Chương 1 - TỔNG QUAN TÀI LIỆU VÀ CƠ SỞ KHOA HỌC ĐỀ TÀI 1. Phân loại và đặc điểm giống chó Phú Quốc Việt Nam 1. Phân loại : Trong hệ thống phân loại sinh giới, chó Phú Quốc có vị trí phân loại như sau: Giới: Động vật (Animalia). Phân giới: Động vật đa bào (Metazoa).
Ngành: Có dây sống (Chordata) Phân ngành: Động vật có xương sống (Vertebrata). Lớp: Động vật có vú (Mammalia). Phân họ: Chó (Caniae). Phân loài: Chó nhà (Canis lupus familiaris Linnaeus, 1758).1 Ảnh chó Phú Quốc Việt Nam, hình ảnh nhóm nghiên cứu tự chụp tại Đảo Phú Quốc, Rạch Giá, Kiên Giang, Việt Nam.
Đặc điểm Chó Phú Quốc là một loại chó riêng của đảo Phú Quốc của Việt Nam. Đặc điểm phân biệt với các loại chó khác là đa số cá thể trong đàn đều có các 6 xoáy lông ở trên sống lưng, là một trong ba dòng chó có xoáy lông trên lưng trên thế giới. Chó Phú Quốc là vốn quý với nhiều đặc tính nổi bậc mà những giống chó khác không có như: thông minh, nhanh nhẹn, có khả năng đi săn và giữ nhà tốt. Chó Phú Quốc có tầm vóc trung bình, dễ nuôi, thích hợp cho vùng nông thôn, sông nước.
Các đặc điểm chính của chó Phú Quốc khác biệt với các giống chó khác: Đầu chó nhỏ phù hợp với sọ dài, tai nhỏ và đứng, mõm đen, mắt nâu. Thân hình thon nhỏ và ngực nở, bụng thon, đặc biệt là chó đực. Bốn chân chó khỏe, các bắp thịt nổi rõ, duỗi thẳng khi đứng và bàn chân có màng phát triển. Đuôi với lông ngắn vót, thường xuyên ở tư thế cong với độ cong từ ½ đến ¼ vòng tròn.
Về màu lông, chó Phú Quốc có nhiều màu sắc khác nhau như: đen, nâu, vàng, vện, xám và các màu khác. Nhưng màu phổ biến nhất là đen và vàng chiếm đến 60%. Kiểu lông thẳng chiếm trên 98%. Một đặc điểm khác rất đặc trưng cho chó Phú Quốc được mọi người lưu ý là xoáy trên lưng.
Xoáy lưng rất đa dạng và đối xứng theo đường giữa, các dạng thường thấy có thể là hình kim, mũi tên, lưng ngựa (yên ngựa), cây đàn, chiếc lá. Thống kê cho thấy tỉ lệ chó xoáy lưng chiếm 40% trong tổng số quần thể.2 Các dạng xoáy lưng của chó Phú Quốc [1] Đặc điểm sinh dục và sinh sản của chó Phú Quốc: kết quả điều tra cho thấy tháng lên giống của chó tập trung vào tháng 12 thay vì tháng 8 như các 7 giống chó địa phương thông thường khác. Khả năng sinh con của chó thuộc loại trung bình (4 con/lứa), nhưng khả năng nuôi sống đến cai sữa chiếm đến hơn 96%. Một trong những đặc tính khá quan trọng của chó Phú Quốc là đẻ hang chiếm trên 52% trong tổng số chó được khảo sát [1].
Các bệnh thường gặp ở chó Phú Quốc là bệnh đường ruột và ký sinh trùng. Ngoài ra bệnh dại cũng được tìm thấy khá phổ biến ở chó Phú Quốc [6] 1. Chó nhà và tầm quan trọng của chúng tại Việt Nam Trên thế giới, nhận dạng và xác định giống chó đã được ứng dụng từ lâu trong thú y lâm sàng, bao gồm cả trong các thủ tục hành chính về xác nhận giống và những thông tin cần phải có từ người chủ nuôi về giống chó trong các chương trình chữa trị hay đánh giá sức khỏe, các chứng nhận về dịch bệnh trên chó nhà. Quá trình xác định giống chó Phú Quốc ở Việt Nam hiện này là khá mơ hồ và không rõ ràng nhất dẫn đến sự xuất hiện các giống chó lai hỗn hợp từ nhiều nguồn khác nhau.
