Luận án tiến sĩ Nguyễn Thị Hồng Trang: Đô thị hóa Quận 2 TP.HCM 1997-2015

Dưới đây là meta tags cho bài viết 'Quá trình đô thị hóa ở Quận 2 TP.HCM giai đoạn 1997-2015': { "ai_description": "Tìm hiểu quá trình đô thị hóa ở Quận 2

• Tác giả: Nguyễn Thị Hồng Trang
• Người hướng dẫn: Phạm Thị Thu Nga
• Trường học: Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh
• Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
• Đề tài: Quá trình đô thị hoá ở Quận 2, Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1997 đến năm 2015
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2021
• Địa điểm: Thành phố Hồ Chí Minh

Tóm tắt

I. Tổng quan về quá trình đô thị hoá ở Quận 2 TP

Quá trình đô thị hoá ở Quận 2, thành phố Hồ Chí Minh từ năm 1997 đến năm 2015 là một chủ đề nghiên cứu quan trọng trong lĩnh vực lịch sử Việt Nam. Quận 2 được thành lập trên cơ sở chia tách từ Quận Thủ Đức theo Nghị định số 03/NĐ-CP ngày 6 tháng 1 năm 1997 của Chính phủ. Vùng đất này có vị trí chiến lược nằm ở phía Đông thành phố, được bao bọc bởi sông Sài Gòn. Trước năm 1997, Quận 2 mang đậm tính chất nông thôn với phần lớn diện tích là đất nông nghiệp, vườn cây ăn trái và ao hồ. Đô thị hoá bắt đầu mạnh mẽ khi các dự án hạ tầng được triển khai, đặc biệt là việc xây dựng hầm Thủ Thiêm và cầu Phú Mỹ. Nghiên cứu này phân tích toàn diện các chiều cạnh kinh tế, xã hội, văn hoá và không gian của quá trình biến đổi từ nông thôn sang đô thị. Luận án sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp với các phương pháp liên ngành để làm sáng tỏ những chuyển biến sâu sắc tại vùng đất phía Đông thành phố.

1.1. Bối cảnh lịch sử và sự hình thành Quận 2

Vùng đất Quận 2 có lịch sử lâu đời, từng thuộc địa phận huyện Thủ Đức xưa. Trước khi đô thị hoá, khu vực này chủ yếu là đất nông nghiệp với hệ thống kênh rạch chằng chịt. Người dân sinh sống bằng nghề trồng cây ăn trái, đánh bắt thuỷ sản và chăn nuôi. Ngày 6 tháng 1 năm 1997, Chính phủ ban hành Nghị định số 03/NĐ-CP chính thức thành lập Quận 2 trên cơ sở tách ra từ Quận Thủ Đức. Sự kiện này đánh dấu bước ngoặt quan trọng, mở ra giai đoạn phát triển mới cho vùng đất phía Đông thành phố. Quận 2 khi đó gồm 11 phường với phần lớn diện tích chưa được đô thị hoá.

1.2. Mục đích và phương pháp nghiên cứu luận án

Mục đích chính của luận án là làm rõ quá trình đô thị hoá ở Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015 trên các phương diện kinh tế, hạ tầng, xã hội và văn hoá. Nghiên cứu sử dụng phương pháp lịch sử kết hợp phương pháp thống kê, phương pháp so sánh và phương pháp điều tra thực địa. Nguồn tài liệu bao gồm văn bản pháp quy, báo cáo thống kê, bản đồ quy hoạch và tài liệu lưu trữ. Phương pháp lịch sử giúp tái hiện trình tự diễn biến, trong khi phương pháp thống kê cung cấp dữ liệu định lượng về sự thay đổi dân số, cơ cấu kinh tế và diện tích đô thị.

