Luận Văn Thạc Sĩ Về Tháp Thời Lê Tại Khu Di Tích Yên Tử, Quảng Ninh

Luận văn thạc sĩ nghiên cứu ussh tháp thời lê ở khu di tích yên tử quảng ninh, đánh giá hiện trạng, phân tích vấn đề, đề xuất biện pháp hoàn thiện trong lĩnh vực .

• Tác giả: Mai Thùy Linh
• Người hướng dẫn: Ts. Lê Thị Liên
• Trường học: Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn
• Chuyên ngành: Khảo cổ học
• Đề tài: Tháp Thời Lê Ở Khu Di Tích Yên Tử (Quảng Ninh)
• Loại tài liệu: Luận văn Thạc sĩ
• Năm xuất bản: 2015
• Địa điểm: Hà Nội

Mục lục chi tiết

• LỜI CAM ĐOAN
• MỤC LỤC
• DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN VĂN
• DANH MỤC BẢN ĐỒ, KHÔNG ẢNH, BẢN DẬP, SƠ ĐỒ, BẢN VẼ VÀ BẢN ẢNH
• MỞ ĐẦU
• 0.1. Mục đích, ý nghĩa của đề tài
• 0.2. Mục đích nghiên cứu
• 0.3. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn
• 0.4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
• 0.5. Phương pháp nghiên cứu
• 0.6. Cấu trúc của luận văn
• 1. CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ KHU DI TÍCH YÊN TỬ
• 1.1. Vị trí địa lí tự nhiên khu di tích Yên Tử
• 1.2. Lịch sử hình thành khu di tích Yên Tử
• 1.3. Tổng quan về hệ thống tháp ở khu di tích Yên Tử
• 1.4. Khái quát giới thiệu về tháp. Lịch sử nghiên cứu. Các vườn tháp trong tổng thể khu di tích Yên Tử
• 2. CHƯƠNG 2: HỆ THỐNG THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ
• 2.1. Tháp nhiều tầng
• 3. CHƯƠNG 3: GIÁ TRỊ CỦA THÁP THỜI LÊ Ở KHU DI TÍCH YÊN TỬ VÀ MỐI QUAN HỆ CỦA NÓ VỚI CÁC KHU THÁP CÙNG THỜI TRONG KHU VỰC YÊN TỬ
• 3.1. Giá trị kiến trúc, nghệ thuật, xã hội và tôn giáo
• 3.1.1. Giá trị kiến trúc
• 3.1.2. Giá trị nghệ thuật
• 3.1.3. Giá trị xã hội và tôn giáo
• 3.2. Mối quan hệ giữa tháp thời Lê ở khu di tích Yên Tử với các khu tháp cùng thời trong khu vực văn hóa Yên Tử

Tóm tắt

I. Khám Phá Tháp Thời Lê Tại Khu Di Tích Yên Tử

Khu di tích Yên Tử, nằm ở tỉnh Quảng Ninh, nổi tiếng với hệ thống tháp thời Lê. Những tháp này không chỉ là biểu tượng của kiến trúc cổ mà còn mang trong mình giá trị văn hóa và lịch sử sâu sắc. Tháp thời Lê ở Yên Tử được xây dựng với mục đích thờ cúng và tưởng niệm các bậc cao tăng, thể hiện sự tôn kính đối với Phật giáo. Việc nghiên cứu và bảo tồn các tháp này là rất cần thiết để gìn giữ di sản văn hóa của dân tộc.

1.1. Tổng Quan Về Khu Di Tích Yên Tử

Khu di tích Yên Tử không chỉ nổi bật với tháp thời Lê mà còn là nơi hội tụ nhiều di sản văn hóa khác. Nơi đây có cảnh quan thiên nhiên hùng vĩ, với các ngọn núi, rừng cây và các công trình kiến trúc cổ. Yên Tử được coi là trung tâm của thiền phái Trúc Lâm, nơi có nhiều chùa, am và tháp, tạo nên một không gian tâm linh đặc biệt.

1.2. Lịch Sử Hình Thành Tháp Thời Lê

Tháp thời Lê ở Yên Tử được xây dựng trong thời kỳ Lê Sơ, phản ánh sự phát triển của Phật giáo và kiến trúc thời kỳ này. Những tháp này không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn là minh chứng cho sự phát triển của văn hóa tâm linh tại Việt Nam. Các tháp thường được xây dựng bằng đá và gỗ, với nhiều hoa văn trang trí tinh xảo.

