Luận văn thạc sĩ: Địa danh Thủ Dầu Một - Quá trình hình thành, ý nghĩa và giá trị lịch sử (1900 - 1956)

Địa danh Thủ Dầu Một không chỉ là một cái tên mà còn là biểu tượng của lịch sử và văn hóa vùng đất này. 128 trang · Trường Đại Học Thủ Dầu Một · 2021.

• Tác giả: Nguyễn Thị Tiền
• Người hướng dẫn: PGS. Nguyễn Văn Hiệp
• Trường học: Trường Đại Học Thủ Dầu Một
• Chuyên ngành: Lịch Sử Việt Nam
• Đề tài: Địa Danh Thủ Dầu Một: Quá Trình Hình Thành, Ý Nghĩa Và Các Giá Trị Lịch Sử (1900 - 1956)
• Loại tài liệu: Luận Văn Thạc Sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Bình Dương

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• DANH MỤC BẢNG BIỂU
• PHẦN MỞ ĐẦU
• Lý do chọn đề tài
• Lịch sử nghiên cứu vấn đề
• Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
• Mục đích nghiên cứu
• Phương pháp nghiên cứu
• Cấu trúc luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH THỦ DẦU MỘT
• 1.1. Đặc điểm tự nhiên
• 1.1.1. Vị trí địa lý
• 1.1.2. Địa thế - địa chất
• 1.1.3. Sông ngòi - khí hậu
• 1.2. Đặc điểm kinh tế
• 1.2.1. Thủ công nghiệp
• 1.2.2. Thương nghiệp
• 1.3. Đặc điểm văn hóa - xã hội
• 1.3.1. Phong tục - tín ngưỡng - tôn giáo
• 1.3.2. Y tế - giáo dục
• 1.4. Một số vấn đề lý luận về địa danh học
• 1.4.1. Đối tượng nghiên cứu của địa danh
• 1.4.2. Phân loại địa danh
• 1.4.3. Phương thức định danh
• 2. CHƯƠNG 2: NGUỒN GỐC TÊN GỌI THỦ DẦU MỘT - Ý NGHĨA PHẢN ÁNH NHỮNG GIÁ TRỊ HIỆN THỰC
• 2.1. Đôi nét về cây Dầu
• 2.1.1. Tên và nguồn gốc cây Dầu
• 2.1.2. Khảo tả cây Dầu
• 2.1.3. Phương pháp trồng cây Dầu
• 2.1.4. Công dụng của cây Dầu
• 2.2. Nguồn gốc tên gọi Thủ Dầu Một
• 2.2.1. Tên gọi Thủ Dầu Một qua ghi chép trong thư tịch cổ
• 2.2.2. Tên gọi Thủ Dầu Một qua những kiến giải mới
• 2.2.3. Tên gọi Thủ Dầu Một qua các định danh hành chính
• 2.3. Ý nghĩa tên gọi Thủ Dầu Một
• 2.4. Tên gọi Thủ Dầu Một ảnh hưởng trong đời sống của nhân dân Thủ Dầu Một
• 2.4.1. Ảnh hưởng về mặt kinh tế
• 2.4.2. Ảnh hưởng về mặt văn hóa - xã hội
• 2.4.3. Ảnh hưởng về mặt chính trị
• 3. CHƯƠNG 3: VÙNG ĐẤT THỦ DẦU MỘT QUA CÁC THỜI KÌ LỊCH SỬ
• 3.1. Thủ Dầu Một trước khi người Việt đến khai phá
• 3.2. Thủ Dầu Một thời kỳ người Việt đến khai phá
• 3.3. Thủ Dầu Một thời kỳ thuộc huyện Bình An
• 3.4. Tỉnh Thủ Dầu Một dưới thời Pháp thuộc
• 3.5. Thủ Dầu Một thời kỳ thuộc tỉnh Bình Dương
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN VĂN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO

Tóm tắt

I. Tổng quan về địa danh Thủ Dầu Một và quá trình hình thành

Địa danh Thủ Dầu Một không chỉ là một cái tên mà còn là biểu tượng của lịch sử và văn hóa vùng đất này. Quá trình hình thành của địa danh này gắn liền với sự phát triển của xã hội và kinh tế từ những năm đầu thế kỷ 20. Từ khi được thành lập, Thủ Dầu Một đã trải qua nhiều biến động lịch sử, từ một đơn vị hành chính nhỏ đến một tỉnh lớn trong hệ thống hành chính Việt Nam. Việc tìm hiểu về nguồn gốc và ý nghĩa của địa danh này giúp làm sáng tỏ những giá trị văn hóa và lịch sử mà nó mang lại.