II. Phân tích chuyển biến kinh tế và hạ tầng trong đô thị hoá Quận 2

Quá trình đô thị hoá ở Quận 2 kéo theo những chuyển biến mạnh mẽ về cơ cấu kinh tế và hệ thống hạ tầng. Cơ cấu kinh tế có sự dịch chuyển rõ nét từ nông nghiệp sang công nghiệp và thương mại dịch vụ. Tỷ trọng nông nghiệp giảm đáng kể, nhường chỗ cho các ngành công nghiệp chế biến, xây dựng và dịch vụ. Hệ thống giao thông được mở rộng với các công trình trọng điểm như đại lộ Đông Tây, hầm Thủ Thiêm, cầu Phú Mỹ và xa lộ Hà Nội được nâng cấp. Quy hoạch cảnh quan đô thị được thực hiện theo hướng hiện đại, đặc biệt là khu đô thị mới Thủ Thiêm. Hạ tầng kỹ thuật viễn thông phát triển nhanh chóng, đáp ứng nhu cầu kết nối của cư dân đô thị. Hệ thống dịch vụ công ích như cấp thoát nước, chiếu sáng, thu gom rác thải cũng được cải thiện đáng kể. Những chuyển biến này tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững của Quận 2 trong tiến trình hội nhập.

2.1. Chuyển biến cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang đô thị

Trước năm 1997, kinh tế Quận 2 chủ yếu dựa vào nông nghiệp với các vườn cây ăn trái, ao nuôi thuỷ sản và đất trồng lúa. Quá trình đô thị hoá đã làm thay đổi căn bản cơ cấu kinh tế. Tỷ trọng nông nghiệp giảm từ khoảng 40% xuống còn dưới 10% trong giai đoạn 1997-2015. Ngành công nghiệp tiểu thủ công nghiệp phát triển mạnh, đặc biệt tại các cụm công nghiệp. Thương mại dịch vụ tăng trưởng nhanh nhờ sự gia tăng dân số và nhu cầu tiêu dùng. Các trung tâm thương mại, siêu thị, chợ truyền thống được nâng cấp và mở rộng. Sự chuyển dịch này phản ánh tính tất yếu của quá trình công nghiệp hoá gắn liền với đô thị hoá.

2.2. Phát triển hệ thống hạ tầng giao thông và kỹ thuật

Hệ thống hạ tầng giao thông Quận 2 có bước phát triển vượt bậc trong giai đoạn nghiên cứu. Công trình tiêu biểu nhất là hầm Thủ Thiêm vượt sông Sài Gòn, hoàn thành năm 2011, kết nối Quận 2 với trung tâm thành phố. Đại lộ Đông Tây, cầu Phú Mỹ và việc nâng cấp xa lộ Hà Nội tạo mạng lưới giao thông liên hoàn. Hệ thống cấp thoát nước, điện lưới, viễn thông được đầu tư đồng bộ. Khu đô thị mới Thủ Thiêm được quy hoạch hiện đại với tiêu chuẩn quốc tế. Những công trình này không chỉ phục vụ nhu cầu đi lại mà còn thúc đẩy giá trị bất động sản và thu hút đầu tư vào Quận 2.

III. Tác động xã hội và văn hoá của đô thị hoá Quận 2 giai đoạn 1997 2015

Đô thị hoá ở Quận 2 không chỉ là sự thay đổi về kinh tế và hạ tầng mà còn tạo ra những tác động sâu sắc đến đời sống xã hội và văn hoá. Dân số Quận 2 tăng nhanh do nhập cư từ các tỉnh thành khác, đặc biệt từ miền Trung và miền Bắc. Cơ cấu lao động chuyển dịch mạnh mẽ từ nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ. Thành phần dân cư trở nên đa dạng hơn với sự giao thoa giữa cư dân bản địa và người nhập cư. Hệ thống giáo dục, y tế được mở rộng để đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng. Các giá trị văn hoá truyền thống đối mặt với thách thức bảo tồn trong bối cảnh đô thị hoá nhanh. Môi trường sinh thái bị tác động tiêu cực bởi quá trình xây dựng và công nghiệp hoá. An sinh xã hội, nhà ở và việc làm là những vấn đề cần được quan tâm giải quyết để đảm bảo sự phát triển bền vững của cộng đồng đô thị mới.

