Nghiên Cứu Hồi Ký Tự Truyện Hiện Đại Việt Nam Từ Góc Nhìn Diễn Ngôn Thể Loại

Luận án tiến sĩ nghiên cứu hồi ký tự truyện hiện đại Việt Nam từ góc nhìn diễn ngôn thể loại, khám phá đặc trưng nghệ thuật, giá trị văn học đương đại.

• Tác giả: Nguyễn Thị Quỳnh Như
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Thành Thi
• Trường học: Trường Đại Học Sư Phạm Thành Phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Ngôn Ngữ Và Văn Hóa Việt Nam
• Đề tài: Nghiên Cứu Hồi Ký Tự Truyện Hiện Đại Việt Nam Từ Góc Nhìn Diễn Ngôn Thể Loại
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Mục lục chi tiết

• LỜI CẢM ƠN
• LỜI CAM ĐOAN
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Tính cấp thiết của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• 0.4. Phương pháp nghiên cứu
• 0.5. Đóng góp mới của luận án
• 0.6. Cấu trúc của luận án
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Tình hình nghiên cứu diễn ngôn ở Việt Nam
• 1.1.1. Nghiên cứu lý thuyết diễn ngôn
• 1.2. Nghiên cứu việc vận dụng diễn ngôn vào văn học Việt Nam
• 1.3. Tình hình nghiên cứu hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam
• 1.4. Nghiên cứu mang tính tổng quan
• 1.5. Nghiên cứu về tác giả, tác phẩm hồi ký, tự truyện tiêu biểu
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN THỂ LOẠI
• 2.1. Một số vấn đề thể loại
• 2.2. Quan điểm nghiên cứu loại hình và các phương pháp truyền thống trong việc phân loại tác phẩm văn học
• 2.3. Quan điểm nghiên cứu văn học và thể loại văn học từ góc nhìn diễn ngôn
• 2.4. Cơ sở thực tiễn
• 2.4.1. Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn 1900 - 1945
• 2.4.2. Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975
• 2.4.3. Khái quát hồi ký, tự truyện Việt Nam giai đoạn sau 1975
• 2.5. Quan điểm nghiên cứu hồi ký, tự truyện từ góc nhìn diễn ngôn
• 2.6. Nhận thức về “sự thật”, “chân lý” trong hồi ký, tự truyện
• 2.7. Lằn ranh “phi hư cấu” - “hư cấu” trong hồi ký, tự truyện
• 2.8. Định hướng xác lập mô hình nghiên cứu của luận án
• 3. CHƯƠNG 3: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ TƯ TƯỞNG CỦA THỂ LOẠI
• 3.1. Cái tôi tác giả - người kể chuyện: cái tôi chứng nhân về “sự thật” của quá khứ
• 3.2. Cái tôi hồi tưởng về tuổi thơ và các mối quan hệ gia đình
• 3.3. Cái tôi tự thú, đánh giá về chính mình
• 3.4. Cái tôi tài năng, tâm huyết với nghề
• 3.5. Bức tranh thời đại và bức chân dung về con người qua dòng hồi tưởng
• 3.6. Bức tranh đời sống xã hội trong quá khứ qua những biến thiên lịch sử
• 3.7. Những bức vẽ chân dung bằng hữu qua hồi tưởng
• 3.8. Một số biểu hiện khác biệt về mã tư tưởng - “sự thật” giữa hồi ký và tự truyện
• 3.9. “Sự thật” trong thể hồi ký - sự thật “ngoại quan”
• 3.10. “Sự thật” trong thể tự truyện - sự thật “nội quan”
• 4. CHƯƠNG 4: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ NGHỆ THUẬT CỦA THỂ LOẠI
• 4.1. Điểm nhìn trần thuật đa dạng trong cấu trúc diễn ngôn hồi ký, tự truyện
• 4.2. Ưu thế của điểm nhìn chủ quan từ người kể chuyện ngôi thứ nhất
• 4.3. Xu hướng đa dạng hóa góc nhìn của người kể chuyện ngôi thứ nhất
• 4.4. Điểm nhìn chủ quan từ người kể chuyện ngôi thứ ba
• 4.5. Kết cấu linh hoạt trong diễn ngôn hồi ký, tự truyện
• 4.5.1. Kết cấu theo trật tự biên niên
• 4.5.2. Kết cấu phân mảnh
• 4.5.3. Kết cấu đan cài tuyến truyện
• 4.6. Sự phong phú về giọng điệu trong kiến tạo diễn ngôn
• 4.6.1. Giọng trữ tình, hoài niệm
• 4.6.2. Giọng suy tư, triết lý
• 4.6.3. Giọng hài hước, giễu nhại
• 4.7. Xu hướng giao thoa giữa phi hư cấu và hư cấu trong hồi ký, tự truyện
• 4.7.1. Lực hút từ hai phía hồi ký, tự truyện
• 4.7.2. Xu hướng “hư cấu hóa” trong hồi ký
• 4.7.3. Xu hướng “phi hư cấu hóa” trong tự truyện
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Giới thiệu về hồi ký và tự truyện

Hồi ký và tự truyện là hai thể loại văn học có giá trị đặc biệt trong bức tranh văn học Việt Nam hiện đại. Chúng không chỉ mang tính hồi cố mà còn thể hiện những trải nghiệm cá nhân sâu sắc của tác giả. Hồi ký thường yêu cầu độ chính xác cao về sự kiện, trong khi tự truyện cho phép tác giả hư cấu để tạo nên hình tượng nhân vật. Sự tương tác giữa hai thể loại này tạo ra những cách nhìn mới về quá khứ, giúp người đọc hiểu rõ hơn về bối cảnh lịch sử và văn hóa. Đặc biệt, trong những năm gần đây, sự phát triển mạnh mẽ của hồi ký và tự truyện đã mở ra nhiều hướng nghiên cứu thú vị cho các nhà văn, nhà phê bình và độc giả. Như nhà văn Tô Hoài đã từng nói: "Hồi ký không chỉ là ghi chép mà còn là nghệ thuật kể chuyện". Điều này cho thấy sự phong phú và đa dạng trong diễn ngôn của hai thể loại này.

