Bé gi¸o dôc vµ ®µo t¹o Tr−êng ®¹i häc kinh tÕ quèc d©n B¸o c¸o tæng kÕt ®Ò tµi theo nghÞ ®Þnh th− Hîp t¸c Nghiªn cøu NÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi cña viÖt nam vµ liªn bang nga Chñ nhiÖm ®Ò tµi: gs, ts. nguyÔn ®×nh h−¬ng 6552 24/9/2007 hµ néi - 2005 Më ®Çu Sù cÇn thiÕt nghiªn cøu ®Ò tµi Nh÷ng n¨m cuèi thËp niªn 80 vµ ®Çu thËp niªn 90 cña thÕ kû XX ®· trë thµnh mét trong nh÷ng thêi kú biÕn ®æi m¹nh mÏ nhÊt trong lÞch sö nh©n lo¹i víi viÖc Liªn bang X« viÕt vµ hÖ thèng c¸c n−íc x· héi chñ nghÜa nãi chung, trong ®ã cã ViÖt Nam tiÕn hµnh chuyÓn ®æi toµn bé thÓ chÕ kinh tÕ x· héi. Sù kiÖn nµy ®· lµm thay ®æi hoµn toµn diÖn m¹o thÕ giíi vµ më ®Çu cho nh÷ng biÕn ®æi ch−a tõng cã tiÒn lÖ trong lÞch sö. Qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi tõ nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung sang kinh tÕ thÞ tr−êng t¹i Liªn Bang Nga, quª h−¬ng cña nÒn kinh tÕ kÕ ho¹ch ho¸ tËp trung cao ®é, vµ ë ViÖt Nam, mét n−íc trong hÖ thèng nµy mÆc dï cã nh÷ng nÐt t−¬ng ®ång, song mang nh÷ng s¾c th¸i kh¸c nhau vÒ b−íc ®i, tèc ®é, ph−¬ng thøc tiÕn hµnh, vµ do ®ã kÕt qu¶ còng cã sù kh¸c biÖt.
Nh÷ng n¨m qua, ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ t×nh h×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ cña hai n−íc. Ch¼ng h¹n, c¸c nhµ kinh tÕ LB Nga ®· cã nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu nh÷ng m©u thuÉn trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi ë Liªn X« (cò), nh÷ng kinh nghiÖm trong viÖc chuyÓn ®æi së h÷u theo h−íng t− nh©n ho¸, ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng, c¶i c¸ch hÖ thèng ng©n hµng vµ tù do ho¸ tµi chÝnh, gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò x· héi. Mét sè t¸c phÈm nghiªn cøu trong lÜnh vùc nµy nh− “Chñ nghÜa T− b¶n Nga (Capitalism in Rusia). ViÖn Hµn l©m Khoa häc Mü.” Kinh tÕ ChÝnh trÞ cña c¸c n−íc chuyÓn ®æi”(Transforming Post Communism Political Econmics).Johnson, Simon, Daniel Kaufmann vµ Oleg Ustenko.
ViÖn hµn l©m khoa häc Mü, 1997… T¹i ViÖt Nam, mèi quan hÖ truyÒn thèng gi÷a Liªn Bang Nga vµ ViÖt Nam ®· thóc ®Èy sù quan t©m cña c¸c nhµ kinh tÕ ViÖt Nam nghiªn cøu qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi cña Liªn Bang Nga. HÇu hÕt c¸c nghiªn cøu tËp trung vµo viÖc ph©n tÝch nh÷ng thµnh c«ng vµ thÊt b¹i cña Liªn Bang Nga trong c¶i c¸ch kinh tÕ. Mét trong nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu ®ã lµ "Liªn bang Nga: Quan hÖ kinh tÕ ®èi ngo¹i trong nh÷ng n¨m c¶i c¸ch thÞ tr−êng" do TS NguyÔn Quang ThuÊn chñ biªn. Tuy 1 nhiªn, nh÷ng nghiªn cøu nµy, ®−îc ®Æt ra mét c¸ch riªng rÏ, chñ yÕu ph©n tÝch c¸c kinh nghiÖm chuyÓn ®æi cña LB Nga, mµ ch−a ®Æt d−íi gãc ®é so s¸nh chuyÓn ®æi gi÷a ViÖt Nam vµ LB Nga ®Ó rót ra nh÷ng bµi häc nh»m ®Èy nhanh qu¸ tr×nh chuyÓn ®èi kinh tÕ cña ViÖt Nam.
