Luận án tiến sĩ quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch qua khảo sát lễ hội kiếp bạc hải dương và lễ hội tịch điền hà nam

Luận án tiến sĩ nghiên cứu quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch qua khảo sát lễ hội Kiếp Bạc Hải Dương và Tịch Điền Hà Nam.

• Tác giả: Trịnh Lê Anh
• Người hướng dẫn: PGS. TS Bùi Quang Thắng
• Trường học: Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam
• Chuyên ngành: Quản lý văn hóa
• Đề tài: Quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch qua khảo sát Lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và Lễ hội Tịch Điền (Hà Nam)
• Loại tài liệu: Luận án tiến sĩ
• Năm xuất bản: 2018
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• 1. MỞ ĐẦU
• 1.1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN
• 1.1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
• 1.1.2. Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch
• 1.2. QUẢN LÝ LỄ HỘI KIẾP BẠC (HẢI DƯƠNG) VÀ LỄ HỘI TỊCH ĐIỀN (HÀ NAM) GẮN VỚI PHÁT TRIỂN SẢN PHẨM DU LỊCH
• 1.2.1. Bối cảnh chung quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch ở Việt Nam
• 1.2.2. Lý do chọn khảo sát lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và lễ hội Tịch Điền (Hà Nam)
• 1.2.3. Hiện trạng quản lý lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và lễ hội Tịch Điền (Hà Nam) với tiếp cận phát triển sản phẩm du lịch
• 1.3. NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA VÀ MỘT SỐ GIẢI PHÁP MANG TÍNH ỨNG DỤNG
• 1.3.1. Những vấn đề đặt ra từ góc độ lý thuyết
• 1.3.2. Những vấn đề đặt ra từ góc độ thực tiễn
• 1.3.3. Đề xuất mô hình quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch
• 1.3.4. Giải pháp quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch
• 1.3.5. Đề xuất cụ thể đối với Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền
• DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN
• TÀI LIỆU THAM KHẢO
• DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
• DANH MỤC BẢNG VÀ SƠ ĐỒ TRONG LUẬN ÁN

Tóm tắt

I. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận

Luận án tiến sĩ tập trung vào việc quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch, đặc biệt qua khảo sát Lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và Lễ hội Tịch Điền (Hà Nam). Nghiên cứu này nhằm làm rõ mối quan hệ giữa bảo tồn văn hóa và phát triển kinh tế thông qua du lịch. Luận án đặt ra câu hỏi về cách thức quản lý lễ hội truyền thống để vừa bảo tồn giá trị văn hóa, vừa tạo ra sản phẩm du lịch hấp dẫn.

1.1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu

Luận án phân tích các nghiên cứu trước đây về lễ hội truyền thống và du lịch, chỉ ra sự thiếu vắng các mô hình quản lý hiệu quả. Nghiên cứu này nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp giữa bảo tồn và khai thác du lịch, đồng thời đặt ra vấn đề về lợi ích của cộng đồng địa phương trong quá trình này.

1.2. Cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống

Luận án xây dựng cơ sở lý luận về quản lý lễ hội truyền thống, tập trung vào việc biến lễ hội thành sản phẩm du lịch. Nghiên cứu đề cập đến các tiêu chí để đánh giá khả năng khai thác lễ hội, đồng thời phân tích các mô hình quản lý hiện có và những hạn chế của chúng.

II. Quản lý lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền gắn với phát triển du lịch

Luận án tiến hành khảo sát thực tiễn tại Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền, hai lễ hội tiêu biểu cho xu hướng kết hợp giữa truyền thống và du lịch. Nghiên cứu phân tích hiện trạng quản lý, những thách thức và cơ hội trong việc phát triển sản phẩm du lịch từ hai lễ hội này.

2.1. Bối cảnh chung quản lý lễ hội truyền thống

Luận án đặt hai lễ hội trong bối cảnh chung của việc quản lý lễ hội truyền thống tại Việt Nam. Nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt giữa các lễ hội có sức hút tự thân và những lễ hội cần sự hỗ trợ để phát triển du lịch.

2.2. Hiện trạng quản lý tại Lễ hội Kiếp Bạc và Tịch Điền

Nghiên cứu phân tích hiện trạng quản lý tại hai lễ hội, bao gồm cách thức tổ chức, sự tham gia của cộng đồng và hiệu quả kinh tế. Luận án chỉ ra những điểm mạnh và yếu trong quản lý, đồng thời đề xuất các giải pháp cải thiện.

III. Những vấn đề đặt ra và giải pháp ứng dụng

Luận án đưa ra các vấn đề từ góc độ lý thuyết và thực tiễn, đồng thời đề xuất mô hình quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch. Nghiên cứu nhấn mạnh sự cần thiết của việc kết hợp giữa bảo tồn và khai thác, đồng thời đưa ra các giải pháp cụ thể cho Lễ hội Kiếp Bạc và Tịch Điền.

3.1. Những vấn đề từ góc độ lý thuyết

Luận án phân tích các vấn đề lý thuyết liên quan đến quản lý lễ hội truyền thống, bao gồm việc xác định tiêu chí để biến lễ hội thành sản phẩm du lịch và cách thức quản lý hiệu quả.

3.2. Giải pháp quản lý lễ hội truyền thống

Nghiên cứu đề xuất mô hình quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển du lịch, tập trung vào sự tham gia của cộng đồng và sự phối hợp giữa các bên liên quan. Luận án cũng đưa ra các giải pháp cụ thể cho Lễ hội Kiếp Bạc và Tịch Điền.

Nội dung chính

Tổng quan luận án

Công trình nghiên cứu "Quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch qua khảo sát lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và lễ hội Tịch Điền (Hà Nam)" là luận án tiến sĩ chuyên ngành Quản lý văn hóa (mã số: 9319042), thực hiện tại Viện Văn hóa Nghệ thuật Quốc gia Việt Nam năm 2018 bởi nghiên cứu sinh Trịnh Lê Anh, dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS. TS Bùi Quang Thắng.

