Luận án tiến sĩ tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục với nhóm trẻ lai từ các cuộc hôn nhân đài việt và hàn việt ở khu vực tây nam bộ nghiên cứu trường hợp tỉnh hậu giang

Luận án tiến sĩ nghiên cứu tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục cho trẻ lai từ hôn nhân Đài-Việt và Hàn-Việt tại Tây Nam Bộ, trường hợp tỉnh Hậu Giang.

• Tác giả: Dương Hiền Hạnh
• Người hướng dẫn: GS.TS Đặng Nguyên Anh
• Trường học: Học viện Khoa học Xã hội
• Chuyên ngành: Xã hội học
• Đề tài: Tiếp Cận Dịch Vụ Y Tế Và Giáo Dục Cho Trẻ Lai Đài-Việt Và Hàn-Việt Tại Tây Nam Bộ - Nghiên Cứu Tại Hậu Giang
• Loại tài liệu: luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2019
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• LỜI CẢM ƠN
• MỞ ĐẦU
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
• 1.1. Những nghiên cứu trong và ngoài nước về hôn nhân xuyên quốc gia-liên quan đến vấn đề trẻ lai Đài-Việt và Hàn –Việt
• 1.2. Những nghiên cứu về trẻ em nhập cư và trẻ lai Đài – Việt, Hàn-Việt
• 1.3. Thông tin về trẻ lai Đài-Việt và Hàn-Việt tại Tây Nam Bộ từ góc nhìn của báo chí
• 1.4. Quyền của trẻ lai trong an sinh xã hội và chính sách xã hội liên quan đến tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục
• 1.5. Nhận xét về tình hình nghiên cứu và định hướng của đề tài
• 2. CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU
• 2.1. Các khái niệm cơ bản
• 2.2. Các lý thuyết xã hội học
• 2.3. Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu
• 2.4. Địa bàn nghiên cứu
• 2.5. Chủ trương, đường lối, chính sách và pháp luật liên quan đến trẻ lai về tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục
• 3. CHƯƠNG 3: TIẾP CẬN DỊCH VỤ Y TẾ CỦA NHÓM TRẺ LAI QUA KẾT QUẢ KHẢO SÁT TẠI HẬU GIANG
• 3.1. Đặc điểm của nhóm trẻ lai liên quan đến việc tiếp cận dịch vụ y tế tại Hậu Giang
• 3.2. Thực trạng tiếp cận dịch vụ y tế của nhóm trẻ lai tại Hậu Giang
• 3.3. So sánh tiếp cận dịch vụ y tế giữa nhóm trẻ lai và trẻ cộng đồng
• 3.4. Những yếu tố tác động đến tình trạng tiếp cận dịch vụ y tế của nhóm trẻ lai
• 3.5. Một số vấn đề chính sách y tế dành cho trẻ lai tại Hậu Giang
• 4. CHƯƠNG 4: TIẾP CẬN DỊCH VỤ GIÁO DỤC NHÓM TRẺ LAI QUA KẾT QUẢ KHẢO SÁT TẠI HẬU GIANG
• 4.1. Đặc điểm của nhóm trẻ lai liên quan đến tiếp cận dịch vụ giáo dục của trẻ tại Hậu Giang
• 4.2. Thực trạng tiếp cận dịch vụ giáo dục của nhóm trẻ lai tại Hậu Giang
• 4.3. So sánh tiếp cận dịch vụ giáo dục giữa nhóm trẻ lai và trẻ cộng đồng
• 4.4. Những yếu tố tác động đến tiếp cận dịch vụ giáo dục của nhóm trẻ lai
• 4.5. Một số vấn đề chính sách giáo dục đối với trẻ lai tại Hậu Giang
• KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
• DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• PHỤ LỤC

Tóm tắt

I. Dịch vụ y tế và giáo dục cho trẻ lai Đài Việt và Hàn Việt

Luận án tập trung phân tích dịch vụ y tế và giáo dục cho trẻ lai Đài-Việt và Hàn-Việt tại Tây Nam Bộ, cụ thể là tỉnh Hậu Giang. Nghiên cứu chỉ ra rằng nhóm trẻ này gặp nhiều khó khăn trong việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản do thiếu giấy tờ hợp lệ và sự hỗ trợ từ gia đình. Chất lượng dịch vụ y tế và chất lượng giáo dục cũng bị ảnh hưởng bởi các yếu tố như địa bàn cư trú và điều kiện kinh tế gia đình.

1.1. Thực trạng tiếp cận dịch vụ y tế

Nhóm trẻ lai tại Hậu Giang gặp nhiều rào cản trong việc tiếp cận dịch vụ y tế, đặc biệt là tiêm chủng và bảo hiểm y tế. Nghiên cứu cho thấy chỉ 60% trẻ lai có thẻ BHYT, so với 85% ở nhóm trẻ cộng đồng. Sự thiếu hiểu biết về chính sách y tế và khó khăn trong việc đăng ký giấy tờ là nguyên nhân chính.

1.2. Thực trạng tiếp cận dịch vụ giáo dục

Trẻ lai cũng gặp nhiều thách thức trong việc tiếp cận hệ thống giáo dục. Nhiều trẻ không có giấy khai sinh hoặc hộ khẩu, dẫn đến khó khăn trong việc nhập học và chuyển cấp. Nghiên cứu chỉ ra rằng 70% trẻ lai đi học tiểu học, nhưng tỷ lệ này giảm đáng kể ở cấp trung học.

II. Yếu tố tác động đến tiếp cận dịch vụ

Luận án phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến việc tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục của trẻ lai. Các yếu tố bao gồm điều kiện kinh tế gia đình, nhận thức của người chăm sóc, và sự hỗ trợ từ cộng đồng. Nghiên cứu nhấn mạnh rằng sự thiếu vắng của cha mẹ và sự phụ thuộc vào họ hàng bên ngoại là nguyên nhân chính dẫn đến những khó khăn này.

2.1. Điều kiện kinh tế gia đình

Gia đình có thu nhập thấp thường không đủ khả năng chi trả cho các dịch vụ y tế và giáo dục chất lượng cao. Nghiên cứu chỉ ra rằng 40% gia đình trẻ lai thuộc diện nghèo, ảnh hưởng trực tiếp đến việc tiếp cận các dịch vụ cơ bản.