II. Giá Trị Văn Hóa Của Tháp Thời Lê Tại Yên Tử

Tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử không chỉ là công trình kiến trúc mà còn là biểu tượng văn hóa tâm linh. Chúng thể hiện sự giao thoa giữa văn hóa dân tộc và tôn giáo, đồng thời là nơi lưu giữ nhiều giá trị lịch sử. Các tháp này còn là nơi tổ chức các nghi lễ tôn giáo, góp phần duy trì và phát triển văn hóa Phật giáo tại Việt Nam.

2.1. Giá Trị Kiến Trúc Của Tháp Thời Lê

Kiến trúc tháp thời Lê tại Yên Tử mang đậm dấu ấn văn hóa Việt Nam. Các tháp thường có hình dáng cao, thon, với nhiều tầng và mái vòm. Những chi tiết trang trí trên tháp thể hiện sự tinh xảo và công phu, phản ánh tay nghề cao của các nghệ nhân thời bấy giờ.

2.2. Giá Trị Tôn Giáo Và Tâm Linh

Tháp thời Lê không chỉ là nơi thờ cúng mà còn là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với thần linh. Chúng là nơi diễn ra các nghi lễ tôn giáo, giúp duy trì các giá trị tâm linh và văn hóa của dân tộc. Sự hiện diện của các tháp này cũng góp phần tạo nên không gian linh thiêng cho khu di tích Yên Tử.

III. Thách Thức Trong Việc Bảo Tồn Tháp Thời Lê

Việc bảo tồn tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử đang đối mặt với nhiều thách thức. Sự xuống cấp của các công trình do thời gian và thiên nhiên gây ra là một trong những vấn đề lớn. Ngoài ra, việc thiếu nguồn lực và sự quan tâm từ cộng đồng cũng ảnh hưởng đến công tác bảo tồn.

3.1. Tình Trạng Xuống Cấp Của Các Tháp

Nhiều tháp thời Lê tại Yên Tử đang trong tình trạng xuống cấp nghiêm trọng. Các yếu tố như thời tiết, ô nhiễm và sự thiếu chăm sóc đã làm giảm giá trị của các công trình này. Cần có các biện pháp khắc phục kịp thời để bảo tồn những di sản quý giá này.

3.2. Thiếu Nguồn Lực Và Sự Quan Tâm

Việc bảo tồn tháp thời Lê cần có sự hỗ trợ từ chính quyền và cộng đồng. Tuy nhiên, hiện tại, nguồn lực cho công tác bảo tồn còn hạn chế. Cần nâng cao nhận thức của cộng đồng về giá trị của các tháp để thu hút sự quan tâm và đầu tư cho việc bảo tồn.

IV. Phương Pháp Bảo Tồn Tháp Thời Lê Tại Yên Tử

Để bảo tồn tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử, cần áp dụng các phương pháp khoa học và hiện đại. Việc nghiên cứu, khảo sát và lập kế hoạch bảo tồn là rất cần thiết. Đồng thời, cần có sự phối hợp giữa các cơ quan chức năng và cộng đồng để thực hiện hiệu quả các biện pháp bảo tồn.

4.1. Nghiên Cứu Và Khảo Sát

Việc nghiên cứu và khảo sát các tháp thời Lê là bước đầu tiên trong công tác bảo tồn. Cần thu thập thông tin về cấu trúc, vật liệu và tình trạng hiện tại của các tháp để có kế hoạch bảo tồn phù hợp.

4.2. Lập Kế Hoạch Bảo Tồn

Sau khi có thông tin đầy đủ, cần lập kế hoạch bảo tồn chi tiết cho từng tháp. Kế hoạch này cần xác định rõ các biện pháp cần thực hiện, nguồn lực cần thiết và thời gian thực hiện để đảm bảo hiệu quả bảo tồn.

V. Ứng Dụng Thực Tiễn Của Nghiên Cứu Tháp Thời Lê

Nghiên cứu tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử không chỉ có giá trị về mặt lịch sử mà còn có ứng dụng thực tiễn trong việc phát triển du lịch. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của các tháp này có thể thu hút du khách, góp phần phát triển kinh tế địa phương.

