CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT VỀ THỂ LOẠI TIỂU PHẨM VÀ TIỂU PHẨM LÊ THỊ LIÊN HOAN 1. Thể loại tiểu phẩm 1. Một số quan niệm về tiểu phẩm Tiểu phẩm là một trong những thể loại năng động nhất của văn học, có khả năng phản ánh nhiều vấn đề xã hội cũng như đi sâu khai thác thế giới nội tâm tình cảm của con người. Tuy vậy, để đi tới một quan niệm toàn vẹn và thống nhất về tiểu phẩm không phải là điều đơn giản.
Cách hiểu về tiểu phẩm ở mỗi thời kì, mỗi châu lục lại có điểm khác biệt rõ nét, cho thấy tiểu phẩm chịu sự chi phối của văn hóa và lịch sử. Theo tiếng Latin, tiểu phẩm là “sarita” có nghĩa là châm biếm, hài hước, trào phúng. Nhà nghiên cứu J.Cuddon trong cuốn Thuật ngữ văn học và Lí thuyết văn học (Tiếng Anh: Literary terms and literary theories) nhấn mạnh:“Đó là một loại phụ lục được in ở cuối trang báo hoặc được đính kèm”. [40; trang 319] Trong Từ điển Tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên, tiểu phẩm được định nghĩa với ba tiêu chí: ngắn, thời sự, có tính chất châm biếm.
1 Bài báo ngắn viết về vấn đề thời sự có tính chất châm biếm. 2 Màn kịch ngắn mang tính châm biếm, đả kích ( 1) [31; trang 1025] F 0 Theo tổng thuật của Dương Xuân Sơn trong cuốn Các thể loại kí báo chí chính luận nghệ thuật (Nxb Giáo dục Việt Nam, 2012) thì ở Trung Quốc, người ta “xem các loại văn như bạt, kí, truyện, văn tế, thư tín…có ngôn ngữ trau chuốt, tình cảm phong phú đều là tiểu phẩm” [32; trang 119]. Như vậy, có thể nói “tiểu phẩm” (trong tiếng Hán) là tác phẩm được viết bằng thể loại tản văn ngắn gọn, xinh xắn, giàu chất trữ tình. Tiêu biểu cho tiểu phẩm phương Đông là tiểu phẩm của Liễu Tông Nguyên, Âu Dương Tu, Chu Tự Thanh, Băng Tâm.Như vậy, người Trung Quốc cho rằng tiểu phẩm có xu hướng thiên về kiểu văn chương biểu cảm, trữ tình.
Trong khi đó, người phương Tây xem tiểu phẩm “là thể loại văn xuôi nhỏ, kết cấu tự do, thường thể hiện các ấn tượng và ý kiến cá nhân trước các sự việc và vấn đề cụ thể, không (1) Tiểu phẩm được hiểu với hai nghĩa. Nghĩa thứ nhất: Tiểu phẩm văn học. Nghĩa thứ hai: Tiểu phẩm sân khấu (được dàn dựng như một vở kịch ngắn mang tính châm biếm, diễn ra trên sân khấu). Trong luận văn này, chúng tôi chỉ tìm hiểu và khảo sát nghĩa thứ nhất (tiểu phẩm văn học).
10 nhằm đưa ra cách lý giải bao quát, điều cốt yếu là có cách kiến giải mới mẻ, gây ấn tượng sâu đậm. Văn tiểu phẩm có loại thiên về triết lý, có loại thiên về tiểu sử, phong cảnh, phong tục, có loại nghiêng về phần văn học, có loại thiên về phổ biến khoa học. Phong cách chung của văn tiểu phẩm là tính hình tượng, cô đọng, tính ngụ ý, ngữ điệu trò chuyện, tâm tình bộc lộ trực tiếp nhân cách, cá tính của tác giả, để lại ấn tượng mạnh mẽ với người đọc” [32; trang 119]. Tiêu biểu cho thể loại văn tiểu phẩm ở phương Tây có thể tìm thấy qua các tập tiểu phẩm của Monten, những bài tiểu phẩm của Vontaire, Diderot, Letxin, Herde, Puskin, Gherxen… Theo Phan Cự Đệ trong cuốn Văn học Việt Nam 1900 – 1945 (Nxb Giáo dục, 1999) thì “loại văn châm biếm này – tức tiểu phẩm – phù hợp với yêu cầu kịp thời gọn nhẹ, súc tích của thể loại văn học chiến đấu trên báo chí hàng ngày.