2.2. Nhận thức của người chăm sóc

Nhiều người chăm sóc trẻ lai thiếu hiểu biết về chính sách y tế và chính sách giáo dục, dẫn đến việc không đăng ký các dịch vụ cần thiết cho trẻ. Nghiên cứu khuyến nghị cần tăng cường tuyên truyền và hỗ trợ thông tin cho các gia đình này.

III. Chính sách và khuyến nghị

Luận án đưa ra các khuyến nghị nhằm cải thiện chất lượng dịch vụ y tế và giáo dục cho trẻ lai. Các giải pháp bao gồm hoàn thiện chính sách hỗ trợ, tăng cường tuyên truyền, và hỗ trợ tài chính cho các gia đình có trẻ lai. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc xây dựng các chương trình đặc thù dành cho nhóm trẻ này.

3.1. Hoàn thiện chính sách hỗ trợ

Nghiên cứu đề xuất cần có các chính sách đặc thù hỗ trợ trẻ lai, bao gồm việc đơn giản hóa thủ tục đăng ký giấy tờ và tăng cường hỗ trợ tài chính. Điều này sẽ giúp trẻ lai dễ dàng tiếp cận các dịch vụ y tế và giáo dục hơn.

3.2. Tăng cường tuyên truyền

Cần tăng cường tuyên truyền về quyền trẻ em và các chính sách hỗ trợ cho trẻ lai. Nghiên cứu khuyến nghị tổ chức các buổi hội thảo và tư vấn tại địa phương để nâng cao nhận thức của cộng đồng.

Nội dung chính

Tổng quan về luận án

Nghiên cứu của tác giả Dương Hiền Hạnh với đề tài "Tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục với nhóm trẻ lai từ các cuộc hôn nhân Đài-Việt và Hàn-Việt ở khu vực Tây Nam Bộ (Nghiên cứu trường hợp tỉnh Hậu Giang)" (Luận án Tiến sĩ Xã hội học, 2019, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, người hướng dẫn: GS.TS Đặng Nguyên Anh) là công trình tiên phong tiếp cận toàn diện một hiện tượng xã hội mới nảy sinh từ mặt trái của di cư hôn nhân xuyên quốc gia. Trong bối cảnh toàn cầu hóa và dòng chảy "nữ hóa di cư" từ thập niên 1990, đã có 133.023 phụ nữ Việt Nam kết hôn với nam giới Đài Loan (giai đoạn 1995–2016) và hơn 40.000 phụ nữ kết hôn với nam giới Hàn Quốc. Tuy nhiên, làn sóng đổ vỡ hôn nhân sau đó đã tạo ra dòng hồi hương phi chính thức: hàng nghìn trẻ em mang hai dòng máu bị đưa về quê ngoại tại Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) sinh sống.

Khoảng trống nghiên cứu (research gap) cốt lõi mà luận án giải quyết là sự thiếu vắng các cứ liệu khoa học định lượng và định tính thực chứng về tình trạng an sinh, cơ hội tiếp cận dịch vụ công của nhóm trẻ lai hồi hương không có tư cách công dân đầy đủ tại Việt Nam. Trong khi các nghiên cứu quốc tế trước đây (Yang & Lu, 2007; Kao, 2015) chỉ tập trung vào sự thích ứng của cô dâu hoặc trẻ lai tại nước sở tại (Đài Loan, Hàn Quốc), thì tình trạng pháp lý và an sinh của nhóm trẻ bị đưa về quê mẹ ở Việt Nam hoàn toàn bị bỏ ngỏ.

Luận án đặt ra ba câu hỏi nghiên cứu trọng tâm:

1. Thực trạng tiếp cận dịch vụ y tế (tiêm chủng, thẻ bảo hiểm y tế) và giáo dục (nhập học, cấp học bạ, chuyển cấp) của trẻ lai Đài-Việt và Hàn-Việt tại tỉnh Hậu Giang diễn ra như thế nào?
2. Có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê nào về cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục giữa nhóm trẻ lai và nhóm trẻ cộng đồng (trẻ địa phương có cha mẹ là người Việt Nam) trên cùng địa bàn?
3. Những yếu tố cấu trúc thể chế (hộ tịch, quốc tịch), nguồn vốn xã hội (mạng lưới quan hệ) và điều kiện kinh tế gia đình nào đang chi phối, cản trở việc thực thi quyền trẻ em của nhóm đối tượng này?

Hệ thống giả thuyết nghiên cứu gồm:

• H1: Tình trạng pháp lý không rõ ràng (thiếu giấy khai sinh, hộ khẩu, thẻ tạm trú) là rào cản thể chế lớn nhất khiến trẻ lai bị loại trừ khỏi hệ thống bảo hiểm y tế miễn phí và giáo dục chính quy công lập.
• H2: Nhóm trẻ lai có cơ hội tiếp cận dịch vụ y tế và giáo dục thấp hơn đáng kể so với nhóm trẻ cộng đồng, thể hiện sự bất bình đẳng rõ rệt về mặt an sinh xã hội.
• H3: Mạng lưới xã hội phi chính thức (họ hàng, sự linh hoạt của cán bộ cơ sở) đóng vai trò thay thế tạm thời nhưng không bền vững cho các thiết chế an sinh chính thức trong việc hỗ trợ trẻ đến trường và khám chữa bệnh.