XuÊt ph¸t tõ ®ã, nhiÖm vô nghiªn cøu hîp t¸c theo NghÞ ®Þnh th− “Nghiªn cøu nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi ViÖt nam – LB Nga” ®−îc ®Æt ra nh»m gãp phÇn bæ sung cho nh÷ng khiÕm khuyÕt ®ã. Môc tiªu cña ®Ò tµi - Trªn c¬ së tæng hîp c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu trong vµ ngoµi n−íc ®Ó ph©n tÝch so s¸nh qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ ë ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga, gãp phÇn lµm s¸ng tá nh÷ng vÊn ®Ò lý luËn kinh tÕ c¬ b¶n cña qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ trong ®iÒu kiÖn míi. - So s¸nh qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ gi÷a hai n−íc tõ m« h×nh chuyÓn ®æi, chuyÓn ®æi c¬ cÊu së h÷u, chuyÓn ®æi c¬ cÊu ngµnh kinh tÕ, ph¸t triÓn c¸c lo¹i thÞ tr−êng, ®æi míi qu¶n lý nhµ n−íc vµ mét sè vÊn ®Ò x· héi gi÷a hai n−íc, rót ra nh÷ng nÐt t−¬ng ®ång vµ kh¸c biÖt trong qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ gi÷a hai n−íc - Tõ ®ã cung cÊp cho §¶ng vµ Nhµ n−íc nh÷ng luËn cø khoa häc vÒ tiÕp tôc qu¸ tr×nh ®æi míi vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ thÞ tr−êng ®Þnh h−íng x· héi chñ nghÜa ë ViÖt Nam nh÷ng n¨m tíi. C¸ch tiÕp cËn, ph−¬ng ph¸p nghiªn cøu cña ®Ò tµi.
Ph−¬ng ph¸p kh¶o s¸t vµ tæ chøc Héi th¶o khoa häc trao ®æi kÕt qu¶ nghiªn cøu. C¸c nhµ khoa häc cña tr−êng §¹i häc Kinh tÕ quèc d©n ®· cïng víi c¸c nhµ khoa häc thuéc Häc viÖn kinh tÕ Plªkhanèp (Liªn bang Nga) ®· tæ chøc kh¶o s¸t t¹i hai n−íc vµ trao ®æi khoa häc vÒ nh÷ng vÊn ®Ò chuyÓn ®æi kinh tÕ t¹i ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga. KÕt qu¶ kh¶o s¸t vµ trao ®æi ®· ®−îc kh¸i qu¸t ®−a vµo ®Ò tµi. Ph−¬ng ph¸p ph©n tÝch so s¸nh kinh tÕ.
C¸c bªn tham gia ®Ò tµi ®· thu thËp, hoµn thiÖn nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi nãi chung, còng nh− cña hai n−íc ViÖt Nam vµ Liªn Bang Nga nãi riªng. Trªn c¬ së kÕt qu¶ héi th¶o, trao ®æi kÕt qu¶ nghiªn cøu vµ thu thËp biªn dÞch c¸c tµi liÖu cã liªn quan, ®Ò tµi tiÕn hµnh ph©n tÝch nh÷ng vÊn ®Ò cã tÝnh quy luËt chung vµ tÝnh quy luËt ®Æc thï cña qu¸ tr×nh ®æi míi ë hai n−íc. 2 Ph−¬ng ph¸p tæng hîp tµi liÖu vµ thu thËp ý kiÕn chuyªn gia: §Ò tµi ®· kÕ thõa mét c¸ch s¸ng t¹o nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu tr−íc ®©y vÒ chuyÓn ®æi kinh tÕ ë ViÖt Nam vµ Liªn bang Nga trªn c¬ së rót ra nh÷ng ®iÓm kh¸c biÖt ë mçi n−íc, còng nh− nh÷ng vÊn ®Ò n¶y sinh ®−a ra kh¶o s¸t vµ trao ®æi trong c¸c héi th¶o khoa häc. §Ò tµi còng ®· tiÕn hµnh thu thËp ý kiÕn cña mét sè chuyªn gia vÒ ph−¬ng thøc tiÕp cËn vµ kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ c¸c nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi cña hai n−íc.