1.1. Ý nghĩa của địa danh Thủ Dầu Một trong lịch sử

Địa danh Thủ Dầu Một mang trong mình nhiều ý nghĩa lịch sử quan trọng. Tên gọi này không chỉ phản ánh vị trí địa lý mà còn thể hiện sự phát triển của cộng đồng cư dân nơi đây. Qua các tài liệu lịch sử, có thể thấy rằng tên gọi này đã được nhắc đến từ rất sớm, thể hiện sự gắn bó của người dân với vùng đất này.

1.2. Quá trình hình thành và phát triển của Thủ Dầu Một

Quá trình hình thành Thủ Dầu Một bắt đầu từ những năm 1900, khi nơi đây được công nhận là một đơn vị hành chính. Sự phát triển của Thủ Dầu Một gắn liền với các sự kiện lịch sử quan trọng, từ thời kỳ thuộc Pháp đến khi trở thành một phần của tỉnh Bình Dương. Những thay đổi này đã tạo nên một bức tranh đa dạng về văn hóa và xã hội.

II. Những thách thức trong việc nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một

Việc nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một không hề đơn giản. Có nhiều thách thức trong việc thu thập và phân tích thông tin lịch sử. Các tài liệu có thể không đầy đủ hoặc bị thiếu sót, dẫn đến việc khó khăn trong việc xác định nguồn gốc và ý nghĩa chính xác của tên gọi. Hơn nữa, sự thay đổi trong các đơn vị hành chính qua các thời kỳ cũng gây khó khăn cho việc nghiên cứu.

2.1. Khó khăn trong việc thu thập tài liệu lịch sử

Nhiều tài liệu liên quan đến Thủ Dầu Một đã bị thất lạc hoặc không còn nguyên vẹn. Điều này làm cho việc xác minh thông tin trở nên khó khăn. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm kiếm từ nhiều nguồn khác nhau để có cái nhìn toàn diện hơn về lịch sử địa danh này.

2.2. Sự thay đổi trong đơn vị hành chính và ảnh hưởng đến nghiên cứu

Sự thay đổi liên tục trong các đơn vị hành chính đã ảnh hưởng đến cách hiểu về Thủ Dầu Một. Các tên gọi và ranh giới hành chính đã thay đổi qua các thời kỳ, điều này tạo ra sự nhầm lẫn trong việc xác định vị trí và ý nghĩa của địa danh.

III. Phương pháp nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một hiệu quả

Để nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một một cách hiệu quả, cần áp dụng nhiều phương pháp khác nhau. Phương pháp lịch sử là chủ đạo, kết hợp với các phương pháp thu thập và phân tích tài liệu. Việc sử dụng các nguồn tài liệu đa dạng sẽ giúp làm rõ hơn về quá trình hình thành và phát triển của địa danh này.

3.1. Phương pháp lịch sử trong nghiên cứu địa danh

Phương pháp lịch sử giúp xác định bối cảnh và thời gian hình thành của Thủ Dầu Một. Qua đó, có thể phác họa lại bức tranh xã hội và văn hóa của vùng đất này trong các giai đoạn khác nhau.

3.2. Phương pháp thu thập và phân tích tài liệu

Việc thu thập tài liệu từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm sách, báo và tài liệu lưu trữ, là rất quan trọng. Phân tích các tài liệu này sẽ giúp làm rõ hơn về ý nghĩa và giá trị lịch sử của Thủ Dầu Một.