II. Cơ sở lý luận về diễn ngôn thể loại

Nghiên cứu hồi ký và tự truyện từ góc nhìn diễn ngôn thể loại giúp xác định rõ hơn nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm. Các mã thể loại không chỉ quy định các yêu cầu nghệ thuật mà còn mở rộng phạm vi phản ánh của tác giả. Việc áp dụng lý thuyết diễn ngôn vào nghiên cứu văn học Việt Nam hiện đại là một cách tiếp cận mới mẻ và đầy triển vọng. Điều này cho phép người nghiên cứu không chỉ xem xét ngôn từ mà còn các quy tắc tư tưởng, xã hội chi phối quá trình sáng tác. Như vậy, hồi ký và tự truyện không chỉ đơn thuần là những tác phẩm văn học mà còn là những sản phẩm văn hóa phản ánh sâu sắc bối cảnh xã hội và lịch sử. Điều này được thể hiện qua những tác phẩm tiêu biểu như "Nhật ký trong tù" của Hồ Chí Minh, nơi tác giả không chỉ ghi lại những trải nghiệm cá nhân mà còn phản ánh tinh thần yêu nước và khát vọng tự do.

III. Tình hình nghiên cứu diễn ngôn ở Việt Nam

Tình hình nghiên cứu diễn ngôn ở Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ với nhiều công trình nghiên cứu được công bố. Các nhà nghiên cứu đã áp dụng lý thuyết diễn ngôn để phân tích các tác phẩm văn học, từ đó mở ra những hướng đi mới trong nghiên cứu văn học. Nghiên cứu diễn ngôn không chỉ dừng lại ở việc phân tích ngôn từ mà còn đi sâu vào các yếu tố văn hóa, xã hội, lịch sử chi phối quá trình sáng tác. Những công trình như "Diễn ngôn tự sự" của G. Genette đã góp phần làm phong phú thêm lý thuyết diễn ngôn trong văn học. Như vậy, việc áp dụng lý thuyết diễn ngôn vào nghiên cứu hồi ký và tự truyện không chỉ là một xu hướng mà còn là một yêu cầu cấp thiết trong bối cảnh văn học hiện đại.

IV. Giá trị và ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu

Nghiên cứu hồi ký và tự truyện từ góc nhìn diễn ngôn thể loại không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn mang lại nhiều ứng dụng thực tiễn. Những kết quả nghiên cứu có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy văn học tại các trường học, giúp sinh viên hiểu sâu hơn về thể loại này. Đồng thời, việc nghiên cứu còn góp phần làm sáng tỏ bản chất của diễn ngôn, từ đó nâng cao chất lượng nghiên cứu và giảng dạy văn học. Điều này đặc biệt quan trọng trong bối cảnh hiện nay, khi mà văn học đang phải đối mặt với nhiều thách thức từ sự phát triển của công nghệ và văn hóa toàn cầu. Như nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên đã nhận định: "Nghiên cứu văn học không chỉ là việc tìm hiểu quá khứ mà còn là cách để định hình tương lai".

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Đề tài luận án tiến sĩ "Hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam từ góc nhìn diễn ngôn thể loại" do nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Như thực hiện tại Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh, thuộc chuyên ngành Văn học Việt Nam (mã số: 62 22 01 21), dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. Nguyễn Thành Thi.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, văn bản luận án xác định hồi ký và tự truyện là hai thể loại văn xuôi tự sự có vị trí đặc biệt trong tiến trình văn học Việt Nam. Dù cùng chung đặc trưng hồi cố để tái hiện quá khứ, hai thể loại này có mô chuẩn nghệ thuật khác biệt: truyện cho phép hư cấu tạo lập hình tượng hoàn chỉnh, trong khi hồi ký đòi hỏi tính chính xác của sự kiện và sự khách quan của người viết. Từ cuối thập niên 1990 sang đầu thế kỷ XXI, đời sống văn học chứng kiến sự xuất hiện phong phú của các tác phẩm hồi ký, tự truyện từ nhiều giới tác giả, tái hiện quá khứ phức tạp bằng cái nhìn đa chiều và khoan dung hơn. Tuy nhiên, các công trình trước đây phần lớn tiếp cận đối tượng này theo phương pháp phản ánh luận truyền thống hoặc thi pháp học kinh điển. Khoảng trống nghiên cứu đặt ra là sự cần thiết của một mô hình tiếp cận mới từ lý thuyết diễn ngôn, xem ngôn ngữ không chỉ là công cụ phản ánh hiện thực mà là phương thức kiến tạo ý nghĩa, đồng thời đặt tác phẩm vào mạng lưới các quy tắc tư tưởng và định chế văn hóa - xã hội chi phối quá trình sáng tác.

Mục tiêu nghiên cứu của luận án được xác định gồm các nội dung:

1. Tìm hiểu sự chi phối của mã thể loại đối với diễn ngôn hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại theo cơ chế tác động kép: vừa tuân thủ yêu cầu đặc trưng nòng cốt thể loại, vừa mở rộng phạm vi phản ánh nhằm tạo hiệu quả nghệ thuật mới.
2. Xác định nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tác phẩm thông qua việc phân tích mã tư tưởng và mã nghệ thuật của thể loại.
3. Chỉ ra những khuynh hướng, sắc thái chủ đạo trong diễn ngôn hồi ký, tự truyện, làm rõ đóng góp của hai thể loại này đối với nền văn học dân tộc, cung cấp tư liệu cho công tác nghiên cứu và giảng dạy.

