫu sống, 20 sọ, 10 ảnh chụp, 2 sừng đuôi, 2 mẫu xương và 1 mẫu da), đồng thời ghi nhận 150 bức ảnh thực địa và hoàn thành 30 phiếu điều tra xã hội học chuyên sâu tại 5 xã vùng dự án. Dữ liệu thứ cấp kế thừa từ 41 công trình khoa học trong và ngoài nước liên quan đến khu hệ động vật Bắc Trung Bộ.

• Phương pháp chọn mẫu và khảo sát thực địa: Nghiên cứu thiết lập các tuyến khảo sát theo phương pháp chọn mẫu có chủ đích, đại diện cho 5 sinh cảnh đặc trưng (rừng núi đất, rừng núi đá vôi, rừng hỗn giao tre nứa, trảng cây bụi và khu làng bản nương rẫy). Thời gian quan sát thực hiện từ 05:00 đến 11:00 và từ 16:00 đến 21:00 hàng ngày. Đối với thú nhỏ và dơi, nghiên cứu sử dụng hệ thống lưới mờ (kích thước 3x2,5 m đến 12x2,5 m), bẫy thụ cầm (1,2x1,5 m), bẫy hộp và bẫy đập Victor đặt tại các cửa hang, lối mòn và khe suối. Đối với thú lớn, phương pháp quan sát trực tiếp bằng ống nhòm kết hợp ghi nhận dấu vết (dấu chân, phân, vết cọ xước) và ghi âm tiếng kêu được áp dụng triệt để.

• Phương pháp phân tích và định loại: Các mẫu thú được đo đạc 6 chỉ số hình thái cơ bản (HB, T, HF, E, FA, Wt) và định loại khoa học dựa trên khóa định loại của các tác giả Đặng Huy Huỳnh (1994), Lekagul (1977) và Corbet & Hill (1992). Lý do lựa chọn phối hợp phương pháp điều tra sinh học thực địa với điều tra phỏng vấn bán cấu trúc thợ săn và người dân địa phương là nhằm tối ưu hóa khả năng phát hiện các loài thú ăn đêm, thú quý hiếm có mật độ cá thể thấp trong điều kiện địa hình rừng núi nhiệt đới hiểm trở.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

• Đa dạng thành phần loài: Nghiên cứu đã xác lập danh lục tổng cộng 69 loài thú thuộc 25 họ và 9 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, chiếm 23,9% tổng số loài thú của Việt Nam. Trong đó, 54 loài (chiếm 78,3%) được khẳng định chắc chắn thông qua mẫu vật, hình ảnh và quan sát trực tiếp; 15 loài (chiếm 21,7%) được ghi nhận qua phỏng vấn và tài liệu tin cậy. Nghiên cứu đã bổ sung mới 11 loài thú cho khu hệ Bắc Hướng Hóa so với các công bố trước đó, tiêu biểu như Mang Trường Sơn (Muntiacus truongsonensis), Tê tê vàng (Manis pentadactyla), Cầy tai trắng (Arctogalidia trivirgata), Hổ (Panthera tigris) và Sóc chuột Hải Nam (Tamiops maritimus).

• Cấu trúc phân loại học: Bộ Ăn thịt (Carnivora) chiếm ưu thế tuyệt đối với 25 loài (chiếm 36,2% tổng số loài), tiếp đến là Bộ Dơi (Chiroptera) với 11 loài (15,9%), Bộ Gặm nhấm (Rodentia) với 10 loài (14,5%), Bộ Guốc chẵn (Artiodactyla) với 9 loài (13,0%), Bộ Linh trưởng (Primates) với 8 loài (11,6%), Bộ Tê tê (Pholidota) và Bộ Thỏ (Lagomorpha) mỗi bộ có 2 loài (2,9%), Bộ Nhiều răng (Scandentia) và Bộ Cánh da (Dermoptera) mỗi bộ có 1 loài (1,4%).