3.1. Thay đổi dân số và cơ cấu lao động tại Quận 2

Dân số Quận 2 tăng đáng kể trong giai đoạn 1997-2015 do hai yếu tố: tăng tự nhiên và nhập cư. Làn sóng nhập cư chủ yếu từ nông thôn và các tỉnh phía Trung, Bắc vào thành phố tìm kiếm việc làm. Cơ cấu lao động có sự chuyển dịch rõ rệt, tỷ lệ lao động trong nông nghiệp giảm mạnh, nhường chỗ cho lao động trong ngành công nghiệp xây dựng và dịch vụ. Nhiều lao động trẻ được đào tạo nghề đáp ứng nhu cầu nhân lực của các doanh nghiệp. Tuy nhiên, tình trạng lao động phổ thông thiếu kỹ năng vẫn tồn tại, đòi hỏi chính sách đào tạo nghề phù hợp. Sự phân hoá giàu nghèo giữa các khu vực cũng trở nên rõ nét hơn.

3.2. Ảnh hưởng đến văn hoá và đời sống cộng đồng

Quá trình đô thị hoá tác động mạnh mẽ đến đời sống văn hoá của cư dân Quận 2. Các giá trị văn hoá truyền thống của cư dân nông thôn dần thay thế bởi lối sống đô thị hiện đại. Không gian văn hoá cộng đồng bị thu hẹp khi các khu vườn, ao hồ được chuyển đổi thành công trình xây dựng. Tuy nhiên, một số phong tục tập quán tốt đẹp vẫn được duy trì trong các lễ hội truyền thống. Hệ thống giáo dục phát triển với nhiều trường học mới được xây dựng. Các hoạt động văn hoá thể thao được tổ chức thường xuyên, tăng cường gắn kết cộng đồng. Việc bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá địa phương trong bối cảnh đô thị hoá là thách thức lớn cần được giải quyết.

IV. Kết luận và bài học kinh nghiệm từ quá trình đô thị hoá Quận 2

Quá trình đô thị hoá ở Quận 2 từ năm 1997 đến năm 2015 là một điển hình thành công trong việc chuyển đổi từ nông thôn sang đô thị tại thành phố Hồ Chí Minh. Kết quả nghiên cứu cho thấy Quận 2 đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng về phát triển kinh tế, hạ tầng và nâng cao đời sống nhân dân. Tuy nhiên, quá trình này cũng bộc lộ một số hạn chế như ô nhiễm môi trường, mất cân đối phát triển giữa các khu vực và áp lực lên hệ thống dịch vụ công. Bài học kinh nghiệm rút ra bao gồm: cần có quy hoạch tổng thể dài hạn, đảm bảo sự tham gia của cộng đồng, cân đối giữa phát triển kinh tế và bảo vệ môi trường. Mô hình phát triển của Quận 2 có thể áp dụng cho các khu vực đô thị hoá tương tự tại Việt Nam. Nghi cứu này đóng góp vào kho tàng kiến thức về lịch sử đô thị hoá ở vùng Nam Bộ và Việt Nam đương đại.

4.1. Đánh giá thành tựu và hạn chế của quá trình đô thị hoá

Thành tựu nổi bật của quá trình đô thị hoá Quận 2 bao gồm: hạ tầng giao thông phát triển mạnh, kinh tế tăng trưởng nhanh, đời sống nhân dân được cải thiện. Khu đô thị mới Thủ Thiêm trở thành biểu tượng của sự phát triển hiện đại. Tuy nhiên, hạn chế cũng không ít: tình trạng ngập nước vẫn tồn tại, quy hoạch thiếu đồng bộ ở một số khu vực, ô nhiễm môi trường gia tăng. Giá bất động sản tăng cao gây áp lực lên người thu nhập thấp. Khoảng cách phát triển giữa khu vực trung tâm và vùng ven còn lớn. Những hạn chế này cần được khắc phục trong giai đoạn phát triển tiếp theo.