5.1. Phát Triển Du Lịch Tâm Linh

Khu di tích Yên Tử có tiềm năng lớn trong việc phát triển du lịch tâm linh. Các tháp thời Lê có thể trở thành điểm đến hấp dẫn cho du khách muốn tìm hiểu về văn hóa và lịch sử Phật giáo Việt Nam.

5.2. Góp Phần Vào Kinh Tế Địa Phương

Việc phát triển du lịch từ các tháp thời Lê không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra nguồn thu cho địa phương. Điều này sẽ góp phần nâng cao đời sống của người dân và phát triển kinh tế bền vững.

VI. Kết Luận Về Tháp Thời Lê Tại Yên Tử

Tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử là một phần quan trọng trong di sản văn hóa Việt Nam. Việc bảo tồn và phát huy giá trị của các tháp này không chỉ giúp gìn giữ lịch sử mà còn tạo ra cơ hội phát triển du lịch. Cần có sự quan tâm và đầu tư từ cộng đồng và chính quyền để bảo tồn những di sản quý giá này cho thế hệ mai sau.

6.1. Tầm Quan Trọng Của Việc Bảo Tồn

Bảo tồn tháp thời Lê không chỉ là trách nhiệm của chính quyền mà còn là của toàn xã hội. Mỗi cá nhân cần nhận thức rõ giá trị của di sản văn hóa để cùng nhau gìn giữ và phát huy.

6.2. Hướng Tương Lai Của Tháp Thời Lê

Trong tương lai, cần có các chương trình bảo tồn và phát huy giá trị tháp thời Lê tại Yên Tử. Việc này không chỉ giúp bảo tồn di sản mà còn tạo ra cơ hội cho sự phát triển bền vững của khu di tích.

Nội dung chính

Tổng quan nghiên cứu

Khu di tích danh thắng Yên Tử nằm trên dãy núi cánh cung Đông Triều với đỉnh cao nhất đạt 1.068 m so với mực nước biển, trải rộng trên tổng diện tích tự nhiên khoảng 2.736 ha rừng nguyên sinh. Nơi đây lưu giữ hệ sinh thái phong phú gồm 830 loài thực vật, 242 cây tùng cổ hơn 700 năm tuổi cùng quần thể chùa, am, tháp cổ kính. Yên Tử được định danh là đất tổ của Thiền phái Trúc Lâm do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập từ cuối thế kỷ 13. Tuy nhiên, sau giai đoạn thoái trào ở thời Lê sơ, hệ thống di tích này đã chứng kiến sự phục hưng mạnh mẽ vào thời Lê trung hưng (thế kỷ 17 đến thế kỷ 18) với sự xuất hiện của hàng loạt công trình tháp mộ chứa xá lị của các bậc cao tăng trụ trì.

Vấn đề nghiên cứu trọng tâm của luận văn là khảo sát, hệ thống hóa và giải mã toàn diện diện mạo kiến trúc, nghệ thuật điêu khắc và giá trị lịch sử của hệ thống tháp thời Lê tại khu di tích Yên Tử thuộc thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh. Đề tài hướng tới mục tiêu làm rõ cấu trúc mặt bằng, vật liệu xây dựng, kỹ thuật tạo tác và minh văn Hán Nôm trên 17 ngôi tháp đá còn nguyên vẹn cùng các dấu tích tháp đổ nát tại hiện trường. Không gian nghiên cứu tập trung tại 6 khu vực trọng điểm gồm chùa Lân, Hòn Ngọc, Vườn Tháp Tổ, chùa Hoa Yên, am Dược và chùa Bảo Sái, đồng thời mở rộng so sánh với 5 di tích lân cận thuộc vùng văn hóa Yên Tử như chùa Quỳnh Lâm, Ngọa Vân, Hồ Thiên, Thanh Mai và Côn Sơn.

Nghiên cứu mang ý nghĩa khoa học sâu sắc khi xác lập một hệ thống tư liệu chuẩn xác về loại hình tháp mộ thế kỷ 17 - 18, đóng góp tiêu chí phân loại hình thái học kiến trúc cổ Việt Nam. Về mặt thực tiễn, kết quả nghiên cứu cung cấp cơ sở dữ liệu quan trọng phục vụ công tác lập hồ sơ khoa học Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử đề cử Di sản Thế giới UNESCO, đồng thời định hướng chuẩn xác cho các dự án quy hoạch bảo tồn, trùng tu và phát huy giá trị di sản quốc gia đặc biệt.

Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu

Khung lý thuyết áp dụng

Luận văn vận dụng lý thuyết hình thái học kiến trúc tôn giáo kết hợp với lý thuyết biểu tượng học Phật giáo nhằm giải mã quá trình chuyển biến công năng của bảo tháp từ nguyên mẫu stupa Ấn Độ sang dạng thức tháp mộ xá lị mang bản sắc Đại Việt. Trong tiến trình phát triển, tháp không chỉ đơn thuần là nơi tôn trí xá lị Phật mà trở thành đài kỷ niệm, nơi lưu giữ di cốt và biểu dương công đức của các thiền sư đắc đạo.

Bên cạnh đó, khung lý thuyết văn hóa lịch sử và quan điểm Tam giáo đồng nguyên thời Lê trung hưng được áp dụng để phân tích sự giao thoa tư tưởng giữa Phật giáo, Nho giáo và Đạo giáo, thể hiện trực quan qua hệ thống đồ án trang trí như hoa sen, rồng mây và biểu tượng Bát quái. Ba khái niệm then chốt xuyên suốt công trình bao gồm: Tu di đài (bệ tháp mang cấu trúc mô phỏng núi Tu Di - trung tâm vũ trụ luận Phật giáo), khám thờ (không gian thiêng đặt tượng chân dung hoặc bài vị thiền sư) và mui luyện (dạng thức mái cong truyền thống tạo độ thanh thoát cho kiến trúc tháp đá nhiều tầng).

Phương pháp nghiên cứu

Nguồn dữ liệu của luận văn được xác lập từ khảo sát toàn bộ 17 ngôi tháp đá thời Lê còn nguyên vẹn, 27 bản vẽ đo đạc hiện trạng chi tiết, 10 bản dập văn bia Hán Nôm sắc nét và kết quả khai quật thám sát trên tổng diện tích 519 m2 tại 11 điểm di tích do Viện Khảo cổ học chủ trì. Toàn bộ mẫu khảo sát bao gồm 100% tháp thời Lê hiện hữu tại Yên Tử, bảo đảm tính đại diện tuyệt đối và không bỏ sót bất kỳ kiến trúc nguyên gốc nào.

Phương pháp khảo cổ học điền dã kết hợp nghiên cứu chỉnh lý trong phòng là phương thức tiếp cận chủ đạo. Tác giả sử dụng phương pháp phân loại học loại hình (typology) để bóc tách các lớp cấu kiện kiến trúc, kết hợp phương pháp văn bản học Hán Nôm để giải mã niên đại tuyệt đối ghi trên bia tháp. Lý do lựa chọn phương pháp này xuất phát từ đặc thù tháp thời Lê ở Yên Tử chịu tác động mạnh của thời gian và các đợt trùng tu, đòi hỏi sự đối chiếu liên ngành giữa dấu vết vật chất thực địa, tư liệu thư tịch cổ và hình đồ trắc đạc AutoCAD nhằm bảo đảm tính xác thực cao nhất. Timeline nghiên cứu và thu thập dữ liệu hiện trường được tiến hành bền bỉ từ năm 2007 đến năm 2015.

Kết quả nghiên cứu và thảo luận

Những phát hiện chính

Thứ nhất, luận văn đã xây dựng bảng phân loại khoa học cho 17 ngôi tháp đá thời Lê tại Yên Tử thành 3 nhóm kiến trúc rõ rệt. Nhóm tháp nhiều tầng gồm 1 công trình duy nhất là tháp Huệ Quang cao 661 cm tọa lạc tại vị trí trung tâm. Nhóm tháp 2 đến 3 tầng gồm 5 công trình (chiếm tỷ lệ 29,4%), bao gồm tháp Tôn Đức (cao 568 cm), tháp Hiếu Từ (cao 503 cm), tháp Diệu Đăng (cao 530 cm), tháp Tịch Quang (cao 355 cm) và tháp Viên Dong (cao 316 cm). Nhóm tháp 1 tầng chiếm đa số với 11 công trình (đạt tỷ lệ 64,7%), tiêu biểu như tháp Chân Bảo, Tự Tuệ, Tịnh Trụ, Hoa Quang và Chân Thường.