• Phân bố theo sinh cảnh: Dữ liệu phân bố cho thấy sự chênh lệch rõ nét giữa các kiểu sinh cảnh sống:

  • Sinh cảnh rừng kín thường xanh trên núi đất: Tập trung số loài cao nhất với 62 loài (chiếm 89,8%).
  • Sinh cảnh rừng hỗn giao tre nứa và trúc sặt: Ghi nhận 52 loài (chiếm 75,3%).
  • Sinh cảnh rừng thường xanh trên núi đá vôi: Đạt 41 loài (chiếm 59,4%).
  • Sinh cảnh trảng cỏ, cây bụi: Ghi nhận 18 loài (chiếm 26,0%).
  • Sinh cảnh làng bản, nương rẫy: Ghi nhận thấp nhất với 12 loài (chiếm 17,4%).

Thảo luận kết quả

Khi mô tả sự phân bố qua biểu đồ tỷ lệ và bảng ma trận sinh cảnh, có thể nhận thấy mối tương quan thuận giữa độ che phủ của thảm thực vật nguyên sinh và tính phong phú loài. Rừng trên núi đất ở độ cao dưới và trên 600 m duy trì cấu trúc 5 tầng tán hoàn chỉnh, cung cấp trữ lượng thức ăn dồi dào và nơi trú ẩn an toàn cho các loài thú lớn như Bò tót (Bos gaurus), Sao la (Pseudoryx nghetinhensis), Voọc chà vá chân nâu (Pygathrix nemaeus) và Vượn đen má trắng (Hylobates concolor).

Ngược lại, sinh cảnh nương rẫy và trảng cỏ thoái hóa có số loài giảm mạnh chỉ còn 12-18 loài, chủ yếu là các loài gặm nhấm và thú nhỏ có tính thích ứng sinh thái cao như Dúi mốc lớn (Rhizomys pruinosus) hay Sóc vằn lưng (Menetes berdmorei).

So sánh với các khu rừng đặc dụng lân cận, khu hệ thú Bắc Hướng Hóa có tính đa dạng tương đương với Khu bảo tồn thiên nhiên Đakrông (67 loài) và đóng vai trò như một mắt xích hành lang sinh thái trọng yếu nối liền Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng (98 loài) với dãy Trung Trường Sơn.

Tuy nhiên, áp lực sinh kế từ 1.308 hộ đồng bào dân tộc Vân Kiều (chiếm 68,3% dân số vùng đệm) với tập quán canh tác lúa rẫy năng suất thấp (chỉ đạt 13,16 tạ/ha) cùng tỷ lệ hộ nghèo tại xã Hướng Linh lên tới 66,5% và Hướng Lập là 60,6% đã thúc đẩy hoạt động săn bắt động vật hoang dã để cải thiện bữa ăn và bán kiếm thêm thu nhập, đe dọa trực tiếp đến quần thể thú quý hiếm.

Đề xuất và khuyến nghị

1. Quy hoạch và tăng cường tuần tra bảo vệ nghiêm ngặt vùng lõi: Thiết lập 5 trạm kiểm soát cố định và 12 tuyến tuần tra rừng định kỳ tại các điểm nóng có độ đa dạng cao như Đèo Sa Mù, bản Cợp (xã Hướng Lập) và bản Trỉa (xã Hướng Sơn). Mục tiêu giảm thiểu 80% các vụ đặt bẫy và săn bắn trái phép trong giai đoạn 2008 - 2010. Đơn vị chủ trì thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa phối hợp cùng Hạt Kiểm lâm Hướng Hóa.

2. Chuyển đổi sinh kế bền vững cho cộng đồng 5 xã vùng đệm: Triển khai các mô hình thâm canh lúa nước, mở rộng diện tích cây công nghiệp giá trị cao và chuyển từ chăn thả gia súc rông sang nuôi nhốt có kiểm soát. Đặt mục tiêu giảm tỷ lệ hộ nghèo của khu vực từ 39,2% xuống dưới 20% trước năm 2015, từ đó triệt tiêu nguyên nhân gốc rễ dẫn đến khai thác rừng trái phép. Đơn vị điều phối: Ủy ban nhân dân huyện Hướng Hóa và Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh Quảng Trị.