Khuôn khổ của nó phù hợp với điều kiện thì giờ của người viết lẫn người đọc”. [12; trang 63] Tác giả Mai Hương – Tôn Phương Lan trong Ngô Tất Tố - Về tác gia và tác phẩm (Nxb Giáo dục, 2000) dẫn ra ý kiến của Trương Chính: “Văn tiểu phẩm thì phải ngắn, sắc, xoay chuyển nhanh, câu thường đặt theo lối phá cách” [25; trang 43] Cho đến thời điểm hiện nay, vấn đề xếp tiểu phẩm vào báo chí hay văn học vẫn còn gây ra những băn khoăn nhất định. Tiểu phẩm vốn là một thể loại của văn học nhưng xuất hiện và sống được là nhờ báo chí. Chính môi trường báo chí đã tạo ra và đưa đến một điều kiện phát triển hết sức thuận lợi cho tiểu phẩm.
Bởi vậy, thế nào là tiểu phẩm, câu hỏi này cần được trả lời dưới nhiều góc độ. Trong thực tế, thuật ngữ “tiểu phẩm” được cả những người nghiên cứu văn học, nhà báo và bạn đọc sử dụng, nhưng cách hiểu lại không giống nhau, thậm chí gây ra những nhầm lẫn. Có những tác phẩm, nếu đứng trên bình diện báo chí, rõ ràng là tiểu phẩm, nhưng đứng trên quan điểm văn học thì lại không. Từ trước đến nay có thể thống kê một số quan niệm sau về tiểu phẩm: Quan niệm thứ nhất: Tiểu phẩm là một thể loại văn học đặc biệt, rất gần gũi với báo chí.
Nó có những đặc điểm nổi bật là: Hình thức ngắn gọn, nội dung có tính chiến đấu cao, năng động và linh hoạt do bám sát những con người, sự việc, vấn đề, tình huống có thật trong đời sống; thường sử dụng bút pháp châm biếm, đả kích. Đây là quan niệm khá phổ biến trong giới nghiên cứu lí luận văn học nước ta. Theo cách hiểu này, những tác giả viết tiểu phẩm nổi tiếng thường được nhắc tới là Lỗ Tấn, Nguyễn Ái Quốc, Ngô Tất Tố… Quan niệm thứ hai: Xuất phát từ một trong những đặc điểm của tiểu phẩm là phản ánh những sự thật của đời sống và có thể đáp ứng yêu cầu tuyên truyền thời sự, quan niệm này 11 cho rằng tiểu phẩm là một thể loại tác phẩm báo chí ngắn gọn, được diễn đạt bằng một ngôn ngữ châm biếm hoặc hài hước về một sự việc có thực, cụ thể hoặc khái quát mà thông qua đó tác giả biểu hiện quan điểm của mình trước sự việc hoặc hiện tượng đó. Như vậy, cách hiểu này đã cho rằng tiểu phẩm là thể loại báo chí nhưng ít nhiều mang tính chất văn học với ngôn ngữ sinh động, giọng điệu châm biếm, hài hước.
Đây là quan niệm của nhiều người làm báo nói chung. Quan niệm thứ ba: Tiểu phẩm là thể loại trung gian giữa văn học và báo chí. Những người tán thành quan niệm này cho rằng trong từng tác phẩm cụ thể, do tính chất văn học hay tính chất báo chí mạnh hơn sẽ quyết định tác phẩm đó thuộc vào văn học hay báo chí. Theo ý kiến của Tạ Ngọc Tấn trong cuốn Từ lý luận đến thực tiễn báo chí (Nxb Văn hóa – Thông tin, 1999), chỉ đến cuối những năm 1930 của thế kỷ trước, báo chí Xô viết mới chính thức thừa nhận tiểu phẩm là một thể loại đặc biệt - Một thể loại châm biếm nằm trong loại tác phẩm chính luận - nghệ thuật.