Thứ hai, nghiên cứu phát hiện 100% phần thân của các tháp thời Lê đều có bình đồ hình vuông, thân tháp thuôn dần về đỉnh theo tỷ lệ hình thang cân, tạo cảm giác thanh thoát vút cao. Tuy nhiên, phần đế tháp lại có sự biến thể hình học linh hoạt nhằm thích ứng với mặt bằng đồi núi: đế hình lục giác tại tháp Huệ Quang, đế hình bát giác không đều tại tháp Tôn Đức và tháp Hiếu Từ, cùng đế hình vuông ở phần lớn các tháp còn lại.

Thứ ba, luận văn làm rõ giá trị độc bản của các tác phẩm điêu khắc tượng chân dung thế kỷ 17 đặt trong lòng khám thờ. Nổi bật là pho tượng đá trắng Trần Nhân Tông thời Lê sơ cao 62 cm tại tháp Huệ Quang, tượng thiền sư Minh Hành tạo tác năm 1659 bằng đá xám trắng tại tháp Tôn Đức và bức phù điêu chạm nổi chân dung Cung phi Phạm Thị Ngọc Khoa (sư bà Diệu Đăng) tạc năm 1685 trên vách đá tháp Diệu Đăng.

Thảo luận kết quả

Khi phân tích tương quan kích thước, dữ liệu tỷ lệ chiều cao giữa các tầng tháp thời Lê có thể được tổng hợp trực quan qua biểu đồ cột và bảng đối chiếu trắc diện, minh chứng cho việc thợ tạo tác tuân thủ nghiêm ngặt quy chuẩn tỷ lệ thu nhỏ dần từ đế lên đỉnh. Điều này giúp các khối đá cát kết liên kết mộng én đứng vững qua hàng trăm năm trước điều kiện khí hậu khắc nghiệt vùng núi cao.

Sự xuất hiện đồng loạt của đồ án Lưỡng nghi - Bát quái chạm nổi trên trần khám thờ của tháp Diệu Đăng, tháp Hiếu Từ và tháp Hoa Yên 7 phản ánh chiều sâu tư tưởng Phật giáo thời Lê trung hưng. Đây là bằng chứng vật chất sống động khẳng định xu hướng dung hợp Tam giáo, khi triết lý Dịch học của Nho - Đạo được tích hợp hài hòa vào không gian tâm linh Phật giáo Trúc Lâm.

So sánh với các tháp gạch nung đồ sộ thời Lý - Trần ở vùng đồng bằng (như tháp Phổ Minh cao trên 21 m hay tháp Bình Sơn), tháp thời Lê ở Yên Tử có quy mô nhỏ gọn hơn với chiều cao dao động từ 3,16 m đến 6,61 m. Chất liệu chủ đạo chuyển từ gạch sang đá cát kết hạt mịn và đá xanh nguyên khối. So với các tháp cùng thời tại chùa Hồ Thiên hay chùa Thanh Mai, tháp Yên Tử mang nét mộc mạc, khỏe khoắn, các góc mái uốn cong dạng đao đình làng, tạo nên phong cách kiến trúc bản địa đặc sắc.

Đề xuất và khuyến nghị

Thứ nhất, Ban Quản lý Di tích và Rừng Quốc gia Yên Tử cần triển khai chương trình số hóa 3D laser scanning toàn bộ 17 ngôi tháp đá thời Lê và các phế tích am Dược, hoàn thành trong mốc thời gian 12 tháng với độ chính xác số liệu đạt 99,5%, tạo lập kho dữ liệu phục vụ quản lý và giáo dục di sản trực tuyến.

Thứ hai, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Quảng Ninh cần phối hợp với các chuyên gia bảo tồn xây dựng quy trình kỹ thuật làm sạch rêu mốc sinh học và xử lý phong hóa bề mặt đá cát kết cho 9 ngôi tháp tại Vườn Tháp Tổ, đặt mục tiêu giảm tỷ lệ nứt vỡ, mủn bề mặt xuống dưới mức 5% trong giai đoạn 2026 - 2028.

Thứ ba, các cơ quan chức năng cần ban hành hướng dẫn kỹ thuật nghiêm cấm tuyệt đối việc sử dụng vữa xi măng hiện đại để trám trét các khe hở mộng đá hoặc xây chèn vào chân đế tháp cổ, bảo đảm duy trì 100% tính nguyên gốc của vật liệu truyền thống và kết cấu tự chịu lực của đá khối.