Khó khăn nhất trong quá trình xác định giống là không thể xác định được cha mẹ của cá thể lai, khi đó quá trình xác định giống chủ yếu dựa trên các biểu hiện kiểu hình cơ bản. Trong lịch sử cho thấy, giống chó là những cá thể chó trong một nhóm có cùng đặc tính hành vi tương tự nhau, ví dụ như săn bắt hay khả năng chăn gia súc, săn mùi, truy tìm dấu vết … Các cá thể trong nhóm không nhất thiết có cùng hình dạng vật lý giống nhau. Sự thay đổi về xác định giống chó từ thế kỷ 20 khi các hình dáng bên ngoài được sử dụng để đánh giá [98] Quá trình nhân giống hiện tại có thể làm mất đi một số đặc tính hành vi của tổ tiên trước đó như trong một nghiên cứu ở Thụy Điển [98]. Các nghiên cứu về di truyền tiến hóa cho thấy có sự liên quan rất nhỏ giữa kiểu gen được biết và kiểu hình tập tính liên quan.
Do đó việc xác định nguồn gốc các giống chó cho biết các thông tin giúp người nuôi suy nghĩ về các hướng lai tạo khác nhau từ giống ban đầu [59]. Trong nét văn hóa, tín ngưỡng - tâm linh của một số dân tộc Việt, chó là động vật thân thiết gắn bó từ rất lâu đời với người chủ nói riêng, con người nói 8 chung, những đức tính của chó được tôn vinh như trung thành, thông minh, quan tâm đến chủ. nó là bạn gần gũi của con người, chó canh gác nhà cửa cho con người, thậm chí có nơi chó được thờ cúng tại các đền thờ, miếu mạo [8]. Trong quan niệm của người Việt xưa, chó là con vật trung thành và mang lại nhiều may mắn.
Chó bình thường chỉ coi được phần dương, muốn canh giữ phần âm thì phải nuôi chó đá. Tục thờ chó được biểu hiện dưới nhiều hình thức. Người Việt thường chôn chó đá trước cổng như một linh vật với ý nghĩa cầu phúc, trừ tà hoặc đặt chó đá trên bệ thờ và coi như một bậc thần linh. Chó đá trong nhà thường nhỏ, mang dáng vẻ hiền lành, không to lớn như chó đá ở đình, đền, phủ.
Hình thức thờ chó đá khá phổ biến ở nông thôn, các vùng quanh Hà Nội, Bắc Ninh, Bắc Giang, Hưng Yên…Ở mỗi vùng, hình thức thờ chó đá cũng khác nhau. Người Tày, Nùng một số nơi ở Lạng Sơn có tục chọn ngày tốt để đặt con chó đá trước cửa trông nhà và trừ tà ma. Với người Dao, hình ảnh con chó được biểu hiện trên trang phục. Người Pa Cô trong tộc người Cơ tu còn kiêng giết thịt, coi con chó như vật tổ truyền.
Ngày nay, người Việt một số nơi không chôn chó đá ở trước cửa nhưng vẫn mua chó gốm về để bày trong nhà, vừa xua đuổi tà ma, vừa làm vật trang trí [3]. Hiện nay ở Việt Nam có 3 giống chó được xem là chó bản địa Việt Nam theo dân gian: Chó Bắc Hà, Chó Lài, Chó H’mông cộc đuôi và chó Phú Quốc: - Chó Bắc Hà là giống chó quý có nguồn gốc từ Bắc Hà ( Lào Cai), được người H’mông nuôi để làm bạn, trông nhà, đi săn và bảo vệ chủ nhân. Người H’mông đã nuôi Bắc Hà từ hàng trăm năm nay để phục vụ cho các chuyến đi săn, trông coi nhà cửa. Các ghi chép lịch sử cho biết người dân tộc H’mông đã có mặt ở vùng Tây Bắc nước ta vào khoảng cuối thời Hậu Lê.