Đối tượng nghiên cứu của luận án là hồi ký và tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại nhìn từ góc độ diễn ngôn thể loại. Phạm vi nghiên cứu được xác lập thông qua hệ thống 4 tiêu chí chọn mẫu khảo sát:

Tiêu chí	Nội dung xác lập phạm vi
1. Về thể loại	Tác phẩm có giá trị nghệ thuật, phản ánh rõ tư duy thể loại. Thể hồi ký tập trung vào tác phẩm tái hiện người thật, việc thật mang tính phi hư cấu cao mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến. Thể tự truyện tập trung vào tác phẩm văn xuôi tự thuật về cuộc đời, nơi tác giả - người kể chuyện - nhân vật chính trùng làm một, trọng tâm là sự hình thành nhân cách và cốt truyện có tính xác thực tương đối.
2. Về tác giả	Tập trung vào hồi ký, tự truyện của các nhà văn, nhà thơ, nhà lý luận, phê bình văn học chuyên nghiệp (như Tô Hoài, Nguyên Hồng, Lan Khai, Hồ Dzếnh, Vũ Bằng, Ma Văn Kháng, Bùi Ngọc Tấn, Nguyễn Khải, Tố Hữu, Lưu Trọng Lư, Huy Cận, Anh Thơ, Quách Tấn, Hoàng Minh Châu, Phùng Quán, Nguyễn Công Hoan, Đào Xuân Quý, Đặng Thai Mai, Vũ Ngọc Phan, Nguyễn Hiến Lê...). Không khảo sát tác phẩm của chính trị gia, tướng lĩnh, nhà báo, người hoạt động giải trí hay cá nhân đặt hàng chấp bút.
3. Về tác phẩm	Tác phẩm có giá trị thẩm mỹ, gây được tiếng vang trong dư luận và giới phê bình, được xuất bản chính thức trong nước. Không khảo sát tác phẩm xuất bản tại hải ngoại hoặc chỉ công bố trên mạng internet.
4. Về bối cảnh	Tác phẩm tiêu biểu cho ba chặng đường lịch sử văn học: giai đoạn 1900 - 1945, giai đoạn 1945 - 1975 và giai đoạn sau năm 1975.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án đã tổng quan toàn diện tình hình nghiên cứu trên hai bình diện: lý thuyết diễn ngôn và thực tiễn nghiên cứu hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam.

Về tình hình nghiên cứu lý thuyết diễn ngôn, luận án điểm lại các mốc phát triển lý thuyết trên thế giới từ giữa thế kỷ XX với các công trình của M. Bakhtin (Mấy vấn đề về thi pháp Dostoievski), T. van Dijk (Handbook of Language and Social Psychology), R. Barthes (Độ không của lối viết, Những huyền thoại), G. Gadamer (Chân lý và phương pháp), M. Foucault (Từ ngữ và các vật, Khảo cổ học tri thức, Trật tự diễn ngôn), Tz. Todorov (Dẫn luận văn chương kì ảo, Thi pháp văn xuôi), G. Genette (Diễn ngôn tự sự), David Nunan (Dẫn nhập phân tích diễn ngôn), G. Brown và G. Yule (Phân tích diễn ngôn), M. Halliday (Dẫn luận ngữ pháp chức năng), O. Rusakov (Các lý thuyết diễn ngôn hiện đại: kinh nghiệm phân loại), M. Jorgensen và L. Phillips. Tại Việt Nam, hướng tiếp cận ngôn ngữ học có các công trình của Diệp Quang Ban (Văn bản và liên kết trong tiếng Việt, Giao tiếp diễn ngôn và cấu tạo văn bản), Đỗ Hữu Châu (Đại cương ngôn ngữ học), Nguyễn Hòa (Phân tích diễn ngôn – một số vấn đề lý luận và phương pháp, Bàn về mạch lạc của diễn ngôn). Trong nghiên cứu văn học, các tác giả tiêu biểu gồm Phương Lựu (Những bậc tiên phong của tư duy hậu hiện đại), Trần Đình Sử (Bản chất xã hội thẩm mỹ của diễn ngôn văn học, Khái niệm diễn ngôn trong nghiên cứu văn học hôm nay), Nguyễn Mạnh Quỳnh (nghiên cứu về diễn ngôn tự sự của G. Genette), Nguyễn Thị Ngọc Minh (Ba cách tiếp cận khái niệm diễn ngôn).

Về việc vận dụng lý thuyết diễn ngôn vào văn học Việt Nam, luận án điểm qua các nghiên cứu chuyên biệt: nghiên cứu diễn ngôn hậu thực dân của Nguyễn Thị Ngọc Minh (2011); diễn ngôn tính dục và thi pháp nhân vật của Trần Văn Toàn (2012); diễn ngôn hội thoại và độc thoại nội tâm của Nguyễn Thị Thu Hằng (2013); diễn ngôn trần thuật của Nguyễn Đăng Vy (2013), Hoàng Tố Mai (2013), Thái Thị Thu Thắm (2015); quy ước diễn ngôn của Trần Thiện Khanh (2010); diễn ngôn lịch sử của Nguyễn Văn Hùng (2016); diễn ngôn thân thể của Hoàng Thị Hường (2019). Ở cấp độ luận văn, luận án có: Nguyễn Thị Hải Phương (2012) về tiểu thuyết đương đại nhìn từ diễn ngôn thế tục và chấn thương; Hoàng Thị Thu Giang (2014) về trường diễn ngôn truyện ngắn 1945 - 1975; Ngô Thanh Hải (2018) về ba mô hình truyện lịch sử.