Thứ tư, Viện Khảo cổ học phối hợp với chính quyền địa phương thực hiện dự án khai quật thám sát mở rộng khu vực am Dược (nơi bảo tồn bệ tháp Linh Quang có cạnh dài 180 cm) trong thời hạn 24 tháng nhằm thu hồi các cấu kiện đá bị thất lạc, lập phương án phục dựng chính xác hình dáng tháp cổ theo đúng nguyên tắc bảo tồn quốc tế.

Đối tượng nên tham khảo luận văn

Nhóm nghiên cứu khảo cổ học và lịch sử kiến trúc: Tiếp cận hệ thống tư liệu chuẩn xác gồm 17 mô tả chi tiết tháp đá, 27 bản vẽ kỹ thuật và 10 bản dập văn bia, hỗ trợ đắc lực cho công tác so sánh loại hình di tích tôn giáo thế kỷ 17 - 18.

Nhóm cán bộ quản lý di sản và ban quản lý di tích: Ứng dụng kết quả nghiên cứu làm căn cứ khoa học pháp lý trong việc thẩm định hồ sơ tu bổ, khoanh vùng bảo vệ các vườn tháp cổ và xây dựng quy hoạch tổng thể danh thắng Yên Tử.

Nhóm kiến trúc sư và chuyên gia bảo tồn công trình cổ: Khai thác tư liệu về quy chuẩn tỷ lệ mui luyện, cấu tạo đao mái, kỹ thuật ghép đá mộng én và bố cục Tu di đài để phục vụ các dự án trùng tu tháp Phật giáo trên toàn quốc.

Nhóm học viên, sinh viên ngành Lịch sử, Tôn giáo học và Văn hóa học: Sử dụng luận văn làm tài liệu học tập chuyên sâu về sự phục hưng của Thiền phái Trúc Lâm, phong tục tang ma của thiền sư và xu hướng Tam giáo đồng nguyên thời Lê trung hưng.

Câu hỏi thường gặp

Điểm khác biệt căn bản giữa tháp thời Lý - Trần và tháp thời Lê tại Yên Tử là gì? Tháp thời Lý - Trần chủ yếu là đại bảo tháp thờ Phật hoặc chứa xá lị Phật Hoàng xây bằng gạch với quy mô đồ sộ. Ngược lại, tháp thời Lê tại Yên Tử phần lớn là tháp mộ chứa xá lị của các vị sư trụ trì, được xây dựng bằng đá cát kết quy mô vừa phải từ 3,16 m đến 6,61 m, thân vuông và bệ tạc hình hoa sen mềm mại.

Vì sao tháp Huệ Quang lại có vị trí đặc biệt nhất trong hệ thống tháp Yên Tử? Tháp Huệ Quang được khởi dựng năm 1309 để lưu giữ xá lị Phật Hoàng Trần Nhân Tông. Đây là ngôi tháp nhiều tầng duy nhất (cao 661 cm), sở hữu bệ sen ghép bằng 24 thanh đá đứng độc nhất vô nhị và chứa pho tượng đá trắng Trần Nhân Tông cao 62 cm mang phong cách điêu khắc Lê sơ mẫu mực.

Ý nghĩa của biểu tượng Lưỡng nghi - Bát quái xuất hiện trên trần khám thờ tháp thời Lê là gì? Hình tượng Lưỡng nghi - Bát quái xuất hiện tại tháp Diệu Đăng (1685) và tháp Hiếu Từ thể hiện sự hòa hợp tư tưởng giữa Đạo giáo và Phật giáo thời Lê trung hưng. Đồ án này đóng vai trò như biểu tượng vũ trụ quan, mang ý nghĩa trấn trạch, điều hòa âm dương và định vị không gian thiêng cho nơi an nghỉ của bậc chân tu.

Chất liệu đá cát kết ảnh hưởng như thế nào đến độ bền và kỹ thuật điêu khắc tháp Yên Tử? Đá cát kết hạt mịn có độ mềm vừa phải giúp nghệ nhân thời Lê dễ dàng đục chạm các đường nét hoa văn tinh xảo như cúc dây, sóng nước và mây lửa. Tuy nhiên, vật liệu này dễ bị phong hóa và rêu mốc xâm thực trong môi trường rừng ẩm ướt ở độ cao trên 600 m, đòi hỏi giải pháp bảo tồn đặc thù.