3. Xây dựng cơ chế đồng quản lý và giao khoán bảo vệ rừng: Thực hiện giao khoán 22.537 ha diện tích đất có rừng cho các cộng đồng thôn bản quản lý trực tiếp, gắn liền với chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng. Tổ chức 20 lớp tập huấn nâng cao năng lực giám sát đa dạng sinh học cho 150 già làng, trưởng bản và người có uy tín trong giai đoạn 2008 - 2011. Đơn vị thực hiện: Ban quản lý Khu bảo tồn phối hợp với chính quyền 5 xã địa phương.

4. Triệt phá mạng lưới buôn bán động vật hoang dã liên vùng: Thành lập đội liên ngành kiểm tra các nhà hàng, quán ăn và các tuyến giao thông huyết mạch, đặc biệt là đường Hồ Chí Minh nhánh Tây và tuyến biên giới giáp Lào dài 20 km. Đặt mục tiêu xử lý 100% các vụ vận chuyển, tàng trữ và tiêu thụ sản vật thú rừng trái phép theo quy định của Nghị định 32/2006/NĐ-CP bắt đầu từ quý IV/2007. Đơn vị phụ trách: Chi cục Kiểm lâm Quảng Trị, Công an huyện Hướng Hóa và Bộ đội Biên phòng.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

• Ban quản lý các Vườn quốc gia và Khu bảo tồn thiên nhiên: Vận dụng danh lục 69 loài thú và bản đồ phân bố 5 sinh cảnh để xây dựng kế hoạch quản lý bảo tồn, thiết lập các tuyến giám sát đa dạng sinh học định kỳ tại khu vực miền Trung.
• Giảng viên, nghiên cứu sinh và sinh viên ngành Lâm học, Sinh học, Quản lý tài nguyên rừng: Sử dụng tài liệu như một công trình tham khảo chuẩn mực về phương pháp điều tra thực địa thú lớn - thú nhỏ, kỹ thuật giăng lưới bắt dơi và quy trình phân tích cấu trúc quần xã động vật rừng nhiệt đới.
• Cơ quan quản lý nhà nước và nhà hoạch định chính sách tỉnh Quảng Trị: Khai thác dữ liệu kinh tế - xã hội của 1.915 hộ dân vùng đệm để xây dựng các chương trình phát triển nông thôn mới, xóa đói giảm nghèo gắn với mục tiêu bảo tồn thiên nhiên bền vững.
• Các tổ chức bảo tồn quốc tế (WWF, IUCN, BirdLife International): Sử dụng các dữ liệu về 11 loài thú quý hiếm mới bổ sung và hiện trạng các loài nguy cấp (Sao la, Mang lớn, Voọc Hà Tĩnh) làm cơ sở thiết kế các dự án tài trợ bảo tồn xuyên biên giới Việt - Lào.

Câu hỏi thường gặp

Luận văn đã ghi nhận chính xác bao nhiêu loài thú tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa?

Nghiên cứu đã ghi nhận tổng cộng 69 loài thú thuộc 25 họ và 9 bộ, tương đương 23,9% tổng số loài thú của Việt Nam. Trong đó, có 54 loài được xác định chắc chắn qua mẫu vật và quan sát thực địa, cùng 15 loài được xác nhận qua phỏng vấn kiểm chứng.

Tác giả đã bổ sung mới bao nhiêu loài thú so với các công bố trước đó tại khu vực?