Về tính cấp thiết và khoảng trống nghiên cứu, tác giả xác định việc quản lý di sản văn hóa trong mối quan hệ với phát triển du lịch, tiếp cận giá trị di sản dưới góc độ sản phẩm du lịch là một vấn đề mới trong nghiên cứu quản lý văn hóa và du lịch tại Việt Nam. Thực tiễn tồn tại sự xung đột quan điểm: các nhà quản lý văn hóa chủ trương bảo tồn nguyên vẹn để giữ gìn vốn cổ, bản sắc và tính xác thực (authenticity); trong khi các nhà quản lý và doanh nghiệp du lịch lại muốn khai thác, "gia công" di sản thành sản phẩm du lịch phục vụ tăng trưởng kinh tế. Đồng thời, lợi ích của cộng đồng sở tại nơi có di sản chưa được coi là nền tảng và mục tiêu phát triển. Người dân tại nhiều địa phương ít được hưởng lợi thỏa đáng từ các sản phẩm du lịch khai thác trên vốn di sản của họ, dẫn đến phản ứng thờ ơ, không tích cực tham gia bảo tồn, hoặc nảy sinh tư tưởng cố thủ di sản, thậm chí bị đẩy vào vị thế "làm thuê" cho nhà nước. Nhiều lễ hội sao chép máy móc mô hình của các lễ hội nổi tiếng nhằm tăng lượng khách. Luận án chỉ ra ba cách thức quản lý lễ hội trong thực tiễn: (1) coi lễ hội là cơ hội phát triển kinh tế và kinh doanh du lịch đơn thuần; (2) coi lễ hội là thành lũy bất khả xâm phạm chỉ để bảo tồn khép kín; và (3) tiếp cận lễ hội truyền thống như "vốn văn hóa" phục vụ phát triển địa phương đa diện, xem lễ hội là sản phẩm văn hóa hoàn chỉnh và sản phẩm du lịch tiềm năng. Luận án lựa chọn tiếp cận và giải quyết vấn đề theo quan điểm thứ ba.

Mục đích nghiên cứu của luận án là làm rõ về mặt lý luận và thực tiễn hiện trạng quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch; trên cơ sở khảo sát thực trạng tại Lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và Lễ hội Tịch Điền (Hà Nam), xác định mô hình quản lý phù hợp cho hai lễ hội này và các lễ hội có điều kiện tương đồng.

Luận án đặt ra ba nhiệm vụ nghiên cứu:

1. Tổng quan lý thuyết, các công trình nghiên cứu về lễ hội truyền thống trong mối quan hệ với phát triển sản phẩm du lịch.
2. Khảo sát một số trường hợp cụ thể theo quan điểm quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch (lựa chọn Lễ hội Tịch Điền, Hà Nam và Lễ hội Kiếp Bạc, Hải Dương).
3. Rút ra một số vấn đề lý luận về những khía cạnh hay mô hình quản lý văn hóa trong vấn đề nghiên cứu.

Hệ thống bốn câu hỏi nghiên cứu được xác định:

1. Nội hàm của quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch?
2. Dưới góc độ quản lý, lễ hội truyền thống đáp ứng những tiêu chí nào thì có thể coi như sản phẩm du lịch?
3. Hiện trạng quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch ở hai địa bàn khảo sát (Lễ hội Tịch Điền và Lễ hội Kiếp Bạc) như thế nào?
4. Những vấn đề đặt ra từ quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch? Mô hình nào cho quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch ở hai lễ hội khảo sát và những lễ hội có điều kiện tương đồng?

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:

• Đối tượng nghiên cứu: Quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch (lý luận và thực tiễn) qua khảo sát Lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và Lễ hội Tịch Điền (Hà Nam).
• Phạm vi nội dung: Nghiên cứu toàn diện nội hàm quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch, tập trung vào loại hình lễ hội truyền thống phục dựng và phát triển.
• Phạm vi không gian: Khảo sát thực địa tại xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, tỉnh Hà Nam (Lễ hội Tịch Điền) và xã Hưng Đạo, thị xã Chí Linh, tỉnh Hải Dương (Lễ hội Kiếp Bạc); có mở rộng so sánh với một số lễ hội truyền thống trên toàn quốc.
• Phạm vi thời gian: Nghiên cứu tập trung vào giai đoạn sau phục dựng và phát triển (Lễ hội Kiếp Bạc với mốc phát triển năm 2005; Lễ hội Tịch Điền với mốc phục dựng năm 2009). Thực địa khảo sát được tiến hành liên tục từ năm 2013 đến năm 2017 (Kiếp Bạc: 2013-2016; Tịch Điền: 2013-2017). Tầm nhìn áp dụng các đề xuất quản lý được định hướng từ năm 2018 đến trước năm 2030 theo định hướng phát triển của ngành Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tổng quan tài liệu và vị trí của luận án

Luận án tổng thuật các công trình nghiên cứu trong nước và quốc tế theo các nhóm nội dung:

Thứ nhất, nhóm nghiên cứu về lý thuyết quản lý và quản lý lễ hội, di sản:

• Các lý thuyết quản trị kinh điển phương Tây được kế thừa gồm: thuyết quản lý khoa học của Frederick W. Taylor (1947), nguyên tắc quản lý hành chính của Henri Fayol (1949), lý thuyết phân cấp quyền hạn và quan liêu hợp pháp của Max Weber (1947), mô hình chức năng POSDCORB của Luther Gulick (1937), thuyết quản trị X và Y của Douglas McGregor (1960), lý thuyết tháp nhu cầu tâm lý của Abraham Maslow (1943).
• Tại Việt Nam, tác giả Bùi Hoài Sơn phân tích ba quan điểm quản lý lễ hội (bảo tồn nguyên vẹn, bảo tồn trên cơ sở kế thừa, và quản lý di sản) cùng 5 giải pháp quản lý di sản lễ hội (tuyên truyền dư luận, hoàn thiện thể chế luật pháp, giám sát kiểm tra, đào tạo nâng cao chuyên môn cán bộ, và tiếp cận đa ngành). Tác giả Từ Thị Loan khái quát 4 mô hình quản lý, tổ chức lễ hội (cộng đồng tự quản; kết hợp cộng đồng tự quản với sự trợ giúp của Nhà nước; Nhà nước can thiệp sâu; và tư nhân điều hành) cùng 5 tiêu chí quản lý chuẩn mực. Các công trình về bản chất hội làng, chức năng lễ hội truyền thống của Nguyễn Chí Bền, Nguyễn Quang Lê, Lê Trung Vũ, Nguyễn Hồng Dương, Đoàn Minh Châu được sử dụng để định vị các giá trị văn hóa và tính nguyên hợp của lễ hội.
• Tiếp cận tổ chức lễ hội như sự kiện văn hóa của Bùi Quang Thắng (2011) chỉ rõ phương thức bảo tồn - phát triển di sản, đưa nghệ thuật đương đại vào cấu trúc lễ hội và phân tích mong đợi của bốn nhóm công chúng (cộng đồng sở tại, du khách, báo giới, nhà tài trợ).
• Quan điểm quốc tế: Ho và Bob McKercher (2004) trong công trình Managing Heritage Resources as Tourism Products khảo sát việc quản lý tài nguyên di sản thành sản phẩm du lịch tại Hồng Kông; Jo Caust cảnh báo việc duy trì tính toàn vẹn lễ hội để không làm hỏng "con ngỗng vàng"; Johannes Ruehl khảo sát festival âm nhạc Alpentoene (Thụy Sĩ); Hyung Yu Park bàn về tương lai lễ hội truyền thống; Geoffrey Wall và Monica Iorio nghiên cứu lễ hội thánh Antonio (Mamoiada, Italia); David Harrison phân tích sự kiện lễ hội tại Tây Ban Nha và Fiji; cùng các nguyên tắc đạo đức bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO (2015, 2016).

