Chương 1 NGUYÊN NGỌC – NHÀ VĂN LUÔN TÌM KIẾM NHỮNG TÍNH CÁCH ANH HÙNG, NHỮNG SỰ TÍCH ANH HÙNG 1. Khái niệm cảm hứng và cảm hứng anh hùng trong văn học Cách mạng Việt Nam Cảm hứng là sự kết hợp hài hòa giữa tình cảm và tư tưởng trong một tác phẩm nghệ thuật, đóng vai trò quan trọng trong việc sáng tạo văn học của nhà văn. Chính cảm hứng là động lực thôi thúc nhà văn sáng tác để bày tỏ tư tưởng và tình cảm của mình về thế giới mà mình phản ánh trong tác phẩm. Tìm hiểu cảm hứng sáng tác của một tác giả, đồng nghĩa với việc tìm hiểu tư tưởng sáng tạo của tác giả đó.
Đây là một việc làm cần thiết, vì nắm bắt được tư tưởng sáng tạo của tác giả, ta sẽ hiểu và lý giải được cách lựa chọn đề tài, xây dựng nhân vật, sắp xếp các chi tiết…trong tác phẩm. Về khái niệm cảm hứng Sáng tạo văn học nghệ thuật thuộc lĩnh vực sản xuất tinh thần và theo phương thức chiếm lĩnh riêng của từng nghệ sĩ. Văn học nghệ thuật phản ánh đời sống xã hội bằng hình tượng nghệ thuật, do đó đời sống xã hội chính là nguồn cảm hứng vô tận cho các nhà văn thỏa sức sáng tạo. Có thể khẳng định rằng sự dồi dào về cảm xúc của tác phẩm nghệ thuật là một đặc điểm cơ bản của việc tái tạo hiện thực bằng hình tượng, là một đặc điểm của sự thể hiện những tư tưởng sáng tạo, sự phát triển của các tính cách.
Cảm hứng chỉ hình thành và xuất hiện ở nhà văn khi trong anh ta có vốn sống đầy ắp và được nuôi dưỡng bằng sự sống, bằng tinh thần, được nghiền ngẫm kĩ và khi bắt gặp những sự kiện, những cảnh đời, thì cảm hứng ấy được bộc lộ ra và thôi thúc sự sáng tạo của nhà văn, nó kêu gọi nhà văn, kêu gọi anh ta lao động để tạo dựng hình thức cho nó. Không những vậy, nhà văn phải luôn mang một tấm 16 lòng rộng mở, biết ngạc nhiên dù là với một vẻ đẹp bình dị của cuộc sống, rất nhạy cảm với những thay đổi chung quanh “nhà văn hiện thực, hoàn toàn không phải là chiếc máy hát cần mẫn tái hiện lại những khúc nhạc được ghi trên đĩa hát”[37;88] mà là người phải biết thể hiện những vẻ đẹp của cuộc sống bằng chính trái tim của mình, tức là thể hiện cuộc sống khách quan qua lăng kính chủ quan của mình. Khái niệm cảm hứng được đề cập đến từ lâu trong lý luận nghệ thuật ở châu Âu. Có lẽ Hegel là nhà mỹ học đầu tiên đưa ra một lý luận tương đối hoàn chỉnh về cảm hứng và đưa nó vào một trong các phạm trù mỹ học.
Hegel cho rằng cảm hứng là trung tâm của vương quốc nghệ thuật. “Tình cảm tạo nên trung tâm thực sự trên vương quốc chân chính của nghệ thuật; thể hiện tình cảm là cái chủ yếu trong tác phẩm nghệ thuật, cũng như trong cảm thụ của công chúng” [28;244]. Hegel xem cảm hứng là “sức mạnh của tâm hồn tự thể hiện trong chính nó, là nội dung chủ yếu của lý tính và ý chí tự do” [28;299]. Hegel cho rằng cảm hứng thực sự có được khi có một nội dung đã được quy định.