So sánh tiểu phẩm với các thể loại báo chí, ông cho rằng“một đặc trưng cơ bản của tiểu phẩm là sự kết hợp những phương pháp thể hiện của báo chí và thủ pháp nghệ thuật của văn học, giữa ngôn ngữ thông tin chính luận với ngôn ngữ hình tượng nghệ thuật. Sự kết hợp này rất phong phú, sinh động tuỳ theo tài liệu về sự kiện khách quan và tài năng của người viết” [34; trang 200]. Sự khác biệt trong những ý kiến nêu trên bắt nguồn từ nhiều nguyên nhân, trong đó có nguyên nhân xuất phát từ chính sự năng động và linh hoạt của tiểu phẩm. Và trên thực tế, thể loại đặc biệt này cho thấy nhiều biểu hiện rất sinh động của sự giao thoa giữa văn học và báo chí.
Vì vậy, có thể nhận định rằng việc xác định tiểu phẩm thuộc văn học, thuộc báo chí hay cả hai lĩnh vực trên là một trong những những điểm then chốt trước khi đi sâu hơn trong việc nhận diện những đặc trưng khác của nó. Như vậy, tuy có nhiều ý kiến ý kiến xung quanh việc “thế nào là tiểu phẩm”, nhưng chung quy lại, chúng tôi tổng kết được một số quan niệm sau đây: - Tiểu phẩm là một thể loại ngắn gọn, súc tích. - Tiểu phẩm có mặt thường xuyên trên báo chí nhưng theo chúng tôi, về bản chất, tiểu phẩm là một thể loại văn học. - Tiểu phẩm mang tính chính luận rõ rệt.
Thông qua các thủ pháp trào phúng, châm biếm, tiểu phẩm đề cập đến nhiều vấn đề của xã hội. - Tiểu phẩm thể hiện rất rõ lập trường, qua điểm, thái độ của người viết đối với đối tượng được đề cập. 12 - Trong tiếng Việt, từ “tiểu phẩm” là từ Hán Việt, tuy nhiên nội hàm khái niệm của “tiểu phẩm” in đậm quan niệm của phương Tây. Có thể nói, người Việt đã dịch từ “feuilleton” thành “tiểu phẩm” để tiện sử dụng, chứ không dịch luôn nghĩa “tiểu phẩm” theo cách nhìn của người Trung Quốc (như đã nêu ở trang 8 của luận văn này).
Thuật ngữ “tiểu phẩm” mà chúng tôi sử dụng trong luận văn là được nhìn nhận dưới quan niệm của phương Tây nói chung. Tóm lại, có thể khẳng định rằng tiểu phẩm là một thể loại văn học rất năng động, phát huy năng lực phản ánh hiện thực trong môi trường báo chí. Đây cũng là một trong những thể loại cho thấy sự kết hợp hiệu quả những tính chất của văn học và báo chí trong quá trình phản ánh hiện thực đời sống đang vận động phát triển mạnh mẽ như hiện nay. Điểm nổi bật của tiểu phẩm là ở tiếng cười có ý nghĩa được tạo ra thông qua hàng loạt những thủ pháp nhằm tác động vào nhận thức, tình cảm của công chúng.
Tiểu phẩm tạo ra những phản xạ thẩm mĩ được biểu hiện trước hết bằng tiếng cười. Tất nhiên tiếng cười chỉ là phương tiện để người viết đạt được những mục đích cao hơn như nhận thức, giáo dục, thẩm mĩ v. Quá trình hình thành và phát triển của tiểu phẩm trên thế giới Tiểu phẩm đã manh nha ra đời từ hơn hai trăm năm trước. Khoảng những năm 60 – 70 của thế kỉ XVIII, những bài báo của Novicov và Gherxen được xem là sự khởi đầu cho thể loại tiểu phẩm ở châu Âu.
Tuy chỉ bước đầu thể hiện tính chất của tiểu phẩm, nhưng những bài báo này đã gây được sự chú ý đối với người đọc. Cuối thể kỉ XVIII, đầu thế kỉ XIX, cha cố đạo Julien Louis Geoffroy có những bài báo ngắn về văn hóa, chính trị với giọng văn châm biếm nhẹ nhàng, phản ánh được nhiều vấn đề về xã hội. Vào năm 1800, lần đầu tiên trên tạp chí Journal des débats, chính ông đã đặt tên cho thể loại này là “feuilleton” mà ngày nay chúng ta gọi là tiểu phẩm. Từ “feuilleton” có nghĩa là “mảnh giấy”, “tờ giấy nhỏ” (ý chỉ những bài báo có dung lượng ngắn) bắt nguồn từ một từ cổ trong tiếng Pháp (foillet).