Căn cứ vào đâu để khẳng định tháp Tôn Đức và tháp Diệu Đăng có niên đại thời Lê? Cả hai công trình đều lưu giữ văn bia Hán Nôm nguyên bản gắn trực tiếp trên thân tháp. Tháp Tôn Đức có văn bia khắc năm Vĩnh Thọ thứ 2 (1659) ghi nhận công đức của Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, còn tháp Diệu Đăng có văn bia khắc năm Chính Hòa thứ 6 (1685) ghi lại hành trạng của cung phi Phạm Thị Ngọc Khoa.

Kết luận

• Luận văn đã khảo sát toàn diện và hệ thống hóa thành công 17 ngôi tháp đá thời Lê còn nguyên vẹn cùng các phế tích tháp đất nung tại khu di tích Yên Tử.
• Xác lập niên đại tuyệt đối và bối cảnh lịch sử của các công trình tiêu biểu như tháp Tôn Đức (năm 1659) và tháp Diệu Đăng (năm 1685) thông qua hệ thống văn bia Hán Nôm chân xác.
• Giải mã thành công đặc trưng cấu trúc mặt bằng hình vuông, bệ Tu di tòa đa dạng và nghệ thuật chạm khắc tượng chân dung thiền sư thế kỷ 17 - 18.
• Khẳng định giá trị văn hóa tư tưởng của sự phục hưng Thiền phái Trúc Lâm và biểu hiện dung hợp Tam giáo độc đáo qua đồ án Lưỡng nghi - Bát quái.
• Cung cấp nguồn chứng cứ khảo cổ học vững chắc, đóng góp trực tiếp vào hồ sơ khoa học đề cử Quần thể di tích Yên Tử trở thành Di sản Thế giới.

Để bảo vệ bền vững kho tàng di sản quý giá này, các nhà quản lý và giới nghiên cứu cần sớm triển khai các dự án số hóa 3D và bảo quản hóa học bề mặt đá trong giai đoạn tới. Hãy cùng chung tay bảo tồn và lan tỏa những giá trị lịch sử - văn hóa vô giá của hệ thống tháp cổ Yên Tử trong dòng chảy di sản dân tộc.

Trích đoạn nội dung tài liệu

Chương 1: TỔNG QUAN VỀ KHU DI TÍCH YÊN TỬ 1. Vị trí địa lí tự nhiên khu di tích Yên Tử Quần thể Di tích và danh thắng Yên Tử có tọa độ từ 21005’ đến 21009’ vĩ độ Bắc và 106043’ đến 106045’ kinh độ Đông, nằm trong vùng núi cao Yên Tử, thuộc cánh cung Đông Triều với độ cao trung bình trên 600m. Địa bàn phân bố thuộc 3 tỉnh: Quảng Ninh, Bắc Giang và Hải Dương [17]. Khu di tích Yên Tử thuộc địa phận hai xã Phương Đông và Thượng Yên Công, thành phố Uông Bí, tỉnh Quảng Ninh.

Yên Tử là tên gọi của ngọn núi cao nhất trong hệ thống cánh cung Đông Triều, nằm ở độ cao 1.068 m so với mực nước biển, quanh năm mây trắng lơ lửng nên Yên Tử còn được gọi là Bạch Vân Sơn (núi mây trắng). Về địa lý, Yên Tử là dãy núi thấp, thuộc hệ thống cánh cung Đông Triều, một vùng địa chất được hình thành từ kỷ Đệ tứ, với các loại đá gốc như sa thạch, sỏi kết sạn và phù sa cổ… Địa hình, địa chất phức tạp của khu vực đã kiến tạo nên các điểm cảnh quan kỳ vĩ, như thác Ngự Dội, thác Vàng, thác Bạc, cổng Trời, đường Tùng, rừng trúc, đỉnh núi Yên Tử…, nơi có những kiến trúc cổ truyền như hòa mình vào thiên nhiên hùng vĩ. Khu vực Yên Tử có tổng diện tích tự nhiên khoảng 2.736 ha rừng tự nhiên, đặc trưng cho hệ sinh thái rừng Đông Bắc, còn bảo tồn được nhiều nguồn gen động, thực vật quý hiếm. Xen kẽ với thiên nhiên là hệ thống chùa, am, tháp… Ven lối dẫn lên các chùa, am, tháp thường trồng rất nhiều tùng.