Luận án vận dụng Khung lý thuyết Chức năng cấu trúc, Lý thuyết Mạng lưới xã hội và Tiếp cận Dựa trên Quyền trẻ em (Rights-Based Approach) theo Công ước Quốc tế về Quyền Trẻ em (CRC 1989). Phạm vi khảo sát được thực hiện trên cỡ mẫu định lượng $N = 200$ (100 trẻ lai và 100 trẻ cộng đồng đối chứng) kết hợp 40 cuộc phỏng vấn sâu tại 3 địa bàn trọng điểm của tỉnh Hậu Giang (TP. Vị Thanh, TX. Ngã Bảy, Huyện Vị Thủy) trong giai đoạn 2014–2016. Tác động của luận án thể hiện ở việc lượng hóa thực trạng 169 trẻ lai theo học tiểu học diện "học nhờ" không học bạ tại địa phương, tạo cơ sở thực chứng mang tính đột phá cho các khuyến nghị sửa đổi chính sách hộ tịch và an sinh xã hội.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án thực hiện một cuộc tổng hợp đa tầng về các luồng nghiên cứu di dân và hôn nhân xuyên quốc gia:

Luồng nghiên cứu thứ nhất tập trung vào động lực kinh tế và cấu trúc thị trường hôn nhân. Wang & Chang (2002) với khái niệm "thương mại hóa hôn nhân quốc tế" (Commodification of international marriage) và Hoàng Bá Thịnh (2008) phân tích hôn nhân xuyên quốc gia dưới lý thuyết Lực đẩy – Lực kéo (Push-Pull Theory). Động lực xuất cư của phụ nữ ĐBSCL xuất phát từ nghèo đói cục bộ, thiếu việc làm, trong khi nam giới nông thôn tại Đài Loan, Hàn Quốc chịu sức ép kết hôn do mất cân bằng giới tính và biến đổi kinh tế. Emiko Ochiai (2008) chỉ ra "nghịch lý hôn nhân Đông Á" khi tỷ lệ cô dâu ngoại quốc năm 2008 chiếm 11% tại Hàn Quốc và 12,2% tại Đài Loan, phản ánh sự chuyển dịch cấu trúc tái sản xuất xã hội sang các nước Đông Nam Á.

Luồng nghiên cứu thứ hai ghi nhận các tranh biện và mâu thuẫn học thuật xoay quanh hệ lụy hôn nhân:

• Quan điểm tích cực/thích nghi: Các học giả như Phan An (2001), Trần Thị Kim Xuyến (2005) nhìn nhận hôn nhân xuyên quốc gia như một chiến lược kinh tế hộ gia đình hợp lý, góp phần xóa đói giảm nghèo thông qua kiều hối gửi về quê hương. Hoàng Bá Thịnh (2006) dẫn lại góc nhìn tích cực từ xã hội tiếp nhận khi cho rằng: "Hàn Quốc phải cảm ơn Việt Nam đã cho chúng tôi những cô dâu ngoan và tuyệt vời".
• Quan điểm phê phán/rủi ro cấu trúc: Trịnh Kim Ngọc (2009), Nguyễn Nữ Nguyệt Anh (2010), Dương Hiền Hạnh (2009) chỉ ra các góc khuất về bất bình đẳng quyền lực, bạo lực gia đình, khác biệt ngôn ngữ - văn hóa và sự chi phối tiêu cực của mạng lưới môi giới bất hợp pháp dẫn tới tình trạng khủng hoảng theo Thuyết Áp lực Gia đình (Family Stress Theory của Patrick C. McKenry & Sharon J. Price). Khi hôn nhân tan vỡ trước mốc 3 năm (chưa có thẻ cư trú dài hạn), người mẹ bị đẩy vào thế yếu và buộc phải đưa con hồi hương trong tình trạng không giấy tờ.

Luận án định vị chính xác khoảng trống học thuật chưa từng được giải quyết: các nghiên cứu quốc tế chỉ nhìn nhận trẻ lai ở vị thế "con cái của người nhập cư tại nước sở tại". Điển hình, Shin-Mei Kao (2015) nghiên cứu sự phát triển ngôn ngữ của trẻ em gia đình đa văn hóa tại Đài Loan, ghi nhận 40% trẻ lai sinh ra từ mẹ Việt Nam; Hui (2012) khảo sát 17 tháng về tương tác giữa mẹ Việt và giáo viên Đài Loan. Tại Hàn Quốc, Choi Soen Hee và Ahn Kyong Hwan chỉ ra trẻ em gia đình đa văn hóa có tỷ lệ học kém gấp 2,2 lần và tỷ lệ không đạt chuẩn học lực cơ bản cao gấp 5 lần trẻ bản địa. Tuy nhiên, hoàn toàn chưa có công trình quốc tế hay trong nước nào nghiên cứu sâu về dòng "di cư ngược" của trẻ lai trở về Việt Nam.

Luận án kết nối trực tiếp với cảnh báo của triết gia xã hội François Houtart: "Thị trường càng tự do bao nhiêu thì kinh tế phục vụ cho nhu cầu con người bấy nhiêu. Chỉ có một điều người ta quên, nhưng nó rất quan trọng đó vẫn còn tồn tại mối quan hệ xã hội không công bằng trong thời đại ngày nay trên bình diện toàn thế giới". Nhóm trẻ lai tại Hậu Giang chính là biểu hiện rõ nét của những cá nhân bị lãng quên bên lề toàn cầu hóa, nơi ranh giới quốc gia và khoảng trống chính sách đẩy các em vào tình trạng dễ bị tổn thương kép (thiếu vắng cha mẹ và thiếu tư cách pháp nhân).

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Lý thuyết Chức năng Cấu trúc (Talcott Parsons, Robert Merton) khi áp dụng vào việc giải thích sự lệch pha giữa các tiểu hệ thống xã hội. Khi thiết chế gia đình hạt nhân truyền thống bị phân rã xuyên biên giới, các thiết chế phúc lợi nhà nước (y tế, giáo dục công lập) tại Việt Nam bộc lộ sự bất cập trong việc tiếp nhận những cá nhân không có hồ sơ tư pháp hoàn chỉnh.

Đồng thời, nghiên cứu đóng góp mới cho Lý thuyết Mạng lưới Xã hội (Social Network Theory của Mark Granovetter) qua việc chứng minh cơ chế vận hành của các liên kết phi chính thức (informal ties). Tại ĐBSCL, mạng lưới thân tộc bên ngoại và các mối quan hệ quen biết với cán bộ cơ sở đóng vai trò là "chiếc van giảm áp" cứu trợ an sinh, bù đắp lỗ hổng do thiếu hụt liên kết thể chế chính thức (formal institutional ties).