Về tình hình nghiên cứu hồi ký và tự truyện, luận án phân tích các công trình tổng quan văn học sử của Nguyễn Văn Long (2007), Hà Minh Đức (1980, 1996, 1998), Bích Thu (2004), Lý Hoài Thu (2006), Nguyễn Phượng (2008). Bàn về ranh giới thể loại tự truyện, tiểu thuyết và ký có các bài viết của Triệu Xuân (2006), Lê Tú Anh (2010, 2013), Đỗ Hải Ninh (2011, 2012), cùng các luận án, luận văn chuyên đề của Phạm Ngọc Lan (2006), Ngô Thị Ngọc Diệp (2013), Nguyễn Quang Hưng (2016), Trần Thị Mai Phương (2017), Nguyễn Văn Tổng (2019), Lê Thị Nhiên (2019). Về từng tác giả cụ thể, các nghiên cứu tập trung vào Tô Hoài với Cát bụi chân ai và Chiều chiều (Đặng Thị Hạnh, Phong Lê, Vương Trí Nhàn, Nguyễn Đăng Điệp, Nguyễn Văn Thọ, Lê Minh Hiền, Đoàn Thị Thúy Hạnh, Nguyễn Thúy Nga, Dương Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Ái Vân); Vũ Bằng với Thương nhớ mười hai và Bốn mươi năm nói láo (Hoàng Như Mai, Đặng Anh Đào, Vũ Xuân Triệu, Văn Giá); Nguyên Hồng với Những ngày thơ ấu (Nguyễn Đăng Điệp, Hà Minh Đức, Vũ Ngọc Phan, Lê Thị Lan); Nguyễn Khải với Thượng đế thì cười (Nguyễn Đăng Mạnh, Đặng Anh Đào, Vương Trí Nhàn); Ma Văn Kháng với Năm tháng nhọc nhằn, năm tháng nhớ thương (Hồ Anh Thái, Nguyễn Ngọc Thiện, Lê Thị Kim Liên); Anh Thơ (Lê Thị Nguyên, Bùi Thị Luyến).

Khoảng trống mà luận án lựa chọn giải quyết: Hầu hết các công trình trước đây chưa nghiên cứu hồi ký, tự truyện một cách hệ thống theo loại hình diễn ngôn. Hai công trình gần nhất là luận án của Nguyễn Thị Ngọc Minh (2013, Ký như một loại hình diễn ngôn) và luận văn của Nguyễn Thị Thu Thủy (2014, Tự truyện, Hồi ký - Tự truyện của Nguyên Hồng, Hồ Dzếnh, Tô Hoài từ góc nhìn diễn ngôn nghệ thuật). Luận án của Nguyễn Thị Quỳnh Như trực tiếp kế thừa và mở rộng phạm vi khi xác lập hệ thống phân tích toàn diện hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam dựa trên cấu trúc lưỡng phân: mã tư tưởng và mã nghệ thuật của thể loại.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Cơ sở lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp của ba hướng tiếp cận khái niệm diễn ngôn, lý thuyết thể loại và khái niệm mã thông tin:

1. Tiếp cận diễn ngôn theo cấu trúc ngôn từ tĩnh (ngôn ngữ học cấu trúc của F. de Saussure, thi pháp học cấu trúc của Tz. Todorov, G. Genette, R. Barthes).
2. Tiếp cận diễn ngôn như lời nói phong cách hóa mang tính tư tưởng hệ (quan điểm của M. Bakhtin và V. Chiupa).
3. Tiếp cận diễn ngôn như sản phẩm kiến tạo từ các định chế xã hội gắn liền với quyền lực, tri thức và chân lý (quan điểm của M. Foucault).
4. Khái niệm mã thể loại: Mượn thuật ngữ "mã" (code) từ lý thuyết thông tin để chỉ hệ thống quy ước thể loại, bao gồm mã tư tưởng (quy ước về cách nhận thức và tái hiện "sự thật") và mã nghệ thuật (các phương thức tổ chức trần thuật, kết cấu, điểm nhìn, giọng điệu).
5. Quan niệm thể loại và tương tác thể loại: Dựa trên hiệp ước tự thuật của Philippe Lejeune, các luận điểm của V. Belinsky, cùng lý thuyết tương tác thể loại của Nguyễn Thành Thi (Văn học thế giới mở).

Phương pháp nghiên cứu thực tế bao gồm các phương pháp định tính và kỹ thuật thao tác văn bản:

• Phương pháp loại hình: Xác định những quy ước nghệ thuật của loại hình văn xuôi tự sự và đặc trưng riêng của thể hồi ký, tự truyện chi phối quá trình kiến tạo diễn ngôn.
• Phương pháp nghiên cứu liên ngành: Đặt tác phẩm vào môi trường văn hóa, bối cảnh lịch sử - xã hội và cơ chế quyền lực chi phối chiến lược tạo lập diễn ngôn.
• Phương pháp hệ thống: Xem xét sự vận động của thể loại trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, lý giải sự biến đổi mã thể loại qua từng giai đoạn.
• Phương pháp so sánh: So sánh tác phẩm của các tác giả trên cùng trục chủ đề hoặc thời điểm sáng tác; đối chiếu khung thể loại giữa hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết tự thuật.
• Kỹ thuật bổ trợ: Chọn mẫu, phân tích mẫu văn bản, tổng hợp, chứng minh và bình luận văn học.

Nguồn dữ liệu khảo sát là hệ thống các văn bản hồi ký, tự truyện của các nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình Việt Nam qua ba giai đoạn (1900 - 1945, 1945 - 1975, sau 1975) được xuất bản chính thức trong nước.

Nội dung chính theo từng chương

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Chương 1 hệ thống hóa lịch sử nghiên cứu lý thuyết diễn ngôn trên thế giới và quá trình tiếp nhận, vận dụng tại Việt Nam trong hai phân ngành ngôn ngữ học và nghiên cứu văn học. Đồng thời, chương này tổng thuật toàn diện các công trình nghiên cứu về thể loại hồi ký, tự truyện tại Việt Nam từ góc độ văn học sử, lý thuyết thể loại và các nghiên cứu trường hợp tác giả tiêu biểu (Tô Hoài, Vũ Bằng, Nguyên Hồng, Nguyễn Khải, Ma Văn Kháng, Anh Thơ...). Từ việc chỉ ra những thành tựu và hạn chế của các công trình đi trước, tác giả xác lập vị trí khoa học và tính cấp thiết của việc nghiên cứu hồi ký, tự truyện dưới góc nhìn diễn ngôn thể loại.

CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN TỪ GÓC NHÌN DIỄN NGÔN THỂ LOẠI

Chương 2 thiết lập khung lý thuyết và bức tranh thực tiễn cho đề tài.

• Về lý luận thể loại: Phân định ranh giới và đặc trưng giữa hồi ký và tự truyện; phân tích hiện tượng tương tác thể loại dẫn đến các dạng thức giáp ranh như hồi ký - tự truyện hay tiểu thuyết tự truyện; làm rõ khái niệm hiệp ước tự thuật của Philippe Lejeune và quan niệm thể loại của Nguyễn Thành Thi, Huỳnh Như Phương.
• Về cơ sở thực tiễn: Khái quát tiến trình vận động của hồi ký, tự truyện Việt Nam qua ba giai đoạn lịch sử (1900 - 1945, 1945 - 1975, sau 1975).
• Về quan điểm diễn ngôn: Luận giải nhận thức về "sự thật", "chân lý" và lằn ranh giữa "phi hư cấu" và "hư cấu", từ đó xác lập mô hình nghiên cứu của luận án dựa trên hai trục chính: mã tư tưởng và mã nghệ thuật của thể loại.

CHƯƠNG 3: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ TƯ TƯỞNG CỦA THỂ LOẠI

Chương 3 đi sâu khảo sát sự chi phối của mã tư tưởng - hạt nhân là quan niệm về "sự thật" - trong việc định hình diễn ngôn hồi ký, tự truyện:

• Hình tượng cái tôi tác giả - người kể chuyện: Phân tích các chiều kích biểu hiện của chủ thể trần thuật gồm cái tôi chứng nhân về sự thật quá khứ; cái tôi hồi tưởng về tuổi thơ và quan hệ gia đình; cái tôi tự thú, tự đánh giá về bản thân; cái tôi tài năng và tâm huyết với nghề văn.
• Bức tranh thời đại và con người qua dòng hồi tưởng: Tái hiện bức tranh đời sống xã hội qua các biến thiên lịch sử và khắc họa thế giới chân dung bạn bè văn nghệ.
• Khác biệt về mã tư tưởng giữa hai thể loại: Luận án chỉ ra sự khác biệt bản chất khi thể hồi ký hướng đến "sự thật ngoại quan" (chú trọng tính xác thực của sự kiện, bối cảnh lịch sử khách quan bên ngoài), trong khi thể tự truyện tập trung vào "sự thật nội quan" (lịch sử tâm hồn, nhận thức và sự hình thành nhân cách cá nhân).

CHƯƠNG 4: HỒI KÝ, TỰ TRUYỆN HIỆN ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ MÃ NGHỆ THUẬT CỦA THỂ LOẠI

Chương 4 tập trung phân tích các phương thức tổ chức nghệ thuật kiến tạo diễn ngôn:

• Điểm nhìn trần thuật: Khảo sát ưu thế và xu hướng đa dạng hóa điểm nhìn chủ quan của người kể chuyện ngôi thứ nhất, cùng sự xuất hiện của điểm nhìn chủ quan từ người kể chuyện ngôi thứ ba (ngôi "hắn").
• Kết cấu diễn ngôn: Phân tích sự linh hoạt của các mô hình tổ chức văn bản gồm kết cấu theo trật tự biên niên, kết cấu phân mảnh và kết cấu đan cài các tuyến truyện.
• Giọng điệu nghệ thuật: Chỉ ra sự phong phú của hệ thống giọng điệu trong tác phẩm, nổi bật với giọng trữ tình hoài niệm; giọng suy tư triết lý; giọng hài hước, giễu nhại.
• Xu hướng giao thoa giữa phi hư cấu và hư cấu: Phân tích lực hút hai chiều giữa hồi ký và tự truyện, làm rõ xu hướng "hư cấu hóa" trong hồi ký và xu hướng "phi hư cấu hóa" trong tự truyện.

Kết quả và những đóng góp mới

Các đóng góp mới của luận án được xác định cụ thể trên hai phương diện:

• Về mặt lý luận: Luận án áp dụng cách tiếp cận từ góc độ diễn ngôn thể loại vào việc nghiên cứu hồi ký, tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại. Việc đề xuất khung phân tích dựa trên sự tương tác giữa mã tư tưởng (sự thật ngoại quan và nội quan) và mã nghệ thuật (điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu, mức độ hư cấu) cung cấp một mô hình lý thuyết bổ sung cho các phương pháp nghiên cứu thể loại truyền thống.
• Về mặt thực tiễn: Thông qua khảo sát hệ thống tác phẩm của giới văn nghệ sĩ qua các thời kỳ, luận án chỉ ra những đặc điểm cơ bản trong phong cách thể loại của hồi ký, tự truyện Việt Nam hiện đại; phân tích sự vận động của cái tôi trần thuật, sự đa dạng của kết cấu và giọng điệu cũng như xu hướng xóa mờ ranh giới giữa hư cấu và phi hư cấu trong thực tiễn sáng tác.
• Kiến nghị và ứng dụng: Kết quả nghiên cứu của luận án cung cấp nguồn tư liệu và khung tham chiếu học thuật phục vụ trực tiếp cho công tác nghiên cứu chuyên sâu về lý luận văn học, phê bình văn học và giảng dạy văn học Việt Nam hiện đại trong hệ thống giáo dục các cấp.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về hạn chế, luận án giới hạn phạm vi khảo sát ở các tác phẩm hồi ký, tự truyện của giới nhà văn, nhà thơ, nhà phê bình văn học được xuất bản chính thức trong nước thuộc ba giai đoạn (1900 - 1945, 1945 - 1975, sau 1975); chưa bao quát mảng hồi ký, tự truyện của các nhóm tác giả ngoài văn giới (chính trị gia, tướng lĩnh, nhà báo, nghệ sĩ biểu diễn) cũng như các tác phẩm xuất bản ở hải ngoại hoặc công bố trên mạng internet.