IV. Ứng dụng thực tiễn của nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một

Nghiên cứu về địa danh Thủ Dầu Một không chỉ có giá trị lý thuyết mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc giáo dục và bảo tồn văn hóa. Những giá trị lịch sử và văn hóa của địa danh này cần được truyền tải đến thế hệ trẻ, giúp họ hiểu rõ hơn về nguồn cội và truyền thống của quê hương.

4.1. Giá trị giáo dục từ nghiên cứu địa danh

Nghiên cứu về Thủ Dầu Một có thể được sử dụng trong giáo dục lịch sử địa phương. Việc giảng dạy về địa danh này sẽ giúp học sinh hiểu rõ hơn về văn hóa và lịch sử của quê hương mình.

4.2. Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa

Việc bảo tồn các giá trị văn hóa liên quan đến Thủ Dầu Một là rất cần thiết. Các hoạt động văn hóa, lễ hội và sự kiện liên quan đến địa danh này cần được tổ chức thường xuyên để giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.

V. Kết luận và tương lai của nghiên cứu địa danh Thủ Dầu Một

Nghiên cứu về địa danh Thủ Dầu Một đã mở ra nhiều hướng đi mới cho các nhà nghiên cứu. Những giá trị lịch sử và văn hóa của địa danh này cần được tiếp tục khai thác và làm rõ. Tương lai của nghiên cứu địa danh này sẽ phụ thuộc vào sự quan tâm và đầu tư của các cơ quan chức năng cũng như cộng đồng.

5.1. Tầm quan trọng của việc tiếp tục nghiên cứu

Việc tiếp tục nghiên cứu về Thủ Dầu Một sẽ giúp làm sáng tỏ nhiều vấn đề còn bỏ ngỏ. Các nhà nghiên cứu cần phải tìm kiếm và phân tích thêm nhiều tài liệu để có cái nhìn toàn diện hơn.

5.2. Định hướng phát triển nghiên cứu địa danh trong tương lai

Định hướng phát triển nghiên cứu về Thủ Dầu Một cần phải được xác định rõ ràng. Các chương trình nghiên cứu, hội thảo và hoạt động cộng đồng sẽ giúp nâng cao nhận thức về giá trị của địa danh này.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Trải qua hơn 300 năm lịch sử khai phá và phát triển từ khi Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược xứ Gia Định năm 1698, vùng đất Thủ Dầu Một giữ vị trí địa - chính trị và địa - kinh tế chiến lược tại khu vực Đông Nam Bộ. Trong tiến trình lịch sử, địa danh Thủ Dầu Một từng hiện diện với tư cách là một địa danh vùng, lỵ sở quân sự, hạt tham biện và chính thức trở thành đơn vị hành chính cấp tỉnh trong suốt 56 năm, từ ngày 1 tháng 1 năm 1900 đến ngày 22 tháng 10 năm 1956. Với tổng diện tích tự nhiên được xác lập vào năm 1911 đạt khoảng 500.000 mẫu, trải dài trên 200 km từ Đông Bắc xuống Tây Nam, địa bàn này đóng vai trò cầu nối giao thương huyết mạch giữa Cao nguyên Nam Trung Bộ và trung tâm đô thị Sài Gòn.