Khung lý thuyết của luận án đưa ra 3 mệnh đề khái niệm:

• Mệnh đề 1 (Sự bất đối xứng cấu trúc - thể chế): Mức độ tiếp cận dịch vụ an sinh xã hội tỷ lệ thuận với tính hợp thức của tình trạng pháp lý công dân; mọi sự khiếm khuyết về giấy tờ tư pháp đều dẫn đến sự loại trừ xã hội (social exclusion).
• Mệnh đề 2 (Cơ chế bù đắp mạng lưới): Khi vốn thể chế bị triệt tiêu, người chăm sóc sử dụng tối đa vốn xã hội quan hệ để thương lượng quyền lợi cơ bản cho trẻ.
• Mệnh đề 3 (Rủi ro tích lũy vòng đời): Việc bị từ chối tiếp cận giáo dục và y tế cơ bản ở giai đoạn 0–6 tuổi và bậc tiểu học sẽ tích lũy thành sự bất bình đẳng cơ hội phát triển bền vững khi trẻ bước vào tuổi trưởng thành.

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của đề tài tích hợp liên ngành ba trụ cột lý thuyết: (1) Tiếp cận Dựa trên Quyền Trẻ em (CRC 1989 - Điều 24 về quyền chăm sóc sức khỏe, Điều 28 về quyền giáo dục phổ cập); (2) Lý thuyết Chức năng cấu trúc về sự tích hợp xã hội; và (3) Lý thuyết Mạng lưới xã hội.

[Bối cảnh Toàn cầu hóa & Hôn nhân Xuyên quốc gia]
       [Đổ vỡ & Di cư Hồi hương]
[Rào cản Thể chế - Pháp lý]   [Điều kiện Kinh tế - Xã hội]
(Vô tịch, thiếu hộ tịch)     (Họ ngoại nghèo, mẹ vắng mặt)
   [Mạng lưới Xã hội Phi chính thức]
(Thương lượng cơ sở, sự bảo bọc họ hàng)
[Tiếp cận Dịch vụ Y tế]       [Tiếp cận Dịch vụ Giáo dục]
(BHYT tự chi trả, thiếu tiêm)  (Học dự thính, không học bạ)

Boundary conditions (điều kiện biên) của khung phân tích được xác định rõ: áp dụng cho nhóm trẻ lai cư trú thực tế tại khu vực nông thôn Tây Nam Bộ, nơi tồn tại hệ thống quản lý cư trú chuyển tiếp và mạng lưới họ hàng có tính gắn kết cộng đồng cao, trong bối cảnh các trường tư thục và dịch vụ y tế tư nhân cao cấp hầu như không hiện diện.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng lập trường nhận thức luận thực chứng kết hợp giải thích luận (Positivism & Interpretivism), triển khai thiết kế nghiên cứu phương pháp hỗn hợp đối sánh (Comparative Mixed-Methods Design).

Cỡ mẫu định lượng được xác lập chính xác gồm $N = 200$ trường hợp, áp dụng tỷ lệ ghép cặp 1:1 nghiêm ngặt:

• Nhóm 1: 100 trẻ lai Đài-Việt và Hàn-Việt đang cư trú cùng mẹ hoặc họ hàng bên ngoại tại 3 địa bàn (TP. Vị Thanh, TX. Ngã Bảy, Huyện Vị Thủy).
• Nhóm 2 (Nhóm đối chứng): 100 trẻ em cộng đồng địa phương, tương đồng hoàn toàn về độ tuổi (từ 6 tháng đến 17 tuổi), giới tính và cấp lớp học tại cùng địa bàn dân cư.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược chọn mẫu cụm kết hợp chọn mẫu toàn bộ được thực hiện sau giai đoạn khảo sát sơ bộ tại 4 tỉnh ĐBSCL (Cần Thơ, Hậu Giang, Đồng Tháp, An Giang) vào tháng 11/2015. Hậu Giang được chọn làm địa bàn khảo sát toàn diện từ tháng 7 đến tháng 9/2016 nhờ sự đồng thuận và hỗ trợ cung cấp dữ liệu quản lý từ Sở Tư pháp tỉnh.

Quy trình thu thập và kiểm định dữ liệu đạt chuẩn khoa học nghiêm ngặt:

• Bảng hỏi định lượng gồm 130 biến số, bao phủ 5 khối dữ liệu: Thông tin nhân khẩu; Tình trạng cư trú và tư pháp; Tiếp cận y tế; Tiếp cận giáo dục; Đặc điểm kinh tế hộ gia đình người chăm sóc.
• 40 cuộc phỏng vấn sâu (PVS) đa tầng được thực hiện với các bên liên quan: 1 lãnh đạo cấp phòng Công an tỉnh Hậu Giang; 1 lãnh đạo Văn phòng Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc tại TP.HCM (TECO); 2 lãnh đạo UBND cấp huyện/thị; 3 lãnh đạo Phòng Tư pháp; 3 lãnh đạo UBND cấp xã; 3 cán bộ Tư pháp - Hộ tịch xã; 2 cán bộ Trạm Y tế xã; 8 cán bộ quản lý giáo dục và giáo viên trực tiếp giảng dạy; 15 người trực tiếp chăm sóc/bảo hộ trẻ lai.
• Kỹ thuật tam giác đạc (Triangulation) kết hợp dữ liệu thống kê hành chính, khảo sát định lượng bảng hỏi và phỏng vấn định tính để xác thực thông tin.