Hướng nghiên cứu tiếp theo có thể mở rộng mô hình phân tích diễn ngôn thể loại sang các loại hình hồi ký, tự truyện chuyên ngành khác, hoặc so sánh đối chiếu diễn ngôn tự thuật của văn học Việt Nam với văn học khu vực và thế giới.

Giá trị tham khảo

Luận án là tài liệu tham khảo phù hợp cho:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học, sinh viên ngành Văn học: Tham khảo khung lý thuyết diễn ngôn ứng dụng trong phân tích thể loại tự sự, đặc biệt là các chương phân tích về điểm nhìn, giọng điệu và kết cấu diễn ngôn.
• Giảng viên Ngữ văn tại các trường đại học và phổ thông: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy các chuyên đề về văn học Việt Nam hiện đại, tiến trình phát triển của thể loại ký và tự truyện.
• Nhà nghiên cứu, phê bình văn học: Tham khảo cách tiếp cận phân định ranh giới giữa sự thật lịch sử và sự thật nghệ thuật, giữa hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết tự thuật.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án đặt ra những tiêu chí nào để lựa chọn mẫu khảo sát hồi ký và tự truyện? Luận án xác lập 4 tiêu chí cụ thể: (1) Tiêu chí thể loại (hồi ký tôn trọng tính phi hư cấu và sự thật khách quan; tự truyện tập trung vào sự hình thành nhân cách với tính xác thực tương đối); (2) Tiêu chí tác giả (chỉ khảo sát sáng tác của nhà văn, nhà thơ, nhà nghiên cứu phê bình chuyên nghiệp); (3) Tiêu chí tác phẩm (tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao, gây tiếng vang và được xuất bản chính thức trong nước); (4) Tiêu chí bối cảnh (bao quát ba giai đoạn: 1900 - 1945, 1945 - 1975 và sau 1975).

2. Luận án phân biệt mã tư tưởng - "sự thật" giữa hồi ký và tự truyện như thế nào? Luận án phân định "sự thật" trong hồi ký là "sự thật ngoại quan", hướng tới việc ghi chép khách quan, chính xác các biến cố, bối cảnh lịch sử và nhân vật đời thực mà tác giả chứng kiến hoặc tham gia. Ngược lại, "sự thật" trong tự truyện là "sự thật nội quan", tập trung vào lịch sử tâm hồn, những suy nghiệm chủ quan và quá trình hình thành, biến đổi nhân cách của chính cái tôi tác giả.

3. Khung lý thuyết diễn ngôn được luận án vận dụng dựa trên những nguồn tiếp cận nào? Khung lý thuyết diễn ngôn của luận án dựa trên ba nguồn tiếp cận chính: tiếp cận cấu trúc ngôn từ tĩnh của ngôn ngữ học (F. de Saussure, G. Genette, Tz. Todorov); tiếp cận lời nói mang tính tư tưởng hệ và thể loại lời nói (M. Bakhtin, V. Chiupa); tiếp cận diễn ngôn gắn liền với định chế xã hội, quyền lực và tri thức (M. Foucault). Đồng thời, tác giả kết hợp khái niệm mã từ lý thuyết thông tin và hiệp ước tự thuật của Philippe Lejeune.

4. Mã nghệ thuật của hồi ký, tự truyện được luận án phân tích qua những phương diện nào? Mã nghệ thuật được khảo sát qua bốn khía cạnh: (1) Điểm nhìn trần thuật (ngôi thứ nhất chủ quan, xu hướng đa dạng hóa góc nhìn và điểm nhìn ngôi thứ ba); (2) Kết cấu diễn ngôn (kết cấu biên niên, kết cấu phân mảnh, kết cấu đan cài tuyến truyện); (3) Giọng điệu (giọng trữ tình hoài niệm, giọng suy tư triết lý, giọng hài hước giễu nhại); (4) Xu hướng giao thoa (hư cấu hóa trong hồi ký và phi hư cấu hóa trong tự truyện).

5. Luận án lý giải thế nào về hiện tượng các tác phẩm nằm ở lằn ranh giữa hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết? Luận án nhận định các mô chuẩn thể loại luôn có tính quy ước tương đối và luôn vận động. Sự tương tác thể loại tạo ra các dạng thức giáp ranh như "hồi ký - tự truyện" hoặc "tiểu thuyết tự truyện". Việc phân định phụ thuộc vào hợp đồng tiếp nhận và nhu cầu quy chiếu: nếu tác phẩm đề cao vai trò của chủ thể thực, soi rọi nội tâm và lịch sử nhân cách có khả năng quy chiếu với cuộc đời tác giả thì tác phẩm đáp ứng đặc trưng của tự truyện, dù có sử dụng các thủ pháp tổ chức của tiểu thuyết.

Kết luận

Luận án của nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Quỳnh Như là công trình nghiên cứu hệ thống về thể loại hồi ký và tự truyện trong văn học Việt Nam hiện đại dưới lăng kính lý thuyết diễn ngôn. Bằng việc xây dựng mô hình phân tích dựa trên sự kết hợp giữa mã tư tưởng ("sự thật ngoại quan" và "sự thật nội quan") và mã nghệ thuật (điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu, sự tương tác hư cấu - phi hư cấu), tác giả đã làm rõ quy luật vận động và phong cách thể loại của các sáng tác tự thuật của giới văn nghệ sĩ Việt Nam qua các chặng đường lịch sử. Công trình đóng góp cơ sở lý luận và thực tiễn phục vụ cho công tác nghiên cứu, phê bình và giảng dạy văn học trong nhà trường.