Thứ hai, nhóm nghiên cứu về hai địa bàn khảo sát:

• Lễ hội Tịch Điền (Đọi Sơn, Duy Tiên, Hà Nam): Nguồn sử liệu thành văn gồm Đại Việt sử ký toàn thư, Việt sử lược, Lịch triều hiến chương loại chí, Đại Nam nhất thống chí, văn bia tháp Sùng Thiện Diên Linh (1122) của Nguyễn Công Bật; hồ sơ di tích của Bảo tàng Hà Nam (1992); các nghiên cứu danh thắng, lịch sử của Lương Hiền, Duy Phương, Trần Quốc Vượng, Trần Đăng Ngọc, Phương Thúy; nghiên cứu phục dựng sự kiện của Bùi Quang Thắng; nghiên cứu gắn nghi lễ với du lịch của Bùi Thị Phương Thúy.
• Lễ hội Kiếp Bạc (Chí Linh, Hải Dương): Các nghiên cứu khảo sát giá trị lịch sử - văn hóa của Nguyễn Thùy Liên, Nguyễn Khắc Minh, Nguyễn Văn Vĩnh, Lê Quang Chắn, hồ sơ khoa học của Ban Quản lý di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc; nhóm công trình nghiên cứu tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần và nghi lễ hầu đồng của Nguyễn Văn Cường, Võ Hoàng Lan, Nguyễn Quang Lê, Phạm Quỳnh Phương, Phùng Bích Sâm; Đề án phát triển du lịch khu di tích Côn Sơn - Kiếp Bạc thành khu du lịch quốc gia của UBND tỉnh Hải Dương.

Khoảng trống nghiên cứu được luận án nhận diện và lựa chọn giải quyết:

• Các nghiên cứu trước đây chủ yếu dừng lại ở việc xem xét lễ hội như một "loại hình du lịch" (du lịch lễ hội, du lịch tâm linh) mà chưa trực tiếp thao tác hóa và định vị lễ hội truyền thống với tư cách là một "sản phẩm du lịch" độc lập, có cấu trúc hoàn chỉnh.
• Ngành quản lý văn hóa còn e ngại tính thương mại hóa, thiếu các cơ sở lý luận kinh tế học văn hóa để giải thích việc biến "vốn văn hóa" thành nguồn lực phát triển kinh tế - xã hội.
• Thiếu vắng một mô hình quản lý khoa học, cụ thể về sự tham gia của các bên liên quan (nhà nước, cộng đồng cư dân sở tại, doanh nghiệp du lịch, du khách) nhằm kết hợp hài hòa mục tiêu bảo tồn bản sắc và mục tiêu phát triển sản phẩm du lịch tại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các hệ thống lý thuyết, khái niệm và khung phân tích chuyên ngành:

• Khái niệm công cụ: Quản lý, quản lý văn hóa (tiếp cận theo quy trình quản trị gồm: lập kế hoạch, lên chương trình, marketing, gây quỹ, tài trợ, thực hiện và đánh giá); lễ hội truyền thống (sinh hoạt văn hóa dân gian tổng hợp mang tính nguyên hợp, gồm hệ thống nghi lễ và hệ thống trò diễn dân gian gắn với cộng đồng làng xã); tài nguyên du lịch (theo Luật Du lịch 2017).
• Khái niệm sản phẩm du lịch dựa vào lễ hội truyền thống: Hệ thống dịch vụ và giá trị nhận được của khách du lịch gắn liền với trải nghiệm của họ liên quan đến lễ hội. Cấu thành gồm 3 yếu tố (theo UNWTO): (1) Kết cấu hạ tầng du lịch dựa vào lễ hội; (2) Tài nguyên du lịch (lễ hội truyền thống và các yếu tố phụ trợ); (3) Cơ sở vật chất kỹ thuật, dịch vụ, lao động và quản lý. Mô hình các lớp dịch vụ cấu thành sản phẩm hoàn hảo của UNWTO (do Phạm Trung Lương tổng hợp) gồm: dịch vụ cốt lõi (I), dịch vụ trang sức/bổ trợ (J), dịch vụ sáng tạo/khác biệt (K), và khoảng thời gian tiêu thụ (H). Mô hình ba mức độ sản phẩm của Nguyễn Hồng Giáp (sản phẩm cốt lõi, sản phẩm hình thức, sản phẩm mở rộng) cùng quan điểm của Middleton & Clarke (2001), Ritchie & Crouch, Trần Văn Thông, Đinh Trung Kiên.
• Khung lý thuyết quản lý các bên liên quan (Stakeholder Management) phỏng theo Allen, J. để phân tích sự tương tác giữa chính quyền, ban tổ chức, người dân địa phương, doanh nghiệp và du khách.