Vì thế có thể khẳng định chó Bắc Hà đã xuất hiện tương đối sớm. Có thể là trùng với khoảng thời gian người H’mông di cư đến vùng Tây Bắc. Các chú chó Bắc Hà được xem như bạn, người trợ thủ của người dân địa phương trong các chuyến băng rừng nhiều ngày liên tục. Chó Bắc Hà rất thích hợp để huấn luyện làm chó săn vì chúng có thân hình săn chắc và dũng mãnh.
Chó Bắc Hà mặc dù không sở hữu 9 ngoại hình quá cao lớn nhưng tỷ lệ cơ thể lại khá cân đối với các cơ săn chắc. Đặc biệt chúng sở hữu khả năng di chuyển nhanh và vô cùng linh hoạt trong điều kiện đồi núi. Bên cạnh đó là khả năng ghi nhớ tuyệt vời. Hơn thế chúng còn di chuyển rất nhanh nhẹn, linh hoạt, vô cùng thông minh và nhạy bén.
Đây là giống chó bản địa đẹp, thông minh, tính kỉ luật cao và rất nghe lời chủ. Bản tính linh hoạt, phản xạ nhạy bén, có khả năng quan sát, bảo vệ và xử lý tất cả các tình huống bất ngờ xảy ra. Chó Bắc Hà còn được sử dụng trong việc chăn nuôi gia súc, huấn luyện làm chó nghiệp vụ trong quốc phòng, an ninh [7].3 Chó Bắc Hà Việt Nam - Chó H’mông cộc đuôi là giống chó được coi như báu vật của những người ở vùng núi Tây Bắc Việt Nam. Chúng là giống chó săn cổ xưa được nhiều người biết đến với ngoại hình chắc nịch, cơ bắp săn chắc và chiếc đuôi cộc là đặc điểm nhận diện.
Chó H’mông cộc đuôi có hình dáng rất giống loài sói, vô cùng dũng mãnh, chắc nịch, đầy cơ bắp. Một con trưởng thành có chiều dài khoảng 45 – 55 cm, nặng từ 15 – 25 kg. Với hình thể trung bình như vậy nên vừa có thể đi săn, vừa giữ nhà rất tốt. Loài chó này có lưng thẳng, rộng và dài với một vết lõm ở sống lưng và bả vai vô cùng săn chắc.
Hệ cơ phát triển thích 10 hợp cho bản năng đi săn của chúng. Chúng có thể leo núi, vào rừng nhanh nhẹn, khéo léo mà không có chút khó khăn nào. Đầu to, hộp sọ lớn nên chó H’mông cộc đuôi rất thông minh, có trí nhớ tốt. Phần trán phẳng, chỉ xuất hiện nếp nhăn nếu chúng đang ở trạng thái cảnh giác.
Mõm càng ngắn thì độ thuần chủng của loài chó này càng cao. Bởi tập tính đi săn, nên loài này có hàm răng sắc nhọn, chiếc mũi cực thính, đôi tai hình tam giác luôn vểnh lên cùng đôi mắt sắc lẹm để nghe ngóng một cách tốt nhất. Chó H’mông cộc đuôi là giống chó bản địa có bản tính nhanh nhẹn và thông minh vô cùng với khả năng nhớ đường rất tốt. Thường hung dữ với người lạ, trung thành và chỉ nghe lời một người chủ duy nhất.
Nếu không phải chủ của chúng thì sẽ rất khó để chúng chấp nhận ăn bất cứ thứ đồ ăn nào của người khác [7].4 Chó H'mông cộc đuôi trưởng thành - Chó Phú Quốc là giống chó nổi tiếng ở Việt Nam và cũng được các cộng đồng bạn bè nước ngoài biết đến rất nhiều. Chúng là giống chó săn mồi sống hoang dã, thích đào bới và trú ẩn trong hang. Chúng sở hữu sự linh hoạt, bền bỉ và vô cùng dẻo dai, không sợ độ cao và bơi lội cực giỏi. Đặc điểm để phân biệt giống chó ta này với những giống chó ta khác đó là lưng có vòng xoáy chạy từ vai đến xương hông, dáng khỏe khoắn, săn chắc.
Chúng có một cái đầu nhỏ, 11 mõm dài, tai dài và mỏng. Lông thường ngắn và có bốn màu cơ bản như màu đốm, màu đen, vàng và vện sọc.