Néi dung nghiªn cøu: Ngoµi lêi më ®Çu, kÕt luËn, danh môc c¸c tµi liÖu tham kh¶o, c¸c sè liÖu thèng kª cña hai n−íc, néi dung ®Ò tµi bao gåm 4 ch−¬ng: Ch−¬ng 1: Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi Ch−¬ng 2: ChuyÓn ®æi kinh tÕ cña Liªn bang Nga: M« h×nh, thùc tr¹ng vµ ®Þnh h−íng Ch−¬ng 3: Qu¸ tr×nh ®æi míi kinh tÕ ë ViÖt nam Ch−¬ng 4: ChuyÓn ®æi kinh tÕ cña liªn bang nga vµ viÖt nam: So s¸nh vµ khuyÕn nghÞ 3 Ch−¬ng 1 Mét sè vÊn ®Ò chung vÒ nÒn kinh tÕ chuyÓn ®æi 1. TÝnh tÊt yÕu cña qu¸ tr×nh chuyÓn ®æi kinh tÕ 1. CNXH vµ nh÷ng ®Æc tr−ng cña chñ nghÜa x· héi 1. C¸c t− t−ëng vÒ chñ nghÜa x∙ héi (CNXH) a.
Quan ®iÓm thêi kú n« lÖ vµ phong kiÕn vÒ CNXH. Thêi kú n« lÖ, nhÊt lµ vµo nöa ®Çu thÕ kû thø IV, tr−íc c«ng nguyªn, trong c¸c t¸c phÈm cña Platon, nh− t¸c phÈm Nhµ n−íc vµ t¸c phÈm LuËt lÖ, ®· cã nh÷ng t− t−ëng vÒ chñ nghÜa céng s¶n. Trong nh÷ng t¸c phÈm ®ã, Platon muèn ®−a ra mÉu h×nh mét x· héi mµ trong ®ã kh«ng cã kÎ giÇu vµ ng−êi nghÌo. Theo «ng, giµu cã sinh ra tÝnh Îo l¶, tÖ ¨n kh«ng ngåi råi vµ lßng ham mª nh÷ng c¸i míi, cßn nghÌo nµn sinh ra sù hÌn h¹, tÝnh ®éc ¸c vµ còng sinh ra sù ham mª c¸i míi.
C¶ hai kÎ ®ã ®Òu lµ ung nhät cña x· héi. Bëi vËy, nh÷ng ng−êi cÇm quyÒn ph¶i ®Êu tranh chèng nghÌo nµn vµ sù giµu cã. Theo tinh thÇn ®ã, ¤ng x©y dùng m« h×nh mét x· héi ®¶m b¶o sù b×nh qu©n, trong ®ã, nh÷ng nhµ triÕt häc, quý téc lµ líp ng−êi l·nh ®¹o nhµ n−íc, vÖ binh lµ c«ng cô b¶o vÖ nhµ n−íc, c«ng d©n bao gåm nh÷ng ng−êi lao ®éng thî thñ c«ng, ng−êi bu«n b¸n vµ n« lÖ. Nh÷ng nguyªn lý vÒ x©y dùng nhµ n−íc lý t−ëng ®ã cña Platon ®−îc c¸c nhµ kh«ng t−ëng ph−¬ng T©y sau nµy ®Ò cao.