Phương pháp nghiên cứu thực tế:

• Luận án sử dụng phương pháp luận duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, tiếp cận hệ thống và phương pháp tiếp cận liên ngành: Văn hóa học – Du lịch học, bảo tồn – quản lý – quản trị – kinh doanh.
• Các phương pháp thu thập dữ liệu cụ thể gồm: nghiên cứu tài liệu thứ cấp, nghiên cứu điền dã dân tộc học, quan sát tham dự tại các kỳ lễ hội, và phương pháp phỏng vấn sâu làm trọng tâm.
• Kỹ thuật phỏng vấn sâu: Tác giả áp dụng hình thức phỏng vấn mở thông qua 5 bộ đề cương phỏng vấn riêng biệt dành cho từng nhóm đối tượng, thực hiện phỏng vấn trực tiếp tại thực địa kết hợp kiểm tra chéo thông tin.

Nguồn dữ liệu điền dã được tổng hợp qua hai bảng phỏng vấn trong giai đoạn 2013 - 2017:

Năm	Ban tổ chức lễ hội	Chính quyền địa phương	Người dân tham gia tổ chức	Người dân tham dự lễ hội	Du khách tham dự lễ hội	Người dân không tham dự lễ hội	Người lớn tuổi ở địa phương	Đại diện nhà chùa, đền	Chuyên gia địa phương	Tổng cộng
2013	3	1	6	15	25	8	5	3	3	69
2014	6	2	4	13	30	5	6	2	4	72
2015	6	2	5	17	20	5	6	2	3	66
2016	7	3	4	10	20	5	4	2	5	60
2017	3	2	3	8	15	5	3	1	3	43
Tổng	25	10	22	63	110	28	24	10	18	310

Ghi chú: Bảng tổng hợp số liệu phỏng vấn chung (Bảng 0.1 trong văn bản, quy mô tổng thể 400 lượt).

Bên cạnh đó, luận án tiến hành phỏng vấn sâu 153 lượt đối với các nhóm đối tượng đặc thù trực tiếp tham gia vào cấu trúc vận hành của hai lễ hội:

Năm	Họa sỹ vẽ trâu	Người dân có trâu tham gia lễ hội Tịch Điền	Đạo diễn, thiết kế, dàn dựng sân khấu	Người dân diễn Hội quân sông Lục Đầu	Đại diện nhóm hầu đồng	Nghệ nhân biểu diễn trống Đọi Tam	Đơn vị, cá nhân cung ứng sản phẩm, dịch vụ	Tổng cộng
2013	5	5	3	5	3	5	10	36
2014	6	4	2	4	3	4	8	31
2015	6	4	2	6	3	3	7	31
2016	5	4	2	4	3	3	9	30
2017	4	3	1	3	5	4	5	25
Tổng	26	20	10	22	17	19	39	153

Ghi chú: Số liệu thống kê theo Bảng 0.2 trong văn bản luận án.

Ngoài ra, luận án tham chiếu khung phân tích mong đợi và biện pháp tác động đối với các nhóm đối tượng của Bùi Quang Thắng (2011):

Nhóm đối tượng	Mong đợi	Biện pháp tác động
Người dân ở các cộng đồng sở tại	- Tính hoành tráng của lễ hội. - Lợi ích kinh tế, xã hội và văn hóa mà lễ hội đem lại.	- Tuyên truyền chủ trương nâng cấp quy mô tổ chức, phân tích quyền lợi và nghĩa vụ. - Khẳng định nhân dân là chủ thể lễ hội, tham gia quảng bá cho cộng đồng.
Khách du lịch	- Thỏa mãn nhu cầu tâm linh. - Hiếu kỳ trước cái mới, yếu tố giải trí cao. - Các hoạt động phụ trợ (mua bán, trò chơi, thưởng thức nghệ thuật).	- Thể chế hóa và nâng tầm trình diễn tín ngưỡng (hầu đồng tại Kiếp Bạc). - Tích hợp nghệ thuật đương đại (hội vẽ trâu tại Tịch Điền). - Tổ chức phong phú dịch vụ phụ trợ.
Báo giới	- Thông tin mới, độc đáo, khác thường. - Nội dung phong phú, đa dạng hình thức.	- Tạo điểm nhấn gắn với nghệ sỹ, hoạt động giải trí bên cạnh lễ chính. - Cung cấp tư liệu, thông tin họp báo minh bạch.
Các nhà tài trợ	- Quy mô lớn, thu hút đông đảo công chúng. - Lợi ích quảng cáo, gia tăng vốn xã hội, cơ hội tiếp cận lãnh đạo địa phương.	- Cung cấp bằng chứng về số lượng người tham gia, mức độ đưa tin của truyền thông. - Thể hiện tính chuyên nghiệp trong khâu tổ chức và quảng bá.

Nội dung chính theo từng chương

Luận án được kết cấu thành ba chương nội dung chính, bên cạnh phần Mở đầu (11 trang), Kết luận (2 trang), Danh mục công trình của tác giả (2 trang, 145-146), Tài liệu tham khảo (11 trang, 157-167) và Phụ lục (80 trang):

Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu và cơ sở lý luận (50 trang)

Nội dung chương tập trung hệ thống hóa cơ sở lý luận và các khái niệm nền tảng:

• Phân tích và khu biệt hai cách hiểu về quản lý văn hóa: quản lý hành chính nhà nước ở tầm vĩ mô và quản lý theo phương thức vận hành tác nghiệp (lập kế hoạch, marketing, gây quỹ, tổ chức, kiểm soát).
• Định vị bản chất lễ hội truyền thống là sinh hoạt văn hóa dân gian mang tính phức hợp và thiêng liêng, hướng đến các giá trị: cố kết cộng đồng, hướng về cội nguồn, cân bằng tâm linh, sáng tạo và hưởng thụ văn hóa, trao truyền di sản, giáo dục và giá trị kinh tế.
• Khảo sát các quy định pháp lý điều chỉnh hoạt động lễ hội tại Việt Nam qua các giai đoạn (từ năm 1945 đến Đổi mới và hiện nay), tiêu biểu là Quyết định số 39/2001/QĐ-BVHTT và Nghị định số 11/2006/NĐ-CP.
• Thao tác hóa khái niệm sản phẩm du lịch văn hóa và sản phẩm du lịch dựa vào lễ hội truyền thống dựa trên mô hình cấu thành 3 yếu tố của UNWTO và mô hình các lớp dịch vụ (cốt lõi I, bổ trợ J, sáng tạo K, thời gian tiêu thụ H).
• Xác định khoảng trống trong nghiên cứu lý thuyết: chuyển dịch từ "loại hình du lịch" sang "sản phẩm du lịch", ứng dụng kinh tế học văn hóa để giải tỏa tâm lý e ngại thương mại hóa di sản, và xây dựng mô hình quản lý các bên liên quan.