Luận văn đã bổ sung mới 11 loài thú vào danh lục khu hệ thú Bắc Hướng Hóa, nâng tổng số loài ghi nhận từ 58 loài lên 69 loài. Các loài bổ sung tiêu biểu gồm Mang Trường Sơn, Tê tê vàng, Cầy tai trắng, Hổ và 5 loài thuộc họ Sóc cây.

Dạng sinh cảnh nào tại khu bảo tồn tập trung số lượng loài thú cao nhất?

Sinh cảnh rừng thường xanh trên núi đất có mức độ đa dạng cao nhất với 62 loài (chiếm 89,8%), tiếp theo là rừng hỗn giao tre nứa với 52 loài (75,3%). Ngược lại, sinh cảnh làng bản nương rẫy chịu tác động mạnh của con người chỉ ghi nhận 12 loài (17,4%).

Tình hình kinh tế - xã hội của cư dân địa phương ảnh hưởng như thế nào đến công tác bảo tồn?

Với 68,3% dân số là người dân tộc Vân Kiều và tỷ lệ hộ nghèo lên tới 39,2% (xã Hướng Linh cao nhất với 66,5%), đời sống người dân phụ thuộc lớn vào việc phát nương làm rẫy và bẫy bắt động vật rừng, gây suy giảm nghiêm trọng sinh cảnh sống của các loài thú.

Các loài thú quý hiếm, có giá trị bảo tồn toàn cầu được phát hiện gồm những loài nào?

Nghiên cứu ghi nhận nhiều loài thú đặc hữu và nguy cấp có tên trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN, tiêu biểu như Sao la, Bò tót, Mang lớn, Voọc Hà Tĩnh, Vượn đen má trắng, Voọc chà vá chân nâu và Thỏ vằn.

Kết luận

• Xây dựng thành công danh lục đầu tiên gồm 69 loài thú thuộc 25 họ và 9 bộ tại Khu bảo tồn thiên nhiên Bắc Hướng Hóa, bổ sung 11 loài mới cho danh lục khu hệ động vật địa phương.
• Làm rõ cấu trúc phân loại học với ưu thế thuộc về Bộ Ăn thịt (36,2%), Bộ Dơi (15,9%) và Bộ Gặm nhấm (14,5%), phản ánh tính đa dạng sinh thái đặc thù của vùng núi Trung Trường Sơn.
• Xác định sinh cảnh rừng kín thường xanh trên núi đất là nơi cư trú trọng yếu của 89,8% các loài thú, đồng thời chỉ ra tác động tiêu cực của tập quán canh tác nương rẫy đến thảm rừng nguyên sinh.
• Đánh giá sâu sắc mối liên hệ giữa đời sống kinh tế khó khăn của 1.915 hộ dân vùng đệm với áp lực khai thác tài nguyên thú rừng, đề xuất hệ thống 4 giải pháp bảo tồn có sự tham gia của cộng đồng.
• Định hướng nghiên cứu tiếp theo trong giai đoạn 2008 - 2012 cần tập trung giám sát biến động quần thể các loài linh trưởng và thú lớn nguy cấp bằng hệ thống bẫy ảnh tự động.

Các nhà quản lý lâm nghiệp và nhà khoa học hãy áp dụng ngay bộ cơ sở dữ liệu và khuyến nghị từ công trình này để hoàn thiện quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học bền vững cho tỉnh Quảng Trị.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 SƠ LƯỢC TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU THÚ Ở BẮC VIỆT NAM VÀ QUẢNG TRỊ 1. Sơ lược tình hình nghiên cứu thú ở Bắc Việt Nam Ở nước ta, từ lâu đời thú đã được nhân dân ta sử dụng làm thực phẩm, dược liệu, xuất khẩu., chính vì vậy mà các công trình nghiên cứu về thú ở nước ta bắt đầu khá sớm. Trong khoảng thời gian từ năm 1724 – 1784, Lê Quý Đôn đã viết các cuốn sách “ Vân đài loại ngữ” và “Phủ biên tạp lục”, trong đó ông thống kê nguồn lợi động vật của một số địa phương. Tiếp theo đó là nhiều công trình khác như “Đại nam nhất thống chí” của nhà bác học triều Nguyễn (1874) thống kê các loài thú phổ biến ở nhiều tỉnh trong cả nước.

