Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về kiểm soát chi NSNN của KBNN cấp tỉnh Chương 2: Thực trạng kiểm soát chi thường xuyên NSNN tại KBNN Ninh Bình Chương 3: Định hướng và giải pháp nhằm tăng cường kiểm soát chi thường xuyên NSNN ở KBNN Ninh Bình 7 Chƣơng 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ KIỂM SOÁT CHI NSNN TẠI KBNN CẤP TỈNH 1. Ngân sách nhà nƣớc và chi NSNN 1. Ngân sách nhà nước 1. Khái niệm NSNN là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định và được thực hiện để bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.
NSNN là khâu chủ đạo trong hệ thống tài chính, là điều kiện vật chất quan trọng để thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nƣớc, đồng thời NSNN là công cụ quan trọng của Nhà nƣớc phân phối các nguồn lực tài chính quốc gia để điều chỉnh vĩ mô đối với đời sống kinh tế - xã hội, bảo đảm an toàn xã hội, an ninh quốc gia. Cơ cấu NSNN bao gồm các khoản thu và các khoản chi. Các khoản thu NSNN gồm: Thu từ thuế, lệ phí; Thu từ hoạt động kinh tế của nhà nƣớc; Các khoản đóng góp của các tổ chức và cá nhân; Các khoản viện trợ; Các khoản thu khác theo quy định của Pháp luật. Các khoản chi NSNN gồm: chi phát triển kinh tế - xã hội; Các khoản đảm bảo an ninh quốc phòng, hoạt động của bộ máy nhà nƣớc; Chi trả nợ của nhà nƣớc; Khoản chi dự trữ của nhà nƣớc; Các khoản chi viện trợ và các khoản chi khác theo quy định của Pháp luật.
Hàng năm đều phải xây dựng dự toán NSNN đó là dự toán thu và dự toán chi đƣợc cân đối theo nguyên tắc tổng số thu từ thuế, phí, lệ phí phải lớn hơn tổng số chi thƣờng xuyên và góp phần tích luỹ ngày càng cao vào chi đầu 8 tƣ phát triển; trƣờng hợp còn bội chi, thì số bội chi phải nhỏ hơn số chi đầu tƣ phát triển, tiến tới cân bằng thu chi ngân sách. Quỹ ngân sách nhà nƣớc: Quỹ NSNN là toàn bộ các khoản tiền của Nhà nƣớc, kể cả tiền vay, có trên tài khoản của NSNN các cấp. Quỹ NSNN đƣợc quản lý tại KBNN. Xét về bản chất kinh tế, NSNN là quan hệ kinh tế - tài chính giữa Nhà nƣớc và các tác nhân của nền kinh tế trong quá trình phân bổ, sử dụng các nguồn lực, phân phối và phân phối lại thu nhập mới sáng tạo ra.
Xét về mặt hình thức, NSNN là một bảng cân đối giữa thu nhập và chi tiêu của Nhà nƣớc trong một năm tài khoá. NSNN là tập hợp những quan hệ kinh tế trong quá trình phân phối, gắn liền với việc hình thành và sử dụng quỹ tiền tệ tập trung của Nhà nƣớc. Vai trò của NSNN NSNN có những vai trò cơ bản sau: Một là, Với chức năng phân phối, NSNN có vai trò huy động nguồn tài chính để đảm bảo nhu cầu chi tiêu của Nhà nƣớc và thực hiện cân đối thu, chi tài chính của Nhà nƣớc. Đó là vai trò truyền thống của NSNN trong mọi mô hình kinh tế, nó gắn chặt với các chi phí của Nhà nƣớc trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình.