Đồng tình với quan điểm của Hegel, nhà phê bình Nga Bêlinski cũng đề cao vai trò của cảm hứng. Ông xác định vai trò và nguồn gốc tư tưởng trong tác phẩm: “Trong những tác phẩm nghệ thuật chân chính tư tưởng đâu phải là một khái niệm trừu tượng được thể hiện một cách giáo điều mà nó là linh hồn của chúng, nó chan hòa trong chúng như ánh sáng chan hòa trong pha lê. Trong những tác phẩm nghệ thuật, tư tưởng là cảm hứng chủ đạo của chúng. Cảm hứng chủ đạo là gì? Đó là sự thâm nhập say mê và sự ham thích một tư tưởng nào đó, mỗi tác phẩm nghệ thuật phải là kết quả chủ đạo phải thấm đượm.
Thiếu cảm hứng chủ đạo thì không thể hiểu được là cái gì đã buộc nhà thơ cầm bút và cung cấp cho anh ta sức lực và khả năng khởi đầu và kết thúc một tác phẩm đôi khi khá đồ sộ” [7;111]. Cảm hứng cũng không phải tự nhiên mà đến, cảm hứng là một trạng thái 17 hưng phấn tột độ và khi bắt gặp hiện thực khách quan thì chính nó – cảm hứng được nhà văn chuyển thành cái chủ quan của mình, cảm hứng ấy được kết tinh từ sự lao tâm khổ tứ của nhà văn, từ sự thai nghén đứa con tinh thần, suy tư, cấu tứ, tưởng tượng trước đó và nói cho đúng hơn là nhà văn đã cảm thấy đau ở đâu trên chính cơ thể của mình nên buộc nhà văn cầm bút, cảm hứng được nuôi dưỡng bằng lao động miệt mài, sự khổ công của nhà văn và chỉ khi người nghệ sĩ làm việc và sáng tạo thì lúc đó cảm hứng mới đến. Nói như Traicốpki: Cảm hứng là một khách hàng không ưa đến thăm những kẻ lười […]. Khi đã có một khách thể thẩm mỹ và cảm hứng chính là cái trạng thái hoạt động tích cực ở trong thế giới bên trong của nhà nghệ sĩ.
Theo Hegel thì yêu cầu quan trọng nhất đối với người nghệ sĩ là khi người nghệ sĩ ấy quan tâm nghiêm túc tới một đối tượng mà đối tượng ấy trở thành một cái gì sinh động trong tâm hồn người nghệ sĩ và lúc đó cảm hứng sẽ tự đến và “một nghệ sĩ dồi dào thực sự nhờ cái sức sống này sẽ tìm thấy hàng ngàn điều kích thích hoạt động và cảm hứng, những kích thích mà người khác sẽ bỏ qua và chẳng hề chú ý tới” [27;229]. Trong tác phẩm nghệ thuật nếu như tình cảm bao giờ cũng phải chứa đựng tư tưởng thì tư tưởng bao giờ cũng thấm đượm tình cảm. “Tư tưởng của tác phẩm không thể là tư tưởng khô khan thuần tuý mà phải biến thành khát vọng, thành cảm hứng” [87;15]. Nói khác đi, thì tư tưởng nghệ thuật phải vượt lên trên mọi trở ngại, nó chính là sự nung nấu là tình yêu, là sự dằn vặt trong chính tâm hồn của tác giả, là tình cảm chân thành nhất mà tác giả dành cho đứa con tinh thần của mình.
Tình cảm là một trong những động lực thúc đẩy cảm hứng sáng tạo. Tư tưởng sẽ không thể chuyển hóa được vào hình tượng một cách nhuần nhuyễn nếu thiếu đi nguồn cảm hứng. Chính cảm hứng đã tạo nên linh hồn của hình tượng, làm cho hình tượng trở thành một chỉnh thể nghệ thuật sinh động. Chính nhà văn là người thâm nhâp vào đối tượng 18 với một trạng thái tràn đầy cảm hứng để chuyển hóa cái khách quan ấy thành cái chủ quan.
Vì vậy, tác phẩm văn học không chỉ là khách thể được phản ánh mà còn là chủ thể được biểu hiện. Người đọc đến với tác phẩm là đến với cuộc sống đã được tái tạo đồng thời còn khai phá tâm hồn của nhà văn, đến với tư tưởng, thái độ của nhà văn đối với hiện thực cuộc sống. Công việc của một nhà văn cả đời thực ra chỉ có thể làm một việc: đem máu thịt và cả tâm hồn mình vào trong tác phẩm. Và người đọc chính là người chia sẻ cảm xúc với chính tác giả, người đọc đồng sáng tạo với tác giả.