Mặc dù có vị thế lịch sử quan trọng, các công trình nghiên cứu trước đây về tên gọi Thủ Dầu Một thường phân tán, tản mạn hoặc tồn tại nhiều cách lý giải thiếu nhất quán về mặt từ nguyên và căn cứ pháp lý. Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn tập trung làm sáng tỏ cội nguồn hình thành, quy luật chuyển biến ngữ nghĩa và các giá trị lịch sử của địa danh Thủ Dầu Một trong không gian sinh tồn của cộng đồng cư dân. Mục tiêu cụ thể là phục dựng bức tranh toàn diện về tổ chức hành chính, đời sống kinh tế, văn hóa - xã hội của tỉnh Thủ Dầu Một trong giai đoạn 1900 - 1956, đồng thời xác lập căn cứ khoa học phản biện các giả thuyết chưa chính xác. Kết quả nghiên cứu không chỉ làm phong phú nguồn sử liệu địa phương mà còn đóng góp trực tiếp vào công tác giáo dục truyền thống, định vị thương hiệu văn hóa và phát triển kinh tế di sản cho tỉnh Bình Dương hiện nay.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Nghiên cứu vận dụng hệ thống lý thuyết địa danh học hiện đại của các học giả chuyên ngành, kết hợp chặt chẽ giữa ngôn ngữ học lịch sử và khoa học lịch sử. Lý thuyết định danh ngôn ngữ chỉ ra rằng mỗi địa danh địa lý đều chứa đựng hai tầng thông tin cốt lõi: danh từ chung chỉ loại hình không gian tự nhiên hoặc nhân tạo và danh từ riêng phản ánh đặc điểm hiện thực của đối tượng. Trong đó, mô hình cấu tạo địa danh được phân tích theo công thức kết hợp chức năng hành chính quân sự với đặc điểm thực vật sinh thái bản địa.

Bên cạnh đó, luận văn áp dụng lý thuyết biến đổi địa chính trị và duyên cách lãnh thổ nhằm luận giải các đợt điều chỉnh địa giới hành chính dưới tác động của thể chế cầm quyền. Bốn khái niệm trọng tâm xuyên suốt công trình bao gồm:

• Địa danh hành chính: Tên gọi chính thức được thể chế hóa bằng văn bản pháp lý để quản lý một vùng lãnh thổ xác định.
• Phương thức định danh: Quy tắc ghép nối từ ngữ dựa trên tính chất điển hình của cảnh quan và tâm thức văn hóa của cư dân bản địa.
• Duyên cách địa lý: Quá trình biến đổi, chia tách, sáp nhập và chuyển dịch ranh giới không gian qua các thời kỳ lịch sử.
• Trầm tích văn hóa địa danh: Hệ giá trị tinh thần, tín ngưỡng và ký ức lịch sử được bảo lưu qua tên gọi dân gian truyền miệng.

Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết thấu đáo mục tiêu đề ra, luận văn sử dụng phương pháp lịch sử và phương pháp logic làm trục nghiên cứu chủ đạo, đặt sự vận động của địa danh vào bối cảnh kinh tế - xã hội cụ thể của Nam Kỳ thuộc Pháp và giai đoạn đầu sau Hiệp định Giơ-ne-vơ 1954.

Nguồn dữ liệu của luận văn được khảo sát quy mô và toàn diện:

• Hệ thống văn bản pháp quy: Khảo cứu hơn 30 nghị định, sắc lệnh và quyết định hành chính ban hành từ năm 1862 đến năm 1956 của Soái phủ Sài Gòn, Toàn quyền Đông Dương và chính quyền miền Nam.
• Thư tịch cổ và địa bạ: Khai thác chuyên sâu các bộ chính sử kinh điển như Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí của Lê Quang Định năm 1806, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức năm 1820, Đại Nam nhất thống chí năm 1864 và hệ thống Địa bạ triều Nguyễn.
• Dữ liệu thống kê địa phương chí: Tiếp cận 5 tập địa phương chí xuất bản các năm 1910, 1956, 1967, 1975 và Địa chí Bình Dương toàn tập năm 2010.
• Phương pháp khảo sát điền dã: Tiến hành phỏng vấn sâu nhân chứng lịch sử và ghi nhận thực địa tại 5 địa bàn trọng điểm gồm thị xã Thủ Dầu Một, Lái Thiêu, Bến Cát, Dầu Tiếng và Hớn Quản.