Data và phân tích

• Xử lý định lượng: Toàn bộ dữ liệu được mã hóa và làm sạch trên phần mềm SPSS 23.0. Kỹ thuật phân tích sử dụng bảng chéo (Cross-tabulation) và kiểm định $t$-test (Independent Samples T-Test) nhằm xác định sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm trẻ lai và trẻ cộng đồng.
• Xử lý định tính: Dữ liệu phỏng vấn sâu được phân tích trên phần mềm chuyên dụng NVivo 7, sử dụng phương thức mã hóa phân tầng theo các cây chủ đề (Thematic Coding Nodes): rào cản BHYT dưới 6 tuổi, tiêm chủng mở rộng, thủ tục nhập học công lập, hiện tượng học không học bạ, và sự hỗ trợ từ mạng lưới thân tộc.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Thứ nhất, sự tắc nghẽn thể chế trong tiếp cận Bảo hiểm Y tế (BHYT) miễn phí cho trẻ dưới 6 tuổi. Theo Luật Bảo vệ, chăm sóc và giáo dục trẻ em, trẻ dưới 6 tuổi tại Việt Nam được cấp thẻ BHYT và khám chữa bệnh miễn phí. Tuy nhiên, 100% trẻ lai mang quốc tịch nước ngoài hoặc chưa có giấy khai sinh Việt Nam bị loại trừ khỏi diện thụ hưởng này. Để có thẻ BHYT, gia đình buộc phải chi trả tự túc hoặc tìm cách hợp thức hóa, tạo ra sự chênh lệch có ý nghĩa thống kê ($p < 0.01$) về tỷ lệ tiếp cận các chương trình y tế công cộng so với nhóm trẻ đối chứng.

Thứ hai, độ phủ tiêm chủng vắc-xin mở rộng dựa vào tính linh hoạt cơ sở. Mặc dù gặp rào cản quốc tịch, tỷ lệ trẻ lai được tiêm phòng các mũi vắc-xin cơ bản đạt mức khả quan nhờ cán bộ trạm y tế xã vận dụng linh hoạt nguyên tắc bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Mạng lưới y tế thôn bản và quan hệ thân tộc đóng vai trò cung cấp thông tin tiêm chủng cho 88% gia đình nuôi trẻ lai.

Thứ ba, hiện tượng "học nhờ" và cuộc khủng hoảng chuyển cấp giáo dục. Luận án ghi nhận thực tế 169 trẻ lai trên toàn tỉnh Hậu Giang được ngành giáo dục địa phương "tạo điều kiện" cho phép đến trường tiểu học theo chỉ đạo nhân đạo. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tình thế:

• Phần lớn trẻ lai không có học bạ chính thức mang tính pháp lý quốc gia.
• Khi kết thúc lớp 5 để chuyển cấp lên Trung học cơ sở (THCS) hoặc thi tốt nghiệp Trung học phổ thông (THPT), hệ thống quản lý giáo dục quốc gia từ chối tiếp nhận vì thiếu mã định danh công dân và học bạ hợp lệ.

Thứ tư, sự mong manh của mạng lưới an sinh gia đình. Trên 85% trẻ lai trong mẫu khảo sát không sống cùng cả cha lẫn mẹ, được nuôi dưỡng bởi ông bà ngoại già yếu, thuộc diện hộ nghèo hoặc cận nghèo tại nông thôn. Tiền gửi về từ người mẹ ở nước ngoài bấp bênh và giảm dần theo thời gian, khiến trẻ đối mặt với nguy cơ bỏ học sớm cao hơn gấp 3,4 lần so với nhóm trẻ cộng đồng.

Implications đa chiều

• Về mặt lý thuyết: Cung cấp mô hình phân tích toàn diện về "sự loại trừ xã hội thứ cấp" (secondary social exclusion) đối với trẻ em trong dòng di cư quốc tế hồi hương, làm phong phú thêm xã hội học gia đình và xã hội học di dân tại Đông Nam Á.
• Về phương pháp luận: Chuẩn hóa quy trình tiếp cận đối tượng nghiên cứu ẩn/nhạy cảm (hard-to-reach population) tại địa bàn nông thôn thông qua sự kết hợp giữa kênh quản lý hành chính tư pháp và mạng lưới cộng đồng.
• Về thực tiễn và chính sách:
  1. Bộ Tư pháp: Cần ban hành quy chế đặc thù về đăng ký khai sinh và cấp quốc tịch Việt Nam cho trẻ lai có mẹ là công dân Việt Nam đang cư trú thực tế tại địa phương, tháo gỡ điểm nghẽn theo Luật Quốc tịch sửa đổi.
  2. Bộ Y tế & BHXH Việt Nam: Cho phép trẻ lai diện hồi hương được đăng ký tham gia BHYT học đường và BHYT tự nguyện theo mã cư trú tạm thời.
  3. Bộ Giáo dục và Đào tạo: Hợp thức hóa việc cấp học bạ và mã định danh học sinh cho trẻ lai đang học tập tại các trường công lập, đảm bảo quyền học liên thông chuyển cấp.

Limitations và Future Research

Luận án thẳng thắn thừa nhận các giới hạn nghiên cứu mang tính khách quan:

1. Quy mô mẫu định lượng: Dung lượng $N = 100$ trẻ lai phân bố tại 3 huyện/thị là cỡ mẫu tương đối nhỏ, chưa đủ lớn để chạy các mô hình hồi quy đa biến phức tạp (như Structural Equation Modeling - SEM hoặc Logistic Regression) nhằm kiểm soát toàn bộ biến tương tác chéo.
2. Phạm vi không gian: Nghiên cứu mới dừng lại ở một tỉnh đại diện (Hậu Giang) tại vùng Tây Nam Bộ, chưa bao quát được các tỉnh có đặc thù biên giới hoặc số lượng trẻ lai tập trung đông khác như Cần Thơ, Đồng Tháp, Hải Phòng.
3. Tính chất cắt ngang (Cross-sectional): Dữ liệu phản ánh thực trạng tại thời điểm 2016, chưa theo dõi được tiến trình phát triển nhân cách và nghề nghiệp dài hạn khi trẻ bước sang tuổi 18.

Chương trình nghiên cứu tương lai cần tập trung:

• Mở rộng khảo sát dọc (longitudinal study) theo dõi sự trưởng thành, tham gia thị trường lao động và hội nhập quốc tịch của nhóm trẻ lai khi đủ 18 tuổi.
• So sánh xuyên quốc gia giữa nhóm trẻ lai Đài-Việt hồi hương về Việt Nam và nhóm trẻ lai sinh sống, học tập tại Đài Loan/Hàn Quốc.
• Đánh giá tác động tâm lý - xã hội của sự vắng mặt cha mẹ đối với sự phát triển nhận thức của trẻ lai trong các gia đình đa văn hóa.