Trích đoạn nội dung tài liệu

đặt vấn đề nghiên cứu ký như một hình thức diễn ngôn, một sự kiến tạo văn bản và kiến tạo sự thật dựa trên mã thể loại và mã tư tưởng hệ. Bên cạnh đó, tác giả phân tích văn học ký Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975 như một lát cắt lịch sử để làm sáng tỏ các vấn đề lý thuyết. Luận án Truyện ngắn Việt Nam 1945 - 1975 như một trường diễn ngôn (2014) của Hoàng Thị Thu Giang đã tìm hiểu trường diễn ngôn truyện ngắn 1945 - 1975 với các bộ phận tâm và biên của nó, từ đó xác lập quan niệm và nhận thức về diễn ngôn, trường diễn ngôn văn học, trường diễn ngôn thể loại gắn với lịch sử xã hội. Đóng góp của luận án đó chính là từ thực tế nghiên cứu truyện ngắn Việt Nam 1945 - 1975 như một trường diễn ngôn, luận án xác lập và làm rõ khái niệm trường diễn ngôn văn học, cụ thể ở đây là một trường diễn ngôn thể loại.

Bên cạnh đó, luận án chỉ ra tính chất phức tạp trong cấu trúc chỉnh thể của hiện thực truyện ngắn giai đoạn 1945 - 1975, những tác động của trường tri thức và quyền lực tới sự hình thành các thành phần tạo nên cấu trúc đó cũng như tác động trở lại của các thành phần đó tới đời sống văn hóa, xã hội, chính trị giai đoạn này. Cuối cùng, luận án phân tích tổng thể các thẩm quyền, chiến lược thực thi các thẩm quyền của diễn ngôn khu vực trung tâm và khu vực ngoại biên trong trường diễn ngôn truyện ngắn Việt Nam 1945 – 1975, từ đó có cái nhìn toàn diện về truyện ngắn Việt Nam 1945 – 1975. Luận văn Tự truyện, Hồi ký - Tự truyện của Nguyên Hồng, Hồ Dzếnh, Tô Hoài từ góc nhìn diễn ngôn nghệ thuật (2014) của Nguyễn Thị Thu Thủy đã vận dụng lý thuyết diễn ngôn trong việc tìm hiểu mã nội dung và mã nghệ thuật của diễn ngôn trong tự truyện, hồi ký - tự truyện Nguyên Hồng, Hồ Dzếnh, Tô Hoài. Mục đích của tác giả luận văn là cắt nghĩa, lý giải vai trò của yếu tố “sự thật” được xem là cốt lõi, hạt nhân của thể loại tự truyện, hồi ký - tự truyện của các tác giả Nguyên Hồng, Hồ Dzếnh, Tô Hoài.

Qua đó, tác giả luận văn hướng đến việc nghiên cứu các yếu tố quyền lực, những động cơ, mục đích, yếu tố bên ngoài thể loại chi phối cách cảm, cách xây dựng, kể về “sự thật” của mỗi tác giả. Trong luận án Ba mô hình truyện lịch sử trong văn xuôi hiện đại Việt Nam (2018) của tác giả Ngô Thanh Hải đã sử dụng lý thuyết diễn ngôn, chủ yếu của V. Chiupa làm cơ sở. Từ cơ sở lý thuyết này, tác giả quan niệm truyện lịch sử như một loại hình diễn ngôn đặc thù để thực hiện một chiến lược giao tiếp với sự tham gia, thống nhất của ba yếu tố: chủ thể phát ngôn, đối tượng hướng tới/ tiếp nhận và cái tham chiếu (nội dung được thể hiện).

Ba yếu tố đó sẽ kết hợp, tạo ra các mô hình cấu trúc, những bức tranh thế giới riêng cho các xu hướng viết truyện lịch sử dựa theo các cấu trúc nền móng trong văn học cổ. Nhìn chung, các tác giả đã vận dụng có hiệu quả các lý thuyết cũng như hướng tiếp cận diễn ngôn trong các công trình cũng như bài viết của mình. Kết quả nghiên cứu về vận dụng lý thuyết diễn ngôn đã cho thấy được ý nghĩa quan trọng của việc tìm hiểu lý thuyết này ở mức độ tiếp cận mới so với hướng truyền thống trước đây. Tuy nhiên, hầu hết các công trình chỉ mới ứng dụng một phần hay một vài hướng tiếp cận diễn ngôn như cách tiếp cận theo hướng phong cách học, thi pháp học của M.

Chiupa, hướng tiếp cận xã hội học của M. Foucault hoặc khai thác diễn ngôn theo khía cạnh trần thuật quy mô nhỏ như diễn ngôn người kể chuyện, diễn ngôn đối thoại, diễn ngôn độc thoại,. Công trình được xem là công phu nhất trong việc ứng dụng lý thuyết diễn ngôn trong nghiên cứu văn học ký là công trình Ký như một loại hình diễn ngôn của Nguyễn Thị Ngọc Minh. Những công trình trên là hướng gợi mở rất quan trọng để chúng tôi tiếp cận đề tài.

Tình hình nghiên cứu hồi ký, tự truyện hiện đại Việt Nam 1. Nghiên cứu mang tính tổng quan Có khá nhiều công trình nghiên cứu về hồi ký, tự truyện trong Văn học Việt Nam hiện đại nói chung. Các nhà nghiên cứu chú ý giải thích sự phát triển có tính lịch sử của hai thể loại trên qua các chặng đường. Đặc biệt là sự bùng nổ và ưu thế của thể hồi ký, tự truyện vào những thập niên cuối thế kỉ XX.

Nhiều nhà nghiên cứu có cái nhìn tổng kết, khái quát quá trình phát triển của thể loại hồi ký, tự truyện trong các công trình văn học sử. Một số tác giả như Nguyễn Văn Long, Hà Minh Đức, Bích Thu, Lý Hoài Thu, Đỗ Hải Ninh, Lê Tú Anh…đã đưa ra nhiều ý kiến, nhận định sắc sảo liên quan đến những thành tựu của hồi ký, tự truyện, những đóng góp cũng như thách thức của thể loại trong đời sống văn học đương đại. Trong Giáo trình văn học Việt Nam hiện đại, tác giả Nguyễn Văn Long đưa ra nhận định: Trong văn xuôi những năm 90 và vài năm gần đây, thấy nổi lên hai mảng đáng chú ý: hồi ký - tự truyện và tiểu thuyết lịch sử. Một loạt hồi ký của các nhà văn, nhà thơ, cả những nhà hoạt động xã hội đã đem lại cho người đọc những hiểu biết cụ thể, sinh động và xác thực về xã hội, lịch sử, về đời sống văn học và gương mặt một số nhà văn ở những thời kì đã qua (Nguyễn Văn Long, 2007, tr.