Việc kết hợp phương pháp thống kê phân loại và so sánh đối chiếu lịch đại cho phép tác giả tái hiện khách quan tiến trình phát triển của 10 tổng, 91 làng thôn trong hạt Thủ Dầu Một, đồng thời bảo đảm tính xác thực tuyệt đối của các luận cứ khoa học.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn xác định niên đại xuất hiện của địa danh trong thư tịch cổ. Tên gọi Dầu Một lần đầu tiên được ghi nhận trong văn bản lịch sử vào khoảng năm 1775 - 1776 nhân sự kiện tướng Lý Tài đưa quân về đồn Dầu Một. Đến năm 1806, Hoàng Việt nhất thống dư địa chí chính thức mô tả đồn đạo Băng Bột tục gọi là chợ Thủ Dầu Một. Về phương diện pháp lý, địa danh được nâng lên cấp hạt tham biện năm 1876 và chính thức trở thành tỉnh Thủ Dầu Một theo Nghị định của Toàn quyền Đông Dương ngày 20 tháng 12 năm 1899, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1900, trước khi bị thay thế bởi tên gọi tỉnh Bình Dương theo Sắc lệnh 143-NV ngày 22 tháng 10 năm 1956.

Thứ hai, nghiên cứu làm rõ cấu trúc kinh tế độc đặc trưng của tỉnh. Diện tích đất trồng lúa chỉ chiếm khoảng 5% diện tích tự nhiên với 13.000 ha, đứng hàng thứ 18 trên tổng số 20 tỉnh tại Nam Kỳ thời bấy giờ. Ngược lại, nền kinh tế địa phương bứt phá mạnh mẽ ở lĩnh vực lâm nghiệp, tiểu thủ công nghiệp và đồn điền cao su. Đến tháng 3 năm 1956, toàn tỉnh có 70 đồn điền cao su với diện tích 40.000 ha, sản lượng khai thác đạt 25.000 tấn mỗi năm. Ngành tiểu thủ công nghiệp ghi nhận 56 lò gốm sứ với hơn 500 công nhân, 21 lò đường máy và 10 trại sơn mài nổi tiếng, khẳng định vị thế trung tâm công nghệ thủ công mỹ nghệ của cả vùng.

Thứ ba, nghiên cứu chứng minh tính chất đa văn hóa và đa dân tộc trong không gian định cư. Quy mô dân số tăng trưởng ổn định từ khoảng 60.000 người vào năm 1861 lên 110.730 người năm 1910 và đạt 179.905 người vào năm 1956. Trong đó, cộng đồng người Việt chiếm 99,3%, cùng sự cộng cư hài hòa của người Hoa, người Khơ-me và người Pháp, tạo nên diện mạo văn hóa tín ngưỡng phong phú với sự cùng tồn tại của Phật giáo, Công giáo, đạo Cao Đài và các lễ hội dân gian đặc sắc.

Thảo luận kết quả

Từ kết quả phân tích ngôn ngữ học và sử liệu, luận văn bác bỏ giả thuyết cho rằng Thủ Dầu Một bắt nguồn từ tiếng Campuchia như Tuln Phombốt hay Thun Đoán Bôth với nghĩa đỉnh đồi cao nhất. Các cứ liệu chứng minh rằng đây chỉ là hiện tượng đồng âm hoặc cách phát âm địa phương hóa của cư dân láng giềng. Địa danh Thủ Dầu Một mang nguồn gốc thuần Việt hoàn chỉnh, được cấu tạo theo nguyên tắc: thành tố chức năng quân sự hành chính là Thủ kết hợp với tên thực vật là cây Dầu và số từ Một. Tên gọi bắt nguồn từ hình ảnh một trạm canh phòng quân sự nằm trên ngọn đồi có một cây Dầu Rái cổ thụ cao vượt trội bên bờ sông Sài Gòn.

Quá trình chuyển đổi kinh tế và xã hội của tỉnh Thủ Dầu Một qua các giai đoạn có thể được hệ thống hóa rõ nét thông qua các bảng đối sánh dữ liệu về phân bố đất đai, quy mô đồn điền và biến động dân số. Dữ liệu lịch sử cho thấy tỷ trọng nông nghiệp truyền thống giảm dần để nhường chỗ cho mô hình nông nghiệp công nghệ thuộc địa và thương mại đô thị. Sự kết hợp giữa các tuyến đường thủy sông Sài Gòn, sông Bé dài 360 km với tuyến đường sắt Sài Gòn - Lộc Ninh dài 120 km chạy qua tỉnh đã biến Thủ Dầu Một thành trung tâm trung chuyển hàng hóa trọng điểm, thúc đẩy sự hình thành 10 khu chợ thương mại sầm uất.