4.2. Bài học kinh nghiệm và hướng phát triển bền vững

Bài học quan trọng từ quá trình đô thị hoá Quận 2 là cần có tầm nhìn quy hoạch dài hạn và chiến lược phát triển đồng bộ. Sự phối hợp giữa chính quyền các cấp và cộng đồng dân cư đóng vai trò quyết định. Việc đầu tư hạ tầng phải đi trước một bước so với tốc độ đô thị hoá. Bảo vệ môi trường và giữ gìn bản sắc văn hoá cần được đặt lên hàng đầu. Chính sách nhà ở xã hội giúp đảm bảo công bằng trong tiếp cận nhà ở. Hướng phát triển bền vững bao gồm tăng trưởng xanh, ứng phó biến đổi khí hậu và xây dựng cộng đồng đô thị văn minh, hiện đại.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1, báo cáo đã đề cập đến 5 chuyển biến (hành chính, không gian, kinh tế, dân số và phúc lợi) xảy ra trong toàn bộ hệ thống đô thị của Việt Nam. Thứ 1, sự chuyển đổi về hệ thống hành chính liên quan đến những chính sách hay các thông lệ quản lý và thể chế tập trung vào ĐTH có tầm ảnh hưởng quan trọng đến những chuyển đổi còn lại. Một trong những yếu tố của sự chuyển đổi về hệ thống hành chính là hệ thống phân loại đô thị. Thứ 2 là sự chuyển đổi không gian nghĩa là đô thị hóa được xem xét từ khía 4 Trích báo cáo của Dean Cira - chuyên gia trưởng về đô thị của Ngân hàng Thế giới (WB) - tại lễ giới thiệu Báo cáo Đánh giá đô thị hóa ở Việt Nam diễn ra tại Thành phố Hồ Chí Minh sáng ngày 18 tháng 4 năm 2012, do Viện nghiên cứu phát triển TP.HCM và Ngân hàng thế giới tại Việt Nam đồng tổ chức.

15 cạnh không gian, và tập trung vào những thay đổi trong sử dụng đất khi quá trình đô thị hóa diễn ra. Thứ 3 là sự chuyển đổi kinh tế đề cập đến tính chất và sự biến đổi trong các hoạt động kinh tế có vai trò dẫn dắt quá trình đô thị hóa, do đó, đây cũng thường là yếu tố thúc đẩy các chuyển đổi khác. Thứ 4 là sự chuyển đổi về đặc điểm dân số, đề cập đến những thay đổi kinh tế xã hội do những biến đổi về kinh tế và tổ chức không gian trong quá trình đô thị hóa ở Việt Nam. Thứ 5 là sự chuyển đổi về phúc lợi, đề cập đến điều kiện sống của người dân Việt Nam có được cải thiện nhờ đô thị hóa hay không, nhất là đối với những người có hoàn cảnh khó khăn.

Tìm hiểu rõ những chuyển đổi này là điều quan trọng để thực hiện các chính sách đúng đắn, cho phép Việt Nam tối đa hóa các lợi ích từ quá trình chuyển đổi đô thị đang diễn ra. Báo cáo cho biết, “kể từ năm 1986, dân số đô thị ở Việt Nam bắt đầu tăng nhanh” (hiện tại dân số đô thị chiếm 34% dân số toàn quốc, với tốc độ tăng trưởng 3,4% mỗi năm) (trang 16). Qua nhận định trên, có thể nhận thấy, Việt Nam đang ở những bước đầu tiên của đô thị hóa và “các đô thị lớn nhất nước như Hà Nội, TP.HCM, cùng các vùng xung quanh và một số đô thị quy mô trung bình đã đạt tốc độ tăng trưởng dân số nhanh nhất nước trong 10 năm vừa qua”. Báo cáo trên đã cung cấp cho người đọc một bức tranh toàn diện về ĐTH ở Việt Nam, với lượng thông tin phong phú và đáng tin cậy, giúp chúng tôi có cơ sở để tiếp cận sâu hơn về ĐTH tại Quận 2 trong quá trình thực hiện đề tài.

Công trình World Urbanization Prospects - The 2014 Revision - Triển vọng đô thị hóa thế giới của tổ chức Liên Hợp Quốc phát hành (bản sửa năm 2014) chỉ ra rằng: “Thế giới trong xu thế toàn cầu ngày càng kết nối với nhau. Hơn một nửa dân số thế giới (54%) hiện sống ở khu vực thành thị mặc dù vẫn có sự khác biệt đáng kể về mức độ đô thị hóa giữa các quốc gia” (trang 6). Dưới tác động của ĐTH, trong những thập niên tiếp theo, thế giới sẽ chứng kiến những thay đổi sâu sắc về quy mô và sự phân bố không gian của dân số toàn cầu. Đô thị hóa và tăng trưởng tổng thể của dân số thế giới dự kiến sẽ thêm 2,5 tỷ người ở đô thị vào năm 2050, với gần 90% tăng tập trung ở châu Á và châu Phi.