Tác động và ảnh hưởng

• Ảnh hưởng học thuật: Luận án mở ra một hướng nghiên cứu chuyên sâu trong chuyên ngành Xã hội học (mã số 9.01), đóng vai trò tài liệu tham khảo nền tảng với tiềm năng trích dẫn cao trong các công trình nghiên cứu về hôn nhân xuyên quốc gia, di dân quốc tế và phúc lợi trẻ em tại Việt Nam.
• Ảnh hưởng chính sách: Cung cấp cơ sở thực chứng trực tiếp phục vụ việc đánh giá tác động chính sách cho các cơ quan hoạch định: Ủy ban Văn hóa, Giáo dục, Thanh niên, Thiếu niên và Nhi đồng của Quốc hội, Cục Trẻ em (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội), và Vụ Hành chính tư pháp (Bộ Tư pháp).
• Lợi ích xã hội: Gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh về trách nhiệm xã hội đối với một nhóm dân số yếu thế vô hình; thúc đẩy các tổ chức phi chính phủ quốc tế (UNICEF, IOM) xây dựng các dự án can thiệp an sinh và bảo vệ pháp lý tại ĐBSCL.

Đối tượng hưởng lợi

• Nghiên cứu sinh & Giới học thuật: Tiếp cận bộ công cụ nghiên cứu thực địa bài bản, khung lý thuyết tích hợp và các khoảng trống nghiên cứu đã được chỉ rõ.
• Cán bộ quản lý Nhà nước & Nhà hoạch định chính sách: Nắm bắt số liệu định lượng xác thực để xây dựng cơ chế phối hợp liên ngành (Tư pháp – Y tế – Giáo dục – Công an) trong quản lý cư trú và bảo trợ xã hội.
• Giáo viên & Cán bộ y tế cơ sở: Hiểu rõ tâm lý và rào cản hành chính của trẻ lai để có phương pháp tiếp cận nhân văn, hỗ trợ trẻ hòa nhập học đường và chăm sóc sức khỏe ban đầu.
• Cộng đồng & Gia đình chăm sóc trẻ: Nâng cao nhận thức pháp lý về quyền đăng ký khai sinh, quyền hai quốc tịch và thủ tục an sinh cho con em mình.

Câu hỏi chuyên sâu

1. Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất của luận án là gì?
Luận án đã mở rộng Lý thuyết Mạng lưới Xã hội và Lý thuyết Chức năng Cấu trúc trong bối cảnh di cư xuyên biên giới, chứng minh rằng sự sụp đổ của thiết chế gia đình di động toàn cầu tạo ra một "vùng trũng an sinh" tại quê hương xuất cư, nơi các liên kết phi chính thức của người thân buộc phải gánh vác thay đổi cho các chức năng nhà nước bị tê liệt do rào cản pháp lý hộ tịch.

2. Điểm đổi mới trong phương pháp nghiên cứu so với các nghiên cứu trước?
Khác với các nghiên cứu thuần định tính trước đó của Hiền Anh Lê (2016) ($N=30$) hay các nghiên cứu chỉ phỏng vấn gián tiếp, luận án đã thiết lập thiết kế ghép cặp đối chứng 1:1 ($N=200$) giữa trẻ lai và trẻ địa phương, đồng thời kết hợp phỏng vấn sâu đa chiều từ cấp quản lý ngoại giao (VP Kinh tế và Văn hóa Đài Bắc) đến cơ quan thực thi cơ sở (công an, tư pháp, y tế, giáo viên).

3. Phát hiện bất ngờ nhất từ dữ liệu thực địa là gì?
Mặc dù 100% trẻ lai mang quốc tịch nước ngoài bị loại khỏi hệ thống BHYT miễn phí cho trẻ dưới 6 tuổi, tỷ lệ tiếp cận tiêm chủng vắc-xin mở rộng của trẻ vẫn đạt mức cao nhờ "sự linh hoạt mang tính nhân đạo" của cán bộ trạm y tế cấp xã – một cơ chế vượt rào thể chế vì lợi ích cộng đồng.

4. Luận án có cung cấp quy trình tái lập nghiên cứu (Replication protocol) không?
Có. Luận án mô tả chi tiết hệ thống bảng hỏi 130 biến số, tiêu chí lựa chọn mẫu ghép cặp 1:1 theo độ tuổi/cấp lớp, quy trình tiếp cận thực địa 3 giai đoạn và cấu trúc mã hóa chủ đề trên NVivo 7, cho phép tái lập nghiên cứu hoàn toàn tại các địa bàn khác.

5. Lộ trình nghiên cứu 10 năm được phác thảo ra sao?
Lộ trình hướng tới việc xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về trẻ em đa văn hóa hồi hương, thực hiện nghiên cứu đoàn hệ (cohort study) theo dõi sự thích ứng của nhóm trẻ này khi đạt mốc 18 tuổi (quyền chọn quốc tịch và tham gia thị trường lao động), và mở rộng so sánh chính sách an sinh giữa các nước trong khối ASEAN.

Kết luận

1. Khẳng định trẻ lai từ các cuộc hôn nhân Đài-Việt và Hàn-Việt hồi hương tại Tây Nam Bộ là một hiện tượng xã hội cấu trúc, không phải là các trường hợp cá biệt tạm thời.
2. Lượng hóa cụ thể bức tranh bất bình đẳng an sinh: 100% trẻ lai không quốc tịch Việt Nam bị loại trừ khỏi BHYT miễn phí dưới 6 tuổi và 169 trẻ đối mặt nguy cơ đứt gãy học vấn khi chuyển cấp lên THCS/THPT.
3. Làm rõ vai trò thay thế nhưng bấp bênh của mạng lưới thân tộc và sự vận dụng linh hoạt của cán bộ cơ sở trước các khoảng trống chính sách vĩ mô.
4. Đóng góp khung phân tích liên ngành tích hợp giữa Quyền Trẻ em, Thuyết Chức năng cấu trúc và Thuyết Mạng lưới xã hội vào chuyên ngành Xã hội học.
5. Mở ra 3 hướng nghiên cứu mới: Xã hội học chuyển tiếp công dân của trẻ lai thành niên, Xã hội học sức khỏe tâm thần trẻ em di cư ngược, và Phân tích so sánh thể chế an sinh đa văn hóa Đông Á.
6. Cung cấp luận cứ khoa học cấp bách, trực tiếp kiến nghị Quốc hội và các Bộ ngành sửa đổi văn bản pháp quy về hộ tịch, BHYT và phổ cập giáo dục, đảm bảo không một đứa trẻ nào bị bỏ lại phía sau trên lãnh thổ Việt Nam.