Đề xuất và khuyến nghị

Nhằm phát huy các giá trị lịch sử và di sản địa danh Thủ Dầu Một trong bối cảnh đô thị hóa hiện đại, nghiên cứu đưa ra 4 nhóm khuyến nghị hành động cụ thể:

• Số hóa và lưu trữ tư liệu di sản: Đề xuất Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Bình Dương chủ trì triển khai đề án số hóa 100% hồ sơ, tài liệu địa chí, bản đồ địa chính cổ và văn bản hành chính giai đoạn 1900 - 1956 trong lộ trình từ năm 2026 đến năm 2028, xây dựng cơ sở dữ liệu mở phục vụ nghiên cứu và giáo dục.
• Tích hợp nội dung vào chương trình giáo dục địa phương: Sở Giáo dục và Đào tạo phối hợp với các trường đại học trên địa bàn biên soạn chuyên đề Lịch sử địa danh Thủ Dầu Một đưa vào giảng dạy chính khóa tại 100% trường trung học cơ sở và trung học phổ thông từ năm học tới, nhằm bồi dưỡng lòng tự hào quê hương cho thế hệ trẻ.
• Phát triển du lịch văn hóa di sản: Ủy ban nhân dân thành phố Thủ Dầu Một và các huyện thị liên quan cần quy hoạch không gian bảo tồn cây Dầu Rái cổ thụ, phục dựng các trạm thủ sở lịch sử ven sông Sài Gòn kết hợp với tuyến du lịch làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp và gốm sứ Lái Thiêu, đặt mục tiêu tăng trưởng 25% lượng du khách văn hóa mỗi năm.
• Chuẩn hóa quản lý địa danh và đặt tên công trình: Hội đồng tư vấn đặt tên đường và công trình công cộng tỉnh cần thiết lập quy chế bảo tồn tối thiểu 80% các danh xưng làng xã cổ, ưu tiên sử dụng tên gọi các nhân vật, sự kiện và địa danh lịch sử thời kỳ 1900 - 1956 cho các khu đô thị mới.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Công trình luận văn là tài liệu tham khảo giá trị cao cho 4 nhóm đối tượng chính:

• Nhà nghiên cứu lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ học: Khai thác nguồn tư liệu gốc xác thực về địa danh học Nam Bộ, quá trình xác lập đơn vị hành chính và phương thức định danh địa lý thời cận hiện đại.
• Cán bộ quản lý văn hóa và nhà hoạch định chính sách đô thị: Ứng dụng các căn cứ lịch sử để xây dựng chiến lược bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể, quy hoạch không gian đô thị và đặt đổi tên đường phố, công trình công cộng.
• Giảng viên và giáo viên bộ môn Lịch sử: Sử dụng làm tài liệu giảng dạy chuẩn mực cho học phần Lịch sử địa phương tại các cơ sở giáo dục từ bậc phổ thông đến đại học trên địa bàn tỉnh Bình Dương và khu vực Đông Nam Bộ.
• Học viên cao học và sinh viên chuyên ngành Khoa học Xã hội: Tham khảo phương pháp luận kết hợp liên ngành giữa sử học, địa lý học và ngôn ngữ học trong việc xử lý tư liệu thư tịch cổ và tài liệu điền dã thực tế.

Câu hỏi thường gặp

Địa danh Thủ Dầu Một lần đầu tiên xuất hiện chính thức trong văn bản hành chính khi nào? Địa danh Dầu Một xuất hiện trong thư tịch cổ từ năm 1776, sau đó cụm từ Thủ Dầu Một được ghi nhận vào năm 1806 trong Hoàng Việt nhất thống dư địa chí. Về mặt pháp lý hành chính cấp tỉnh, danh xưng chính thức được ban hành theo Nghị định của Toàn quyền Đông Dương có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 1900.