Hai là, NSNN là công cụ tài chính của Nhà nƣớc góp phần thúc đẩy sự tăng trƣởng của nền kinh tế, điều chỉnh kinh tế vĩ mô. Nhà nƣớc sử dụng NSNN nhƣ là công cụ tài chính để kiềm chế lạm phát, ổn định giá cả thị trƣờng, cũng nhƣ giải quyết những nguy cơ tiềm ẩn bất ổn định về kinh tế - xã hội. Muốn thực hiện tốt vai trò này NSNN phải có quy mô đủ lớn để Nhà nƣớc thực hiện các chính sách tài khoá phù hợp (nới lỏng hay thắt chặt) kích thích sản xuất, kích cầu để góp phần thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế, ổn định xã 9 hội. Ba là, NSNN là công cụ tài chính góp phần bù đắp những khiếm khuyết của kinh tế thị trƣờng, đảm bảo công bằng xã hội, bảo vệ môi trƣờng, thúc đẩy nền kinh tế phát triển bền vững.
Trong nền kinh tế thị trƣờng thì mặt trái của nó là phân hoá giàu nghèo ngày càng tăng trong xã hội, tạo ra sự bất bình đẳng trong phân phối thu nhập, tiềm ẩn nguy cơ bất ổn định xã hội. Vì vậy, Nhà nƣớc sử dụng NSNN thông qua công cụ là chính sách thuế khoá và chi tiêu công để phân phối lại thu nhập giữa các tầng lớp dân cƣ và cung cấp hàng hoá dịch vụ công cho xã hội,. Chi ngân sách nhà nước 1. Khái niệm và đặc điểm Chi NSNN là quá trình Nhà nƣớc sử dụng các nguồn lực tài chính tập trung vào việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ kinh tế, chính trị, xã hội của Nhà nƣớc.
Chi NSNN có những đặc điểm nhƣ: - Chi NSNN có quy mô rộng và mức độ rộng lớn, bao trùm nhiều lĩnh vực, nhiều địa phƣơng, nhiều cơ quan hành chính, đơn vị sự nghiệp của Nhà nƣớc. - Chi NSNN thể hiện các quan hệ tài chính – tiền tệ đƣợc hình thành trong quá trình phân phối và sử dụng quỹ NSNN nhằm bảo đảm các nhu cầu chi tiêu của bộ máy nhà nƣớc và thực hiện các chức năng chính trị, kinh tế, xã hội của Nhà nƣớc. - Chi NSNN là sự kết hợp hài hoà giữa quá trình phân phối quỹ NSNN để hình thành các quỹ tài chính của các cơ quan, đơn vị và quá trình sử dụng các quỹ tài chính này. 10 - Chi NSNN là các khoản cấp phát, thanh toán từ quỹ NSNN cho các cơ quan, đơn vị và cá nhân có tính không hoàn lại.
Quy mô của chi NSNN phụ thuộc vào quy mô các khoản thu của NSNN và những nhiệm vụ chi mà nhà nƣớc cần phải thực hiện. - Chi NSNN gắn chặt với bộ máy quản lý nhà nƣớc và việc triển khai thực hiện những nhiệm vụ chính trị, kinh tế, xã hội mà nhà nƣớc phải đảm nhận. - Chi NSNN là một quá trình liên tục, gắn bó mật thiết với sự tồn tại và phát triển của nền kinh tế và đời sống xã hội, việc xây dựng dự toán và quyết toán chi NSNN đƣợc thực hiện theo đúng niên độ. Cuối năm ngân sách có số kết dƣ để chuyển sang năm sau, nếu có thâm hụt, phải xác định rõ nguồn bù đắp và sẽ đƣợc xử lý vào năm ngân sách tiếp theo.