Đồng thời, tỷ lệ dân số của thế giới sống ở khu vực 16 thành thị dự kiến sẽ tăng lên đạt 66% vào năm 2050” (trang 15). Công trình cũng chỉ ra rằng, có sự đa dạng rất lớn về đặc điểm của vùng đô thị trên thế giới, hơn một nửa cư dân đô thị trên thế giới cư trú trong các khu định cư tương đối nhỏ (dưới 500.000 dân), trong khi đó gần 1/8 dân đô thị trên thế giới sống ở 28 thành phố lớn (số dân từ 10 triệu người trở lên) trong đó có TP. Qua công trình cho thấy, khi thế giới tiếp tục đô thị hoá, thách thức phát triển bền vững sẽ ngày càng tập trung ở các thành phố, đặc biệt ở các quốc gia có tốc độ ĐTH nhanh như ở Việt Nam và Đông Nam Á. Vì vậy, chính sách của Chính phủ nhằm phát triển kinh tế, cải thiện cuộc sống của người dân thành thị và nông thôn được xem là rất cần thiết.

Công trình Globalization, Modernity and Urban Change in Asia Cities - Toàn cầu hóa, hiện đại và sự thay đổi đô thị ở các thành phố châu Á do tác giả Phạm Quang Minh, Nguyễn Văn Sửu, Ien Ang, Gay Hawkins đồng chủ biên, được Nhà xuất bản Tri thức xuất bản năm 2016, gồm các bài viết của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài, phân tích và lý giải về sự biến đổi đô thị ở các khía cạnh khác nhau, từ biến đổi dân số và di cư, biến đổi sinh kế, tôn giáo, tín ngưỡng, văn hóa, cho đến những biến đổi về xã hội và môi trường. Nhìn chung, các bài viết đều hướng tới trả lời hai câu hỏi lớn: Biến đổi đô thị đã và đang diễn ra như thế nào trong bối cảnh không gian và thời gian khác nhau ở Việt Nam và Châu Á? Các ngành khoa học xã hội và nhân văn có thể đóng góp gì cho nghiên cứu đô thị và biến đổi đô thị? Trong tiến trình hiện đại hóa, toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế, ở Việt Nam cũng như ở các quốc gia châu Á, đã và đang chứng kiến những biến đổi quan trọng về nhiều mặt ở cả khu vực nông thôn và thành thị. Việc nghiên cứu về những biến đổi đô thị ở Việt Nam và các quốc gia châu Á có ý nghĩa khoa học và thực tiễn, đòi hỏi phải có cách tiếp cận cộng tác, tích hợp, liên ngành và đặc biệt là sự nhập cuộc của các ngành khoa học xã hội và nhân văn. Tác giả Richard Florida trong bài viết đăng trên Citylab vào năm 2017: Does Urbanization Drive Southeast Asia's Development? - Đô thị hóa có thúc đẩy sự phát triển của Đông Nam Á? cho rằng Đông Nam Á bao gồm các nước như Campuchia, Indonesia, Malaysia, Philippines, Singapore, Thái Lan và Việt Nam đang trải qua quá trình ĐTH nhanh chóng.

Đến năm 2030, dân số đô thị sẽ tăng thêm 100 triệu người (từ 280 triệu người hiện nay lên 373 triệu người). Tác giả cho rằng, quá trình đô thị 17 hoá không đồng đều ở các khu vực, các thành phố và các quốc gia và trong bốn nhóm phát triển kinh tế, “TP.HCM đứng ở nhóm vị trí thứ 4 với GDP trên đầu người là 8.660 USD, thấp hơn đáng kể so với các nước Đông Nam Á khác nhưng lại cao hơn nhiều lần GDP bình quân của người Việt Nam (1.544 USD)” và “năng suất ở TP.HCM gấp 5,6 lần so với nền kinh tế Việt Nam” (trang 6). Tác giả chỉ ra mối quan hệ giữa mức độ đô thị hoá và phát triển kinh tế (đo bằng sản lượng kinh tế/người). Điều này chứng tỏ mức độ ĐTH của Việt Nam gần đúng với mức độ phát triển kinh tế.