Nguồn gốc tên gọi Thủ Dầu Một là tiếng Campuchia hay tiếng Việt? Tên gọi mang nguồn gốc thuần Việt, kết hợp từ thành tố Thủ chỉ đồn bốt canh giữ quân sự và Dầu Một chỉ một cây Dầu Rái cổ thụ mọc đơn lẻ trên gò đất cao. Giả thuyết gốc Campuchia như Tuln Phombốt chỉ là cách phát âm phỏng âm của cư dân bản địa láng giềng.

Cơ cấu kinh tế tỉnh Thủ Dầu Một giai đoạn 1900 - 1956 có điểm gì khác biệt? Khác với các tỉnh đồng bằng Tây Nam Bộ thuần nông nghiệp lúa nước, diện tích trồng lúa tại Thủ Dầu Một chỉ chiếm 5% diện tích tự nhiên. Tỉnh tập trung phát triển mạnh cây công nghiệp với 40.000 ha cao su năm 1956 và hệ thống 56 lò gốm sứ cùng 10 xưởng sơn mài mỹ nghệ.

Vì sao danh xưng hành chính tỉnh Thủ Dầu Một bị thay đổi vào năm 1956? Ngày 22 tháng 10 năm 1956, chính quyền Ngô Đình Diệm ban hành Sắc lệnh số 143-NV về việc cải tổ địa giới hành chính toàn miền Nam. Tỉnh Thủ Dầu Một bị bãi bỏ danh xưng cấp tỉnh và đổi tên thành tỉnh Bình Dương dựa trên tên gọi huyện Bình An xưa.

Loài cây nào gắn liền trực tiếp với lịch sử định danh của vùng đất này? Cây Dầu Rái thuộc họ Dầu là loài lâm mộc đặc trưng nhất, thân cây thẳng đứng cao đến 40 mét và đường kính từ 1 đến 2 mét. Nhựa dầu rái được khai thác phổ biến để trét thuyền ghe, thắp sáng, tạo nên sản phẩm thương mại nổi tiếng khắp Nam Kỳ thời bấy giờ.

Kết luận

• Luận văn đã phục dựng toàn diện và khoa học tiến trình lịch sử 56 năm của tỉnh Thủ Dầu Một từ ngày 1 tháng 1 năm 1900 đến ngày 22 tháng 10 năm 1956.
• Làm sáng tỏ nguồn gốc thuần Việt của tên gọi Thủ Dầu Một, phản biện thuyết phục các quan điểm ngộ nhận về mặt ngữ nguyên học.
• Đánh giá sâu sắc bức tranh chuyển dịch kinh tế từ nông nghiệp truyền thống sang công nghiệp đồn điền cao su và tiểu thủ công nghiệp đặc sắc.
• Cung cấp cơ sở dữ liệu pháp lý và địa bạ hoàn chỉnh về sự biến động ranh giới của 10 tổng và 91 làng thôn qua các thời kỳ.
• Đề xuất khung giải pháp khả thi nhằm bảo tồn, số hóa di sản và phát huy giá trị lịch sử địa danh phục vụ phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn 2026 - 2030.

Công trình là nguồn tư liệu học thuật nền tảng, mở ra hướng tiếp cận liên ngành chuyên sâu cho các nghiên cứu tiếp theo về lịch sử địa phương Nam Bộ. Quý độc giả, các nhà khoa học và các cơ quan quản lý có thể khai thác trực tiếp toàn văn tư liệu để ứng dụng vào công tác bảo tồn di sản và giảng dạy thực tiễn.

Trích đoạn nội dung tài liệu

phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn đƣợc chia thành 3 chƣơng: Chƣơng 1: Đặc điểm tự nhiên - kinh tế - xã hội tỉnh Thủ Dầu Một. Chƣơng 2: Nguồn gốc tên gọi Thủ Dầu Một - ý nghĩa phản ánh những giá trị hiện thực. Chƣơng 3: Vùng đất Thủ Dầu Một qua các thời kì lịch sử. 9 CHƢƠNG 1 ĐẶC ĐIỂM TỰ NHIÊN - KINH TẾ - XÃ HỘI TỈNH THỦ DẦU MỘT 1.