Quốc hội là cơ quan quyền lực cao nhất của nhà nƣớc, là chủ thể duy nhất có quyền quyết định quy mô, nội dung, cơ cấu chi NSNN; quyết định tổng dự toán và tổng quyết toán NSNN; quyết định bổ sung, điều chỉnh chi NSNN giữa các nhiệm kì, kể cả tổng mức chi đối với những công trình lớn, đặc biệt quan trọng của quốc gia. Chi NSNN đƣợc phân cấp cho chính quyền địa phƣơng quản lý và điều hành. Ở Trung ƣơng do Chính phủ trực tiếp quản lý, ở các cấp chính quyền địa phƣơng do UBND quản lý dƣới sự giám sát của HĐND Việc bố trí các khoản chi NSNN thƣờng đƣợc xem xét đến tính hiệu quả ở tầm vĩ mô, có tính đến lợi ích quốc gia, các vùng lãnh thổ, các khu vực, các địa phƣơng trên cơ sở thực hiện các mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế xã hội và nâng cao đời sống nhân dân đã đƣợc Quốc hội và HĐND các cấp thông qua. 11 Các khoản chi NSNN nói chung thƣờng không mang tính bồi hoàn trực tiếp; ngoại trừ một số khoản chi NSNN cho vay hỗ trợ, ƣu đãi thông qua tổ chức tín dụng đặc biệt của Nhà nƣớc mang tính đặc thù của mỗi quốc gia trong từng thời kì nhất định.
Phân loại chi ngân sách nhà nước Phân loại chi NSNN là việc sắp xếp các khoản chi NSNN vào các nhóm, các loại chi khác nhau theo những tiêu chí nhất định. Có nhiều cách phân loại chi NSNN: Theo mục đích kinh tế - xã hội của các khoản chi, chi NSNN gồm chi tiêu dùng và chi đầu tƣ phát triển; Theo tính chất các khoản chi, chi NSNN gồm chi cho Y tế, chi cho Giáo dục, chi Phúc lợi, chi quản lý Nhà nƣớc, chi đầu tƣ Kinh tế.; Theo chức năng của Nhà nước, chi NSNN gồm chi nghiệp vụ và chi phát triển; Theo tính chất pháp lý, Chi NSNN gồm các khoản chi theo luật định, các khoản chi đã đƣợc cam kết, các khoản chi có thể điều chỉnh; Theo yếu tố các khoản chi, chi NSNN đƣợc chia thành chi đầu tƣ phát triển, chi thƣờng xuyên và chi khác. a) Chi đầu tƣ phát triển của NSNN Chi đầu tƣ phát triển của NSNN là quá trình phân phối và sử dụng một phần vốn tiền tệ từ quỹ NSNN để đầu tƣ xây dựng cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội, phát triển sản xuất và dự trữ vật tƣ, hàng hóa của Nhà nƣớc, nhằm thực hiện mục tiêu ổn định kinh tế vĩ mô, thúc đẩy tăng trƣởng kinh tế và phát triển xã hội. Chi đầu tƣ phát triển có một số đặc điểm: Thứ nhất, Chi đầu tƣ phát triển là khoản chi lớn của NSNN nhƣng không có tính ổn định: Chi đầu tƣ phát triển là yêu cầu tất yếu nhằm đảm bảo cho sự phát triển kinh tế - xã hội của mỗi quốc gia.
Tuy nhiên, cơ cấu chi đầu tƣ phát triển lại không có tính ổn định giữa các thời kỳ phát triển kinh tế - xã hội, thứ 12 tự và tỷ trọng chi đầu tƣ phát triển của NSNN cho từng nội dung chi cho từng lĩnh vực kinh tế - xã hội thƣờng có sự thay đổi giữa các thời kỳ, vì vậy nó có tính không ổn định. Thứ hai, Xét theo mục đích kinh tế - xã hội và thời hạn tác động thì chi đầu tƣ phát triển của NSNN mang tính chất cho tích lũy. Những khoản chi này tạo ra cơ sở vật chất kỹ thuật, năng lực sản xuất, tăng tích lũy tài sản của nền kinh tế quốc dân, từ đó đảm bảo cho sự tăng trƣởng kinh tế và phát triển xã hội, vì vậy chi đầu tƣ phát triến là chi cho tích lũy. Thứ ba, Phạm vi và mức độ chi đầu tƣ phát triển của NSNN luôn gắn liền với việc thực hiện mục tiêu kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của Nhà nƣớc trong từng thời kỳ: kế hoạch phát triển kinh tế xã hội là nền tảng trong việc xây dựng kế hoạch chi đầu tƣ phát triển từ NSNN về mức độ và thứ tự ƣu tiên chi NSNN cho đầu tƣ phát triển.