Trích đoạn nội dung tài liệu

chương 1 tập trung vào việc tổng quan tình hình nghiên cứu có liên quan đến di cư hôn nhân xuyên quốc gia, hệ thống lại những phát hiện về nghiên cứu hôn nhân Đài-Việt và Hàn-Việt được xem như một hiện tượng xã hội nhằm giúp NCS xác định được vấn đề nghiên cứu, mục tiêu nghiên cứu và hướng đến một phương pháp nghiên cứu xã hội học phù hợp nhất. Chương 2: Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu Nội dung chương 2 tập trung trình bày cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài, làm rõ những khái niệm chủ chốt của đề tài, lựa chọn lý thuyết xã hội học phù hợp được vận dụng trong nghiên cứu, phân tích sơ lược yếu tố chính sách y tế và giáo 13 dục đối với trẻ em. Ở chương 2 cũng đề cập đến địa bàn và mẫu nghiên cứu được mô tả cách cụ thể. Chương 3: Tiếp cận dịch vụ y tế của trẻ lai qua kết quả khảo sát tại Hậu Giang Nội dung chương 3 mô tả sơ lược thân trạng trẻ lai tại Hậu Giang, phần chính của nội dung này làm nổi bậc thực trạng tiếp cận dịch vụ y tế của nhóm trẻ lai đồng thời phân tích những tác động liên quan đến tiếp cận dịch vụ y tế của nhóm trẻ này.

Việc so sánh bằng cách phân tích giữa nhóm trẻ lai và nhóm trẻ cộng đồng tại địa phương cho thấy sự khác biệt giữa hai nhóm trẻ trong tiếp cận dịch vụ y tế. Nội dung này quan trọng bởi nó là cơ sở thực tiễn để xem xét những quy định chính sách về y tế cho trẻ lai tại địa bàn khảo sát. Chương 4: Tiếp cận dịch vụ giáo dục của nhóm trẻ lai qua kết quả khảo sát tại Hậu Giang Tập trung đánh giá thực trạng và nhận diện những yếu tố tác động đến tiếp cận giáo dục cho nhóm trẻ lai tại cộng đồng. Chương này cũng tập trung phân tích sự khác biệt giữa nhóm trẻ lai và trẻ cộng đồng trong tiếp cận dịch vụ y tế nhằm cung cấp cơ sở thực tiễn cho việc xem xét các quy định chính sách giáo dục cho trẻ lai tại Hậu Giang.

14 Chƣơng 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU Trẻ lai Đài-Việt và Hàn-Việt đang được nuôi dưỡng tại Việt Nam hiện nay được nhắc đến trên các phương tiện truyền thông và báo chí khá thường xuyên vì rất nhiều những trường hợp đươc mẹ đưa về hoặc trẻ được sinh tại Việt Nam nhưng không thể làm khai sinh, quốc tịch để đi học và tiếp cận các dịch vụ y tế công tại địa phương. Nhóm trẻ lai này xuất hiện tại các tỉnh thuộc TNB trong những năm sau khi phong trào phụ nữ lấy chồng Đài loan và Hàn Quốc. Thực trạng đời sống trẻ lai tại TNB trở thành một nhóm thiểu số, và có gặp nhiều trở ngại trong quá trình hội nhập với xã hội tuy nhiên để xem xét được những vấn đề liên quan đến trẻ lai thì trước tiên cần tìm hiểu về làn sống kết hôn xuyên quốc gia của phụ nữ Việt Nam, cụ thể là phụ nữ thuộc các tỉnh TNB. Từ những cuộc hôn nhân chóng vánh và dần đi đến kết quả ly hôn, hay hôn nhân gặp rủi ro… và những đứa trẻ trở thành nhóm trẻ được đưa về đất nước Việt Nam như một kiểu “nhập cư” của một nhóm trẻ đặc biệt 1.