Riêng với Pospelov, ông chủ yếu quan tâm đến những yêu cầu đối với cảm hứng. Đối với ông, cảm hứng phải là “sự đánh giá sâu sắc và chân thực – lịch sử đối với các tính cách được miêu tả vốn nảy sinh từ ý nghĩa dân tộc khách quan của các tính cách ấy là cảm hứng tư tưởng sáng tạo của nhà văn và của tác phẩm của nhà văn” [74;152]. Ở đây, Pospelov đã quan tâm đến tính chân lí lịch sử của tác phẩm văn học. Cảm hứng ấy chính là trạng thái hưng phấn cao độ của nhà văn do việc chiếm lĩnh được bản chất của cuộc sống mà nhà văn miêu tả.
Tức là nhà văn phải yêu những cái đáng yêu, ghét những cái đáng ghét, ca ngợi những cái đáng ca ngợi. Nếu nhà văn ca ngợi hành động chiến đấu dũng cảm của một tên giặc ngoại xâm hay đề cao vai trò của một giai cấp thống trị mục ruỗng thì sự ca ngợi ấy, đề cao ấy không trở thành cảm hứng hoặc đó chỉ là thứ cảm hứng giả tạo vì nó mất tính khách quan lịch sử. Ông viết tiếp: “Ở những tác phẩm không có chiều sâu của hệ vấn đề, sự lí giải và đánh giá các tính cách sẽ không được nâng lên thành cảm hứng. Ở những tác phẩm mang tư tưởng giả tạo, cảm hứng chỉ được tạo nên do ý chí chủ quan của nhà văn và vì vậy cảm hứng sẽ mang tính chất gượng gạo, cố tình” [74;153].
Paustovsky lại có cách nhận định riêng của mình ông cho rằng cảm hứng không phải là cái gì khó hình dung mà đó là “sự cao hứng của tâm hồn, 19 sự thoải mái, sự tiếp nhận hiện thực một cách sinh động, khi trong người tràn đầy ý nghĩ và tri thức về sức mạnh sáng tạo của mình” [74;45]. Chính trong quá trình sáng tạo của mình, nhà văn thấy lóe lên một tia chớp sáng tạo, thấy mình bỗng nhiên bị cuốn hút vào một cảm giác, một hình ảnh, một âm điệu hay một ý nghĩ nào đó và muốn bắt tay vào sáng tác là nhà văn đang có cảm hứng. Và như thế “cảm hứng là một trạng thái phấn chấn về tinh thần giúp cho người ta thấy rõ, thấy nhanh nhiều vấn đề theo một hướng tập trung, phát hiện được nhiều điều mới, thực hiện được công việc một cách thích thú và đạt kết quả cao” [26;116]. Tác phẩm văn học nghệ thuật khác với các ngành lao động nghệ thuật khác vì nó chứa đựng tình cảm chủ quan của chủ thể sáng tạo, cho nên cảm hứng sáng tạo của văn nghệ sĩ vốn phải dạt dào, phải mãnh liệt.
Cảm hứng là một trạng thái tâm lí căng thẳng nhưng say mê khác thường. Sự căng thẳng của ý chí và trí tuệ, sự dồi dào về cảm xúc khi đã đạt đến sự hài hòa, kết tinh sẽ bùng cháy trong tư duy nghệ thuật của nhà văn dẫn dắt họ đến những mục tiêu da diết bằng con đường gần như trực giác, bản năng. Cảm hứng chính là những mạch cảm xúc đạt đến đỉnh cao và bắt buộc nhà văn phải cầm bút để viết ra những điều nhà văn cảm thấy để từ đó nhận được sự chia sẻ đồng cảm từ độc giả. Sự chiếm lĩnh ấy bao giờ cũng bắt nguồn từ lí tưởng xã hội của nhà văn nhằm phát triển và cải tạo lại thực tại.