Brousmiches (1887) đã ghi nhận nhiều loài thú ăn thịt như Cáo - Vulpes vulpes, Rái cá thường - Lutra lutra, Mèo rừng - Prionailurus bengalensis, Hổ - Panthera tigris, Báo hoa mai - Panthera pardus, trong tài liệu "Nhìn chung về lịch sử tự nhiên của Bắc bộ”. Heude (1894), ghi nhận loài Sơn dương - Capricornis maritimus phân bố ở miền bắc Việt Nam. Billet (1896), các mô tả loài Hươu sao - Cervus nippon, Thỏ rừng - Lepus sinensis và tê tê - Manis pentadactyla thu được ở tỉnh Cao Bằng. Pousargues (1898), ghi nhận loài Voọc đen - Pithecus francoisi có ở vùng biên giới phía Bắc và Trung bộ.

Ménégaux (1906) mô tả thêm 2 loài thú ăn thịt mới: Chồn bạc má bắc - Melogale moschata và loài Cầy hương - Viverricula indica. Boutan (1906) trong sách "Mười năm nghiên cứu động vật" đã ghi nhận thêm 2 loài thú ăn thịt mới: Cầy móc cua - Herpestes urva, Rái cá vuốt bé - c 6 Aonyx cinerea, các loài thú móng guốc và khỉ hầu, Hươu sao - Cervus nippon, Hươu xạ - Moschus berezovskii, Nai - Cervus unicolor, Lợn rừng - Sus scrofa, Hoẵng - Muntiacus muntjak, Khỉ vàng - Macaca mulatta, Khỉ đuôi lợn - M. nemestrina, Khỉ mốc - M. assamensis, Thỏ rừng - Lepus nigricolis cũng được ghi nhận.

Osgood (1932) đã tổng hợp nhiều tài liệu về thú do các đoàn nghiên cứu thú Đông Nam Á Kelley -Roosevelts và của Delacour, Stevens, đã ghi nhận 172 loài và phân loài thú ở Việt Nam. Đây là một công trình khoa học tạo nên bước ngoặt trong lịch sử nghiên cứu thú ở nước ta và Đông Dương. Từ năm 1962 - 1966, Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà Nước đã tổ chức nghiên cứu liên hợp động vật - ký sinh trùng, côn trùng gồm nhiều cơ quan phối hợp: Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà Nước, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội , Trường Đại học Y khoa, Trường Đại học Nông Nghiệp I , Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Viện Sốt rét Ký sinh trùng và Côn trùng. Đoàn nghiên cứu do Ban Sinh vật-Địa - Ủy ban Khoa học và kỹ thuật Nhà nước chủ trì đã tiến hành điều tra , khảo sát tổng hợp về động vật trên 12 tỉnh ở miền Bắc Việt Nam.

Kết quả của các đợt khảo sát được Đặng Huy Huỳnh và cs tổng kết và ghi nhận 169 loài thú thuộc 32 họ và 11 bộ, trong đó, có 85 loài thú hoang dã phân bố ở vùng Đông Bắc Việt Nam[11]. Lê Hiền Hào (1973) đã giới thiệu một số đặc điểm sinh học và phân bố của những loài thú kinh tế miền Bắc Việt Nam trong cuốn “Thú kinh tế miền Bắc Việt Nam”[9]. Công trình nghiên cứu của Cao Văn Sung và cs (1980). Về những loài gặm nhấm ở Việt Nam đã ghi nhận 64 loài, thuộc 23 giống, 7 họ[24].

Đáng chú ý có 8 loài lần đầu tiên ghi nhận ở Việt Nam và 10 loài lần đầu tiên ghi nhận ở miền Bắc Việt Nam.