Những nghiên cứu trong và ngoài nƣớc về hôn nhân xuyên quốc gia- liên quan đến vấn đề trẻ lai Đài-Việt và Hàn –Việt Theo Yang và Mellody Chia – Wen Lu (2007), tác giả đã hệ thống lại tình trạng kết hôn xuyên quốc gia của bốn đất nước chính là Nhật Bản, Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, và Hồng Kong có tỉ lệ kết hôn có yếu tố nước ngoài không ngừng gia tăng [124], việc kết hôn xuyên quốc gia mà nhiều tác giả trong tác phẩm này xem đó là một hiện tượng xã hội hay là một vấn đề xã hội, đồng thời trong nội dung cũng có đề cập đến hiện tượng li hôn trong loại hình hôn nhân này ở các quốc gia nói trên và tình trạng li hôn đó đáng ghi nhận bởi nó cũng phát triển theo tỉ lệ kết hôn có yếu tố nước ngoài [108], vấn đề này là một xu hướng phát triển tự nhiên của TCH, mà trong đó một số tác giả gọi là “hiện tượng nữ hóa di cư” [92]. Cũng theo Yang và Mellody Chia – Wen Lu (2007), dù tác phẩm được xuất bản vào năm 2007, với nội dung chính được nêu cho thấy hầu hết xem việc kết hôn là một hiện tượng xã hội và người ta chỉ nghiên cứu về hiện tượng kết hôn, nói một chút về vấn đề li hôn, không thấy tác giả nói đến hậu quả của việc li hôn và đặc biệt những vấn đề có liên quan đến trẻ lai của các quốc gia, điều đó cho thấy việc nghiên cứu sinh tiếp tục nghiên cứu về trẻ lai đang sống tại Việt Nam là hết sức kịp thời và cần thiết trong bối cảnh phát triển hiện nay. 15 Đài Loan và Hàn Quốc là hai quốc gia có nền kinh tế phát triển hơn Việt Nam, qua việc so sánh con số thu nhập bình quân trên đầu người của các nước trong khu vực cho thấy Đài Loan và Hàn Quốc cách xa Việt Nam và họ chỉ đứng sau Singapore (xem biểu đồ 1. Điều này cũng lí giải cho làn sóng di dân từ các nước có thu nhập đầu người thấp hơn di chuyển đến các quốc gia có thu nhập bình quân trên đầu người cao hơn là có thể lí giải bởi yếu tố việc làm, yếu tố kinh tế được xem như là chọn lựa chiến lược cho cuộc sống của người di cư bằng con đường hôn nhân, việc kết hôn giữa phụ nữ Việt Nam với đàn ông Hàn Quốc và Đài Loan cũng cho thấy dưới bối cảnh TCH việc dịch chuyển, di cư có định hướng rõ rệt, có mục tiêu kinh tế rõ ràng đó là tình trạng di cư rất mạnh mẽ của những phụ nữ trẻ, đẹp và có những đặc điểm yếu thế như trình độ văn hóa thấp, không có nghề nghiệp ổn định, xuất thân từ các vùng nông thôn đặc biệt ở các tỉnh thuộc TNB với mục đích muốn thay đổi đời một cách nhanh chóng bằng nhiều lý do khác nhau nhưng tập trung vào lý do kinh tế, tìm kiếm công ăn việc làm, muốn giúp gia đình dài lâu, muốn thoát khỏi những hoàn cảnh trước mắt là lập gia đình với đàn ông Việt Nam rồi trở nên thất bại trong hôn nhân như những người mẹ, người chị của họ [2], [32], [37], [58], [85] Biểu đồ 1.1: Thu nhập bình quân trên đầu người giữa các quốc gia Châu Á năm 2008 Nguồn: Duong, 2009 Những nghiên cứu về hôn nhân xuyên quốc gia giữa Đài Loan-Việt Nam, Hàn Quốc – Việt Nam đều xác định rằng kiểu hôn nhân này là một hiện tượng phổ 16 biến [6], [34], [69], [70], [58], [83] từ thực trạng di dân thông qua con đường hôn nhân xuyên quốc gia đã dần hình thành nên một hiện tượng xã hội hiện đại, những nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đưa ra những kết luận tác động từ những cuộc hôn nhân đó là những vấn đề thích ứng xã hội với các cô dâu [34], [38] dẫn đến vấn đề chuyển đổi cơ cấu gia đình ở các quốc gia đi và đến [99], [106].

Vấn đề xung đột trong hôn nhân vội vàng chóng vánh hoặc câu chuyện bi kịch dẫn đến li thân, li hôn [35], [36], [62], [29], [128], [131] thì câu chuyện đặt ra đối với những nhà nghiên cứu là sự tác động đến cá nhân, gia đình và cộng đồng của dạng hôn nhân này hiện nay đang như thế nào, có những bất cập gì hay có những rủi ro gì tác động đến các nhân trẻ lai [35], [37], [96] cần được nghiên cứu sâu hơn, rộng hơn mang tính khoa học Theo những tác giả nghiên cứu trong nước về hôn nhân xuyên quốc gia, có nhiều quan điểm phê phán và ủng hộ kiểu hôn nhân xuyên quốc này, biểu hiện của những quan điểm phê phán đa số tập trung ở giai đoạn đầu của làn sóng kết hôn những năm trước 2000 [18], [137]. Những kết quả nghiên cứu đánh giá với qui mô mẫu lớn như của Phan An và cộng sự (2001), hay của Trần Thị Kim Xuyến (2005) thì cho rằng hôn nhân xuyên quốc gia có những đóng góp về kinh tế cho hộ gia đình, giải quyết việc làm và tác động tích cực đến đời sống xã hội góp phần xóa nghèo ở địa phương, và không riêng gì hai tác giả trên còn có nhiều tác giả xem kiểu hôn nhân xuyên quốc gia này là một thực tại khách quan hiện nay [34], [58], [62], [101] [102], [106] 1. Nguyên nhân và thực trạng kết hôn xuyên quốc gia Dưới bối cảnh TCH việc hợp tác trong các lĩnh vực kinh tế, xã hội ngày càng được mở rộng, làn sóng kết hôn xuyên quốc gia đã bắt đầu và tăng nhanh, tính đến năm 2016 số liệu từ VPKTVH Đài Bắc Tại TPHCM cung cấp với 133,023 trường hợp phụ nữ Việt Nam phỏng vấn kết hôn thành công với người Đài Loan [61],[74], [84], và hơn 40,000 phụ nữ Việt Nam lấy chồng Hàn Quốc [24],[43]. Điều này cho thấy một xu hướng tất yếu đã xảy ra từ sau Đổi Mới, nhà nước Việt Nam mở cửa thu hút đầu tư nước ngoài, Đài Loan và Hàn Quốc là những quốc gia đầu tiên đã đến đầu tư về kinh tế tại Việt Nam.

Hầu hết những nghiên cứu về TCH được xem xét dưới góc kinh tế nhiều hơn, một số quan điểm chính trị lo lắng mức độ phụ thuộc các nước lớn về kinh tế và chính trị 17 Những diễn đàn khoa học cũng chỉ mô tả bức tranh chung về hôn nhân xuyên quốc gia như một hiện tượng xã hội, hội thảo gần đây ở Nhật Bản, Social Changes through Cross-border Marriage Migration in East and Southeast Asia của Đại học Kyoto với 9 bài tham luận của 9 tác giả ở nhiều nước như Nhật, Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc và Việt Nam, nội dung tập trung vào việc kết hôn, đời sống hôn nhân, những tác động của hôn nhân, chính sách hôn nhân xuyên quốc gia, và một vài luận điểm về con cái. Tuy nhiên vẫn không thấy đề cập đến vấn đề pháp lí của trẻ lai, những tác động về mặt xã hội sau li hôn xuyên quốc gia đến đời sống con lai, những cơ hội tiếp cận dịch vụ cơ bản như được giáo dục, học tập, và chăm sóc y tế, quyền của trẻ lai chưa thấy đề cập trong diễn đàn cách thấu đáo.