Đặc điểm tự nhiên 1. Vị trí địa lý Tỉnh Thủ Dầu Một nguyên là một dãy đất hợp nằm dài trên 200 cây số, từ Đông Bắc đến Tây Nam trên cuối rặng Hoành Sơn của trung tâm Cao Nguyên đi dốc, hơi xuống đồng bằng thấp của Nam phần, giữa 2 lƣu lƣợng của sông Bé phía Đông và sông Sài Gòn phía Tây. Do một Nghị định của Toàn quyền Đông Dƣơng kí ngày 2 tháng 12 năm 1910, ranh giới của tỉnh đƣợc xác định lại từ ngày 15 tháng 9 năm 1911 nhƣ sau: 1 Phía Bắc, giáp với tỉnh Kratié từ đƣờng thung lũng Fonlé chạm đến một khúc quanh của sông này về hƣớng Đông. Nơi đây có một con đƣờng xuyên về phía Bắc và Tây Bắc, thông đến giao điểm của Preck - Chrieu với Quốc lộ 13.

Đƣờng ranh theo sông Preck - Chrieu đến tận nguồn và tiếp với một đƣờng thẳng đi hơi song song với vĩ tuyến 12 đến Preck - Jerman. Dài theo sông này đến tận nguồn rẽ sang phía Đông Nam đến ngã ba sông Dok - Hoyt đi theo trở lên sông Dok - Hoyt đến tận nguồn của sông này. Phía Nam, giáp tỉnh Gia Định bởi một đƣờng ranh giới với sự thỏa thuận vô điều kiện, chạy dài từ Tuy An thông ra sông Sài Gòn tại ngã ba của rạch Gò Dƣa. Phía Đông, do một đƣờng ranh nhân tạo từ làng Tuy An đi cập ven đồi dài theo lƣu vực sông Đồng Nai thẳng với thung lũng của suối Bà Phổ Hiền.

Tại đây, đƣờng ranh ấy đi dọc theo con lộ địa phƣơng số 1, cong theo sông Bé lên phía thƣợng lƣu sông Phƣớc Hòa, tại đây chạy theo lƣu vực sông đến tận nguồn. Phía Tây, giáp với sông Sài Gòn tạo thành đƣờng thiên nhiên với các tỉnh Gia Định, Tây Ninh và Kompong - Cham (Cao Miên) [82;12]. Diện tích toàn tỉnh lúc bấy giờ độ khoảng 500.000 mẫu gồm có cả phần đất mới khắc phục ở phía bắc Bù Đốp và phía đông Dok - Hoyt (số liệu năm 1911). Vị trí của tỉnh Thủ Dầu Một có bề dài nhƣng không có bề ngang: từ Tây Kratie là một tỉnh ở phía đông Campuchia.

1 10 Nam đến Đông Bắc trên 200 cây số mà từ Đông sang Tây nơi rộng nhất không quá 40 cây số [93;1]. Địa thế - địa chất Tỉnh Thủ Dầu Một thuộc miền Đông Nam Bộ, tổng thể là một vùng cao nguyên, độ cao trung bình không quá 180 thƣớc, địa hình mang nhiều yếu tố đặc trƣng của miền trung du với địa hình đồng bằng, đồi núi thấp, địa thế chia làm hai vùng riêng biệt: Vùng phía nam có thổ nhƣỡng và hình thể giống nhƣ các miền khác ở Nam Kỳ là vƣờn tƣợc, ruộng rẫy đƣợc bao phủ bởi đồng bằng chiếm khoảng 1/6 diện tích tỉnh. Tại trung tâm Phú Cƣờng chủ yếu là đất sét pha cát (Argilo - siliceux) khá phì nhiêu do nƣớc sông Sài Gòn và nhiều con rạch bồi đắp hàng năm, đặc biệt là vùng tại xã Thuận Giao (Lái Thiêu) có nhiều đất sét trắng dùng để làm nguyên liệu sản xuất gốm.