Chương 2. Quản lý lễ hội Kiếp Bạc (Hải Dương) và lễ hội Tịch Điền (Hà Nam) gắn với phát triển sản phẩm du lịch (43 trang)

Nội dung chương trình bày kết quả điền dã và phân tích thực trạng tại hai địa bàn nghiên cứu:

• Bối cảnh chung: Đánh giá thực trạng quản lý lễ hội tại Việt Nam trong bối cảnh bùng nổ nhu cầu du lịch văn hóa và tâm linh.
• Lý do lựa chọn khảo sát hai lễ hội:
  • Lễ hội Kiếp Bạc (xã Hưng Đạo, thị xã Chí Linh, Hải Dương) đại diện cho loại hình lễ hội truyền thống phát triển (mốc năm 2005), gắn liền với không gian di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn - Kiếp Bạc, trung tâm thực hành tín ngưỡng Đức Thánh Trần, có quy mô tổ chức cấp vùng và nghi lễ quân sự sông Lục Đầu đặc thù.
  • Lễ hội Tịch Điền (xã Đọi Sơn, huyện Duy Tiên, Hà Nam) đại diện cho loại hình lễ hội truyền thống được phục dựng (mốc năm 2009), gắn với di tích chùa Long Đọi Sơn và bia Sùng Thiện Diên Linh, tôn vinh truyền thống nông nghiệp lúa nước với điểm nhấn đưa nghệ thuật đương đại (hội vẽ tranh trên mình trâu) vào không gian lễ hội.
• Khảo sát hiện trạng quản lý:
  • Phân tích cơ chế chỉ đạo của Ủy ban nhân dân các cấp, Ban quản lý di tích và Ban tổ chức lễ hội tại hai địa phương.
  • Đánh giá mức độ tham gia và thụ hưởng của người dân sở tại (người phục vụ tế lễ, cầm cờ, rước kiệu, dẫn trâu tại Tịch Điền; đội thuyền diễn xướng Hội quân sông Lục Đầu, các nhóm thanh đồng tại Kiếp Bạc).
  • Đánh giá chất lượng dịch vụ du lịch: lưu trú, ẩm thực, an ninh trật tự, vệ sinh môi trường, các dịch vụ bổ trợ và thương mại xung quanh lễ hội.
  • Xây dựng bảng tiêu chí đánh giá khả năng khai thác lễ hội truyền thống thành sản phẩm du lịch và áp dụng đánh giá đối với Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền.

Chương 3. Những vấn đề đặt ra và một số giải pháp mang tính ứng dụng (38 trang)

Nội dung chương tổng kết các vấn đề rút ra và đề xuất phương án giải quyết:

• Nhận diện những vấn đề đặt ra từ góc độ lý thuyết và thực tiễn: xung đột lợi ích giữa các bên liên quan; nguy cơ hành chính hóa làm lu mờ vai trò chủ thể của cộng đồng; hiện tượng thương mại hóa thiếu kiểm soát; năng lực chuyên môn về quản lý du lịch của đội ngũ cán bộ văn hóa còn hạn chế.
• Đề xuất mô hình quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch dựa trên khung quản trị các bên liên quan: xác lập mối quan hệ tương hỗ và phân định rõ trách nhiệm, quyền hạn giữa Nhà nước (chính quyền, ban quản lý), Cộng đồng sở tại, Doanh nghiệp du lịch và Du khách.
• Xây dựng hệ thống nguyên tắc quản lý: tôn trọng tính thiêng và tính nguyên hợp của di sản; bảo đảm quyền làm chủ và sinh kế của cộng đồng địa phương; tích hợp linh hoạt các dịch vụ sáng tạo nhưng không làm sai lệch bản chất văn hóa truyền thống; công khai, minh bạch tài chính.
• Hệ thống giải pháp quản lý ứng dụng chung: kiện toàn bộ máy tổ chức theo hướng chuyên nghiệp hóa; hoàn thiện quy hoạch không gian lễ hội và dịch vụ phụ trợ; phát triển sản phẩm du lịch hoàn chỉnh theo các lớp cấu thành (cốt lõi, bổ trợ, sáng tạo); đào tạo nguồn nhân lực quản lý văn hóa - du lịch; đẩy mạnh truyền thông và phân phối sản phẩm.
• Đề xuất giải pháp chuyên biệt:
  • Đối với Lễ hội Kiếp Bạc: nâng cao chất lượng diễn xướng Hội quân sông Lục Đầu, chuẩn hóa không gian thực hành nghi lễ hầu đồng, kiểm soát các dịch vụ tâm linh biến tướng và tối ưu hóa tuyến kết nối di sản Côn Sơn - Kiếp Bạc.
  • Đối với Lễ hội Tịch Điền: phát huy giá trị biểu tượng của nghi thức xuống đồng, nâng cao chất lượng mỹ thuật của hội vẽ trâu, mở rộng không gian trải nghiệm văn hóa nông nghiệp cho du khách và liên kết chuỗi sản phẩm làng nghề trống Đọi Tam.

Kết quả và những đóng góp mới

Đóng góp về mặt lý luận:

• Khái lược và hệ thống hóa các lý thuyết quản lý, làm rõ nội hàm của việc quản lý lễ hội truyền thống tiếp cận theo hướng phát triển sản phẩm du lịch.
• Mô hình hóa khung lý thuyết quản lý lễ hội truyền thống gắn với phát triển sản phẩm du lịch dựa trên lý thuyết quản trị các bên liên quan, chứng minh tính phù hợp của quan điểm kinh tế học văn hóa trong việc kết hợp bảo tồn di sản với phát triển kinh tế du lịch tại Việt Nam.

Đóng góp về mặt thực tiễn:

• Khái quát và đánh giá thực trạng công tác quản lý lễ hội truyền thống tại hai trường hợp khảo sát điển hình ở miền Bắc (Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền), chỉ ra những điểm nghẽn về cơ chế phân chia lợi ích, tổ chức dịch vụ và sự tham gia của cộng đồng.
• Xây dựng hệ thống tiêu chí cụ thể để đánh giá tiềm năng khai thác lễ hội truyền thống thành sản phẩm du lịch hoàn chỉnh.
• Đề xuất mô hình quản lý và hệ thống giải pháp ứng dụng thiết thực (cho giai đoạn 2018 - 2030), cung cấp cơ sở khoa học để các cơ quan hoạch định chính sách, chính quyền địa phương, ban quản lý di tích và doanh nghiệp lữ hành điều chỉnh mục tiêu và công cụ quản lý.

Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp

Về mặt hạn chế, căn cứ theo phạm vi mà văn bản xác định:

• Địa bàn khảo sát của luận án giới hạn tại hai trường hợp lễ hội thuộc đồng bằng Bắc Bộ (Kiếp Bạc tại Hải Dương và Tịch Điền tại Hà Nam), là các lễ hội truyền thống đã trải qua quá trình phục dựng và phát triển có sự can thiệp lớn của cơ quan quản lý nhà nước, do đó chưa bao quát hết đặc thù của các lễ hội thuần túy do cộng đồng tự quản hoặc lễ hội của các cộng đồng dân tộc thiểu số.
• Dữ liệu điền dã và khảo sát phỏng vấn sâu được giới hạn trong khung thời gian 5 năm (2013 - 2017).

Hướng nghiên cứu tiếp theo:

• Mở rộng phạm vi kiểm chứng mô hình quản lý các bên liên quan tại các vùng văn hóa khác trên cả nước (vùng núi phía Bắc, miền Trung, Tây Nguyên và Nam Bộ) và đối với các loại hình lễ hội khác (lễ hội lịch sử cách mạng, lễ hội văn hóa du lịch).
• Nghiên cứu định lượng chuyên sâu về tác động kinh tế và đo lường mức độ hài lòng của du khách cũng như cộng đồng cư dân địa phương khi áp dụng các giải pháp quản lý mới.

Giá trị tham khảo

Luận án cung cấp nguồn tư liệu học thuật và giá trị ứng dụng cho các nhóm đối tượng:

• Nghiên cứu sinh, học viên cao học và sinh viên các ngành Quản lý văn hóa, Văn hóa học, Du lịch học: tham khảo khung phân tích liên ngành, kỹ thuật thiết kế 5 bộ đề cương phỏng vấn sâu đa nhóm đối tượng, và phương pháp luận tiếp cận di sản dưới góc độ kinh tế học văn hóa.
• Cán bộ quản lý nhà nước về văn hóa, thể thao và du lịch ở cấp trung ương và địa phương: tham khảo bộ tiêu chí đánh giá khả năng khai thác lễ hội thành sản phẩm du lịch, cơ chế phân định trách nhiệm và điều hòa lợi ích giữa các bên liên quan.
• Ban tổ chức lễ hội, ban quản lý di tích và các doanh nghiệp du lịch lữ hành: tham khảo các giải pháp thiết kế sản phẩm du lịch theo các lớp dịch vụ (cốt lõi, bổ trợ, sáng tạo) và kinh nghiệm tổ chức các hoạt động nghệ thuật đương đại hỗ trợ lễ hội truyền thống.

Câu hỏi thường gặp

1. Luận án xác định sản phẩm du lịch dựa vào lễ hội truyền thống gồm những yếu tố cấu thành nào?
Dựa trên tiêu chuẩn của UNWTO, luận án xác định sản phẩm du lịch dựa vào lễ hội truyền thống gồm ba yếu tố cấu thành: (1) Kết cấu hạ tầng du lịch dựa vào lễ hội; (2) Tài nguyên du lịch (bản thân lễ hội truyền thống, các yếu tố văn hóa vật thể và phi vật thể liên quan); và (3) Cơ sở vật chất kỹ thuật, dịch vụ, lao động và quản lý du lịch. Về cấu trúc dịch vụ, sản phẩm gồm: dịch vụ cốt lõi (I), dịch vụ trang sức/bổ trợ (J), dịch vụ sáng tạo/khác biệt (K) và khoảng thời gian tiêu thụ (H).

2. Tại sao luận án lựa chọn khảo sát Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền?
Hai lễ hội này đại diện tiêu biểu cho xu hướng quản lý xem lễ hội là vốn văn hóa gắn với phát triển du lịch sau giai đoạn đổi mới: Lễ hội Kiếp Bạc là điển hình của lễ hội truyền thống được phát triển, nâng cấp quy mô (từ mốc năm 2005) gắn với tín ngưỡng Đức Thánh Trần và diễn xướng quân sự; Lễ hội Tịch Điền là điển hình của lễ hội truyền thống được phục dựng (từ mốc năm 2009) tôn vinh văn hóa nông nghiệp kết hợp nghệ thuật đương đại (hội vẽ trâu).

3. Phương pháp phỏng vấn sâu trong luận án được triển khai với quy mô mẫu ra sao?
Luận án tiến hành phỏng vấn sâu trực tiếp với hình thức câu hỏi mở qua 5 bộ đề cương trong giai đoạn 2013 - 2017, gồm: bảng khảo sát chung với 400 lượt người (thuộc 9 nhóm: ban tổ chức, chính quyền, người dân tham gia tổ chức, người dân tham dự, du khách, người dân không tham dự, người lớn tuổi, đại diện nhà chùa/đền, chuyên gia) và bảng khảo sát chuyên biệt với 153 lượt người (thuộc 7 nhóm đặc thù: họa sỹ vẽ trâu, người có trâu, đạo diễn sân khấu, người diễn Hội quân, nhóm hầu đồng, nghệ nhân trống, người cung ứng dịch vụ).

4. Luận án nhận diện ba quan điểm quản lý lễ hội truyền thống nào trong thực tiễn?
Ba quan điểm gồm: (1) Coi lễ hội là cơ hội phát triển kinh tế và kinh doanh du lịch đơn thuần nhằm tối đa hóa lợi nhuận; (2) Coi lễ hội là thành lũy bất khả xâm phạm, chỉ tập trung bảo tồn khép kín và từ chối khai thác phát triển; (3) Coi lễ hội là nguồn "vốn văn hóa" quan trọng để phát triển địa phương toàn diện, tiếp cận lễ hội như một sản phẩm văn hóa hoàn chỉnh và sản phẩm du lịch tiềm năng. Luận án theo đuổi quan điểm thứ ba.