Hà Minh Đức trong công trình Ký viết về chiến tranh cách mạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội đã đề cao vai trò của hồi ký trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc. Theo ông, giá trị của hồi ký không chỉ xác định ở phạm vi văn học mà còn được khẳng định trên nhiều lĩnh vực khác như: chính trị, quân sự, sử học, xã hội học. Trong đó, sự thật của đời sống được tôn trọng ở mức cao nhất. Trong công trình này, tác giả cũng tìm hiểu sự khác biệt giữa cái tôi trong ký với cái tôi trong hồi ký cũng như tiểu thuyết - tự truyện.

Theo tác giả: “Người viết tiểu thuyết - tự truyện nói về mình, cuộc sống của mình, nhưng không giới hạn trong khuôn khổ đó. Họ luôn có xu hướng mở rộng để nói về cuộc đời chung. Dòng tự truyện trực tiếp xoay quanh cái tôi luôn được mở rộng ra hết cảnh ngộ này đến cảnh ngộ khác, của cuộc đời trực tiếp và gián tiếp có liên hệ đến cái tôi” (Hà Minh Đức, 1980, tr. Còn dòng kể của hồi ký lại là: “một mạch trôi trực tuyến hơn xoay quanh cái tôi.

Những sự kiện ít móc nối vào nhau để mở ra những khung cảnh và liên hệ mới. Kết cấu của tác phẩm hồi ký cũng dựa chủ yếu vào kết cấu vốn có của cuộc đời thực và ít đổi thay tái tạo lại khung sự kiện” (Hà Minh Đức, 1980, tr. Lý Hoài Thu trong công trình Đồng cảm và sáng tạo lý giải sự phát triển và ghi nhận những đóng góp của hồi ký cho đời sống văn học: Những năm cuối cùng khép lại thế kỉ XX, sự ra đời của các tác phẩm hồi ký nhằm đáp ứng lại nhu cầu nhìn nhận và suy ngẫm về quá khứ. Những vấn đề của văn chương một thuở, những số phận đã thành dĩ vãng giờ được tái dựng theo một tinh thần mới, giả thiết mới đã gây không ít những cuộc tranh cãi mà nhờ đó, đời sống văn học trở nên có khí sắc hơn (Lý Hoài Thu, 2006, tr.

Bà tỏ ra tin tưởng vào sự phát triển của thể loại này và tin rằng đây là thể loại có thể tạo ra nhiều thành công trong thời kỳ đổi mới. Bà nhấn mạnh những nỗ lực của các tác giả hồi ký trong việc tìm tòi, khám phá, cách tân về nội dung ý nghĩa, nghệ thuật biểu hiện, đặc biệt là phong cách cá nhân của từng tác giả. Khi tìm hiểu sự vận động của thể hồi ký, nhiều tác giả thống nhất với quan điểm của nhà nghiên cứu Bích Thu trong việc ghi nhận vị trí của thể loại này trong quá trình phát triển của thể loại. Theo đó, sự xuất hiện của những hồi ký “mang đậm dấu ấn của cái tôi nhà văn, thuật lại lai lịch, đời tư, đời viết, quan hệ chủ thể sáng tạo với đồng nghiệp, bạn văn, người thân và bạn đọc…thu hút sự chú ý của người đọc đã chứng tỏ cái thế mạnh riêng của tác phẩm ký” (Phan Cự Đệ - chủ biên, 2004, tr.

Ngoài ra, trong một số công trình khác có đưa ra các ý kiến khẳng định hồi cố, hồi thuật là khuynh hướng nổi trội trong văn xuôi giai đoạn hiện nay. Nguyễn Phượng trong bài viết Văn học và nền kinh tế thị trường trong mười năm cuối thế kỷ khẳng định sự phát triển nổi trội của thể hồi ký, tự truyện trong bối cảnh nền kinh tế thị trường: “Không ngẫu nhiên, thể loại hồi ký, tự truyện và tiểu thuyết tự truyện lại gần như chiếm thế thượng phong trong giai đoạn này. Công chúng dành sự quan tâm khá đặc biệt với một số tiểu thuyết tự truyện và hồi ký như Cát bụi chân ai (1992) và Chiều chiều (1999) của Tô Hoài, Chuyện kể năm 2000 của Bùi Ngọc Tấn…”. Sự quan tâm đó theo ông là do “xu hướng giải thiêng, giải ảo”, “sự thay đổi nhận thức và quan niệm về các hệ giá trị” và “cái nhìn tỉnh táo, duy thực đầy can đảm” của nhà văn trong việc “diễn đạt những sự thật từng bị che khuất bởi những chi phối của lịch sử và thời cuộc” (Nguyễn Phượng, 2008).

Trong mục Các thể ký văn học in trong cuốn Lý luận văn học, Hà Minh Đức cũng dự đoán: “Trong tương lai sẽ có rất nhiều hồi ký, nhật ký xuất hiện khi người ta quan tâm đến cuộc đời riêng của nhiều loại người vốn có đóng góp hoặc nổi danh ở một lĩnh vực nào đó” (Hà Minh Đức, 1996, tr. Liên quan đến vấn đề thể loại tự truyện, có nhiều câu hỏi đặt ra rằng liệu Việt Nam có thể loại tự truyện hay không? Việc phân định thể loại, đặc biệt là tự truyện và tiểu thuyết tự thuật cũng có nhiều luồng ý kiến khác nhau.