Bên cạnh những số liệu tích cực liên quan đến kinh tế và tốc độ ĐTH tại TP.HCM, tác giả cũng nêu cảnh báo về sự phát triển không đồng đều ở các đô thị tại Việt Nam. Điều này cũng được chúng tôi vận dụng để so sánh sự phát triển giữa Quận 2 với các quận vùng ven trong quá trình ĐTH. • Đề cập đến qui hoạch đô thị, sự chuyển biến về cơ cấu kinh tế và CSHT Các tác giả Coulhart, A. Sharp trong Urban Development Strategy: Meeting the Challenges of Rapid Urbanization and the Transition to market oriented Economy - Chiến lược phát triển đô thị: Đáp ứng những thách thức của quá trình đô thị hoá nhanh và chuyển đổi sang nền kinh tế thị trường do văn phòng World Bank tại Việt Nam phát hành (2010) đã đề cập đến hai bước chuyển đổi quan trọng đang diễn ra trong nền kinh tế Việt Nam, đó là chuyển từ nông thôn sang đô thị và sự chuyển đổi từ nền kinh tế quy hoạch trung ương sang nền kinh tế thị trường.

Các tác giả cho rằng, “tăng trưởng kinh tế trong tương lai của Việt Nam sẽ phụ thuộc vào khả năng phát triển các ngành công nghiệp và dịch vụ cạnh tranh theo hướng thị trường, chủ yếu là các hoạt động dựa vào đô thị” (trang 5). Bên cạnh việc trình bày, đánh giá hiện trạng phát triển đô thị ở Việt Nam và các chính sách ảnh hưởng đến các khu đô thị, công trình cũng xác định các nguồn tài chính mà các thành phố có thể huy động để đầu tư cơ sở hạ tầng và đồng thời chỉ ra những thách thức trong quy hoạch và quản lý đô thị cũng như các khuyến nghị về cách thức giải quyết những thách thức khác nhau. Qua báo cáo, chúng tôi cũng nhận thức rằng định hướng phát triển kinh tế Quận 2 mà trọng tâm là tài chính và dịch vụ theo hướng thị trường là một trong những chủ trương đúng đắn của chính quyền TP. 18 Michael Spence, Patricia Clarke, Annez và Robert M.

Buckley đồng chủ biên công trình Urbanization and growth - Đô thị hóa và tăng trưởng (Nxb Dân Trí, 2010). Công trình đề cập đến mối quan hệ giữa quá trình ĐTH và tăng trưởng kinh tế. Theo các tác giả, những nước đang phát triển trong đó có Việt Nam muốn đạt được tốc độ tăng trưởng cao và bền vững thì các ngành chế tạo và dịch vụ ở khu vực thành thị phải luôn dẫn đầu (trang 10). Bên cạnh đó, phát triển sản xuất nông nghiệp ở nông thôn cùng với việc áp dụng KHKT sẽ góp phần giải phóng sức lao động và bộ phận lao động đó sẽ di cư vào đô thị tham gia các hoạt động kinh tế phi nông nghiệp trong đô thị.

Công trình cũng chỉ ra rằng, năng suất lao động trong các ngành chế tạo và dịch vụ luôn cao hơn từ ba đến năm lần so với khu vực truyền thống. Vì vậy, để nâng cao đời sống người dân khu vực nông thôn, giải pháp quan trọng là chuyển dịch lao động từ khu vực nông nghiệp sang các ngành nghề phi nông nghiệp có năng suất lao động cao hơn. Cùng với quan điểm trên, J Vernon Henderson (Nxb Đại học Brown, năm 2004) trong công trình cùng tên (Urbanization and growth - Đô thị hóa và tăng trưởng) đã chứng minh mối quan hệ giữa ĐTH và phát triển kinh tế bằng các công thức tính khoa học.