Kết luận

Luận án của tác giả Trịnh Lê Anh đã giải quyết vấn đề kết hợp giữa bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế du lịch từ góc độ chuyên ngành Quản lý văn hóa. Thông qua việc phân tích thực chứng tại Lễ hội Kiếp Bạc và Lễ hội Tịch Điền trong giai đoạn 2013 - 2017, tác giả đã làm rõ cấu trúc sản phẩm du lịch dựa vào lễ hội và xây dựng mô hình quản lý dựa trên sự điều phối hài hòa giữa các bên liên quan. Kết quả nghiên cứu cung cấp hệ thống luận cứ khoa học và giải pháp thực tiễn có giá trị định hướng cho công tác quản lý lễ hội truyền thống tại Việt Nam trong giai đoạn phát triển đến năm 2030.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu 1. Các khái niệm, định nghĩa và nội hàm 1. Quản lý và quản lý văn hóa Trong Tiếng Việt, Hoàng Phê cho rằng: “Quản lý là trông coi và giữ gìn theo những yêu cầu nhất định” [63, tr.

829] còn “Tổ chức là làm những gì cần thiết để tiến hành một hoạt động nào đó nhằm có được hiệu quả tốt nhất” với một ví dụ minh họa là Tổ chức hội nghị [63, tr. Từ điển Tiếng Việt do Trung tâm từ điển học tái bản 2007 có bổ sung nghĩa khác của từ “quản lý” là “tổ chức và điều khiển các hoạt động theo những yêu cầu nhất định” [63, tr. Theo Từ điển Bách Khoa Việt Nam (tập 3, 2003), “Quản lý là chức năng và hoạt động của hệ thống có tổ chức thuộc các giới khác nhau (sinh học, kỹ thuật, xã hội), bảo đảm giữ gìn một cơ cấu ổn định nhất định, duy trì sự hoạt động tối ưu và bảo đảm thực hiện những chương trình và mục tiêu của hệ thống đó”. Trong tiếng Anh chỉ có một thuật ngữ là “management” nhưng dịch sang tiếng Việt có hai cách chuyển ngữ là “quản lý” và “quản trị”, trong đó: “quản lý” được dùng để chỉ sự vận hành công việc ở cấp độ vĩ mô, đối với Nhà nước, “quản trị” được dùng ở cấp độ vi mô, đối với tổ chức.

Quản lý như một hoạt động thực tiễn ra đời từ rất sớm trong lịch sử và xuất hiện dù còn ở dạng sơ khai của con người trong quá trình lao động. Nhưng các tư tưởng quản lý chỉ xuất hiện khi có sự phân công lao động, giữa lao động trí óc và lao động chân tay. Khoa học Quản lý ra đời từ thế kỷ XVI, được nghiên cứu hệ thống bắt nguồn từ các nước Phương Tây. Có rất nhiều học giả đã phát triển học thuyết quản lý thông qua các nghiên cứu về doanh nghiệp như: Federick W.

Taylor (1947) Henry Fayol (1949), Max Weber (1947), Gulick (1937),… Hệ thống hóa về lý thuyết quản lý này được coi là cơ sở cho việc xây dựng các khoa học quản lý hiện đại. Thuyết “quản lý một cách khoa học” được Taylor đưa ra trong tác phẩm Principles of Scientific Management (Những nguyên tắc quản lý một cách khoa học) 13 (1947) là tư tưởng lớn, làm nền tảng cho sự ra đời của các lý thuyết quản lý sau này của Fayol (1949), Gulick (1937). Nội dung chính của thuyết quản lý một cách khoa học là năng suất hay hiệu quả công việc có đạt được hay không về cơ bản phải dựa vào cách quản lý. Quản lý một cách khoa học là một chiến lược để đạt tối đa hiệu quả trong đó có sự phân tầng công việc cho từng bộ phận và sử dụng tối đa khả năng của người lao động, giúp đem lại thành công cho công việc.

Trong khi Taylor sử dụng thuật ngữ quản lý một cách khoa học thì Fayol dùng thuật ngữ nguyên tắc quản lý, làm cho lý thuyết quản lý trở nên toàn diện hơn. Trong tác phẩm General and Industrial Management (Quản lý Công nghiệp và Quản lý Chung) (1949), Fayol cho rằng nguyên tắc quản lý đầu tiên phải dựa trên sự phân công lao động (ai làm gì?). Fayol cũng nhấn mạnh tới quyền hạn và trách nhiệm, nguyên tắc, sự thống nhất trong mệnh lệnh (tức là mỗi một người lao động chỉ nên nhận nhiệm vụ từ một cấp trên), sự thống nhất trong chỉ đạo, cá nhân phải biết hòa lợi ích của cá nhân vào lợi ích chung, tập trung làm việc, bình đẳng, có sáng kiến và tinh thần tập thể [138]. Những nguyên tắc quản lý của Fayol và quản lý một cách khoa học của Taylor xuất hiện gần cùng một thời điểm, nhưng có sự khác biệt.

Taylor tập trung vào cách thức quản lý cho các lãnh đạo quản lý, còn Fayol tập trung vào cách thức quản lý xuất phát từ tầng lớp lao động bình thường. Một học giả hàng đầu khác trong ngành quản lý chính là Max Weber (1947). Weber mở rộng lý thuyết quản lý bằng cách đưa ra ý tưởng rõ ràng về quyền hạn. Quyền hạn phải được sắp xếp theo từng tầng lớp và phân cấp rõ ràng.

Song hành với sự phân quyền, các luật lệ cũng được xây dựng để đảm bảo quản lý một cách ổn định và thống nhất. Luật lệ sẽ góp phần làm giảm những vấn đề tiêu cực trong quản lý như ưu ái, thiên vị, quan hệ cá nhân, thiếu tính công bằng [122]. Như vậy khi tới Weber, lý thuyết quản lý đã được nâng cấp và hệ thống một cách chặt chẽ hơn. 14 Dựa trên lý thuyết quản lý của Fayol, Gulick đóng góp thêm vào lý thuyết quản lý với sự nhấn mạnh tới các nấc kiểm soát (span of control) và phân chia lao động (division of labor).