Trong thêi kú phong kiÕn c¸c nhµ t− t−ëng tõ Thomas More (1478- 1535), Tomado Campanen (1566-1639) ®· nªu ra nh÷ng t− t−ëng vÒ CNXH. Trong t¸c phÈm "Sù kh«ng t−ëng" (1516) T.More ®· m« t¶ sù ph¸ s¶n vµ bÇn cïng ho¸ cña n«ng d©n n−íc Anh do sù tÝch luü nguyªn thuû sinh ra vµ ®i ®Õn kÕt luËn lµ: ë nh÷ng n¬i chÕ ®é së h÷u t− nh©n thèng trÞ th× tÊt c¶ cña c¶i vËt chÊt r¬i vµo tay mét sè Ýt ng−êi mµ th«i, tõ ®ã «ng ®−a ra mét x· héi mµ trong ®ã ®−îc x©y dùng trªn së h÷u c«ng céng, lao ®éng céng ®ång, kh«ng cã c¸ch biÖt gi÷a n«ng th«n vµ thµnh thÞ, cã ®iÒu tiÕt s¶n xuÊt, ngµy lµm viÖc 6 giê, thñ tiªu tiÒn tÖ, ph©n phèi c«ng b»ng vµ kh«ng cã chiÕn tranh x©m l−îc.Campanen cho r»ng nguyªn nh©n cña sù kh«ng c«ng b»ng cña x· héi hiÖn t¹i lµ chÕ ®é së h÷u t− nh©n. Tõ ®ã trong t¸c phÈm "Thµnh phè mÆt trêi" «ng dù kiÕn x©y dùng mét x· héi t−¬ng lai dùa trªn chÕ 4 ®é së h÷u c«ng céng mäi ng−êi ®Òu cã nghÜa vô lao ®éng. Ngµy lao ®éng 8 giê chia thµnh 4 giê lao ®éng trÝ ãc vµ 4 giê lao ®éng ch©n tay, ph©n phèi c«ng b»ng vµ kh«ng dïng ®ång tiÒn.
Quan ®iÓm vÒ CNXH trong thêi kú ®Çu ph¸t triÓn cña CNTB §Çu thÕ kû XIX, hËu qu¶ cña c¸ch m¹ng c«ng nghiÖp lµm cho ®êi sèng giai cÊp v« s¶n ngµy cµng bÞ bÇn cïng, giai cÊp c«ng nh©n vµ ng−êi lao ®éng mong muèn cã mét x· héi tèt ®Ñp h¬n CNTB. Nh÷ng ng−êi x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng ®· v¹ch trÇn vµ phª ph¸n s©u s¾c nh÷ng hiÖn t−îng xÊu xa cña chÕ ®é t− b¶n chñ nghÜa nh− c¸ch biÖt giµu nghÌo, ®¹o ®øc ®åi b¹i, ®¶o ng−îc tr¾ng ®en, lÉn lén ph¶i tr¸i. §ång thêi, hä còng ®−a ra nh÷ng m« h×nh x· héi lý t−ëng cña hä. Víi ngßi bót cña m×nh, c¸c nhµ x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng ®· ph¸c ho¹ x· héi t−¬ng lai lµ mét “thiªn ®−êng trªn trÇn gian”, trong ®ã, kh«ng cã bãc lét, kh«ng cã nghÌo khæ, trµn ®Çy tù do, b×nh ®¼ng vµ hoµ thuËn.
Trong t− t−ëng cña c¸c nhµ x· héi chñ nghÜa kh«ng t−ëng, cã nhiÒu dù b¸o thiªn tµi. Nh−ng trªn tæng thÓ, do kh«ng nhËn thøc ®óng quy luËt ph¸t triÓn cña x· héi, nªn häc thuyÕt cña hä chØ mang tÝnh chÊt duy t©m, kh«ng t−ëng, kh«ng thÓ thùc hiÖn ®−îc. §Æc ®iÓm cña CNXH ë giai ®o¹n nµy lµ phª ph¸n CNTB theo quan ®iÓm kinh tÕ chø kh«ng ph¶i quan ®iÓm ®¹o ®øc, lu©n lý. Nã chØ râ CNTB chØ lµ mét giai ®o¹n ph¸t triÓn cña lÞch sö.
§ã ch−a ph¶i lµ x· héi tèt ®Ñp nhÊt mµ "thÕ kû vµng lµ thÕ kû cña t−¬ng lai". Hä v¹ch râ CNTB ®· k×m h·m sù ph¸t triÓn cña lùc l−îng s¶n xuÊt, cÇn ph¶i thay ®æi nã b»ng x· héi míi, mµ hä gäi lµ "hÖ thèng c«ng nghiÖp khoa häc" "chÕ ®é c«ng nghiÖp" hoÆc "CNXH". Ba nhµ t− t−ëng cña thêi kú nµy lµ Saint Simon (1760-1825), Charter Fourien (1772-1837) vµ Robert Owen (1771-1858) ®· ®−a ra c¸c t− t−ëng sau vÒ CNXH.