Với tác phẩm Notes on the Theory of Organization (Những ghi chú về Thuyết Tổ chức) (1937), Gulick có cùng quan điểm với Fayol và Taylor về các nấc kiểm soát và thống nhất trong quản lý. Gulick đề ra mô hình quản lý POSDCORB với 8 bước cụ thể: lập kế hoạch (planning: xác định mục tiêu, quyết định những công việc cần làm trong tương lai và lên các kế hoạch hành động); tổ chức (organizing: sử dụng tối ưu các tài nguyên được yêu cầu để thực hiện kế hoạch); tuyển dụng (stepping: phân tích công việc, tuyển mộ và phân công từng cá nhân cho từng công việc thích hợp); chỉ đạo (directing: giúp các thành viên làm việc hiệu quả hơn để đạt được các kế hoạch (khiến các cá nhân sẵn lòng làm việc cho tổ chức); điều phối (coordinating: giám sát, kiểm tra quá trình hoạt động theo kế hoạch (kế hoạch có thể sẽ được thay đổi phụ thuộc vào phản hồi của quá trình kiểm tra); báo cáo (reporting) và cuối cùng lập ngân sách (budgeting). Tám bước quản lý này đều có sự liên kết chặt chẽ với nhau như các mắt xích trong chuỗi quản lý [113]. Như vậy thuật ngữ quản lý/ management theo cách hiểu của các nhà nghiên cứu nước ngoài đã bao gồm hoạt động tổ chức.

Nhưng thực tiễn ở Việt Nam hiện nay, hai hoạt động này thường được hiểu thành hai nội dung tách rời là tổ chức thực hiện và quản lý của tổ chức (organzation/nhà nước) đối với việc tổ chức thực hiện. Tư tưởng lớn về quản lý tiếp tục được cụ thể hóa bởi học giả McGregor (1960). Trong tác phẩm The Human Side of Enterprise (Về mặt con người của doanh nghiệp) (1960), McGregor đã đưa ra hai mô hình: Mô hình quản lý X (Theory X) và Mô hình quản lý Y (Theory Y). Theo mô hình quản lý X được áp dụng ở những tổ chức mà cách quản lý rất chặt chẽ, hà khắc và trừng phạt có thể được áp dụng bất cứ lúc nào.

Trái lại, mô hình quản lý Y (Theory Y) không dựa trên cách quản lý hà khắc và trừng phạt mà dựa trên quản lý “mềm.” Mô hình quản lý X sẽ không hiệu quả bởi vì nó không chú trọng tới “nhu cầu xã hội và vị thế của cá nhân.” Trong khi đó, mô hình quản lý Y quan tâm tư nguyện vọng của người lao động, giúp họ đạt được mục tiêu cá nhân hòa chung với mục tiêu của tổ chức. Như 15 vậy quản lý tốt, hiệu quả và thành công phải là sự kết hợp hài hòa giữa Theory X và Theory Y. Nếu nghiêng về Theory X hoặc Theory Y không đều làm cho quản lý bị lệch phương hướng và sẽ không hiệu quả [107]. Lý thuyết quản lý gắn liền với lý thuyết tâm lý: Maslow (1943) là người đưa ra lý thuyết về một tâm lý khỏe mạnh (healthy psychology).

Một tâm lý khỏe mạnh nghe có vẻ đơn giản nhưng nó là một trong những cách quản lý con người quan trọng nhất. Không giống như loài vật, nhu cầu của con người được phân thành 5 cấp độ từ thấp tới cao.1 Một tâm lý khỏe mạnh (healthy psychology) chỉ có thể có được khi nhu cầu ở tất cả các cấp độ được thỏa mãn. Trong đó, nhu cầu ở cấp độ thấp được thỏa mãn thì mới có thể đạt tới nhu cầu ở cấp độ cao hơn. Nếu không hiểu được các cấp độ khác nhau của nhu cầu (hierachy needs), thì sẽ không thể quản lý thành công được.

Quản lý tốt trước hết phải hiểu được nhu cầu của những con người dưới sự quản lý [121]. Như vậy, những lý thuyết cổ đại về quản lý của các nhà kinh điển vẫn còn giá trị cho tới ngày nay. Quản lý nói chung và quản lý văn hóa nói riêng cũng phải xuất phát từ cốt lõi của những tư tưởng quản lý trên. Quản lý văn hóa có những điểm chung với lý thuyết quản lý nhưng sẽ có những đặc điểm riêng biệt của văn hóa - một lĩnh vực quan trọng trong đời sống tinh thần.

Tóm lại, quản lý là một quá trình do một người hay nhiều người thực hiện nhằm phối hợp các hoạt động của những người khác để đạt được kết quả mà một người hành động riêng rẽ không thể nào đạt được. Quản lý là tiến trình hoạch định, tổ chức, lãnh đạo và kiểm soát những hành động của các thành viên trong tổ chức và sử dụng tất cả các nguồn lực khác của tổ chức nhằm đạt được mục tiêu đã đặt ra. Quản lý văn hóa cũng không nằm ngoài khái niệm đó. Tiếp cận từ mục đích nghiên cứu của luận án, khái niệm “quản lý” và “quản lý văn hoá” vốn rất rộng và được hiểu theo nhiều cách khác nhau có thể được khu biệt thành 2 quan điểm chính: 1 Nhu cầu ở cấp độ 1 là nhu cầu cơ bản bao gồm những nhu cầu cơ bản trong cuộc sống hàng ngày như: thức ăn, nước uống, nghỉ ngơi.

Nhu cầu cấp độ 2 là nhu cầu được bảo vệ an toàn. Nhu cầu cấp độ 3 là nhu cầu được gắn kết và được yêu thương. Nhu cầu cấp độ 4 là nhu cầu được đề cao và tôn trọng, được khẳng định mình trong xã hội. Nhu cầu cấp độ 5 là nhu cầu con người được đáp ứng đầy đủ nhất, có khả năng phát triển bản thân với mức sáng tạo cao nhất, được hoàn thiện bản thân và luôn luôn năng động, sáng tạo.

16 Một là, quản lý văn hoá theo nghĩa quản lý của tổ chức, chủ yếu là quản lý hành chính, quản lý Nhà nước, đây là cách hiểu về quản lý vĩ mô, rất phổ biến cả trong lý luận và thực hành bấy lâu nay ở Việt Nam. Hai là, quản lý văn hoá theo nghĩa là toàn bộ kỹ năng và phương pháp tác động và kiểm soát để điều khiển đối tượng đi đến mục tiêu đã định trước.