Loài cây gắn bó với Phật Hoàng Trần Nhân Tông và thiền phái Trúc Lâm như tùng cổ còn lại 242 cây, thuộc 4 nhóm quý hiếm, được trồng cách đây hơn 700 năm, tập trung ở khu vực đường Tùng, am Dược, chùa Hoa Yên lên thác Vàng, thác Bạc, khu vực chùa Vân Tiêu, Bảo Sái, Hòn Ngọc, Vườn Tháp Tổ. Ngoài đường tùng cổ thụ, rừng trúc ở đây cũng nổi tiếng từ ngàn xưa. Trúc là sản phẩm độc đáo của Yên Tử, tượng trưng cho sức 9 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] sống dẻo dai, vẻ đẹp thanh bạch và tao nhã của tạo hóa. Có lẽ, đó cũng chính là lý do mà Trần Nhân Tông đã chọn nơi đây để tu hành và lấy tên "rừng Trúc", tức Trúc Lâm, để đặt tên cho dòng Thiền do ông sáng lập [27].

Bên cạnh đó còn có 13 cây đại cổ còn in dấu phong sương, trường tồn cùng Thiền phái Trúc Lâm đến ngày nay tại khu vực chùa Hoa Yên, Vườn Tháp Tổ. Ngoài ra, nơi đây còn có những cây mai vàng Yên Tử nở rực rỡ vào mùa xuân. Riêng giống hoa cúc của Yên Tử trước kia mọc ở một số nơi như khu vực chùa Hoa Yên, am Hoa nay không còn. Rừng Quốc gia Yên Tử có ranh giới phía Bắc giáp khu bảo tồn thiên nhiên Tây Yên Tử thuộc huyện Sơn Động, tỉnh Bắc Giang; phía Đông giáp khu vực Than Thùng xã Thượng Yên Công; phía Tây giáp xã Tràng Lương, xã Hồng Thái Đông, huyện Đông Triều; phía Nam là phường Phương Đông, thành phố Uông Bí.

Rừng Yên Tử phân làm 2 vùng khí hậu. Từ độ cao 700m trở xuống khu vực Vân Tiêu, Bảo Sái là rừng nhiệt đới, rừng nhiều tầng đa dạng sinh học. Từ độ cao 700m trở lên là rừng á nhiệt đới, quanh năm mây phủ, ẩm ướt. Có nhiều loài thảo dược quý như: Sa nhân, ba kích, trầu tiên, hoằng đằng, khôi tía.

Rừng Yên Tử có điều kiện khí hậu, thuỷ văn nằm ở vùng khí hậu Đông Bắc Bộ nên mỗi năm có hai mùa rõ rệt. Mùa đông lạnh và khô từ tháng 11 đến tháng 4 năm sau và mùa nóng, ẩm, mưa nhiều từ tháng 5 đến tháng 10. Nhiệt độ bình quân từ 23,4 độ C, cao nhất là 33,4 độ C, thấp nhất là dưới 5 độ C. Lượng mưa bình quân/năm 1.785 mm, cao nhất 2.700mm, thấp nhất 1.

Mưa tập trung vào tháng 6, 7, 8. Rừng có 4 hệ thống suối chính. Trong đó có 3 hệ suối bắt nguồn từ núi Yên Tử: suối Cây Trâm, suối Giải Oan, suối Bãi Dâu. Một hệ suối bắt nguồn từ khu B.

10 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Yên Tử là một khu bảo tồn thiên nhiên đa dạng sinh học hoà quyện với rừng già đại ngàn và di tích, đó là cơ sở xây dựng và phát triển loại hình du lịch sinh thái gắn với tâm linh. Có thể nói trên đất Quảng Ninh và một số tỉnh thành Đông Bắc nước ta, hiếm có nơi nào còn giữ được rừng tự nhiên như Yên Tử. Theo nghiên cứu và thống kê của các nhà khoa học, rừng Yên Tử có 830 loài thực vật, trong đó có 38 loài đã được ghi vào sách đỏ Việt Nam là ngành dương sỉ, ngành hạt trần và ngành hạt kín. Các loại cây như gụ, lau, vàng kiêng, thông tra, thông tra lá ngắn, tùng la hán, giổi xanh, giổi đỏ, sến mật, đinh thối, vù hương.

Rừng Yên Tử có hệ động vật phong phú và đa dạng. Các nhà khoa học đã tìm ra 35 loài thú, 77 loài chim, 34 loài bò sát, 15 loài lưỡng cư. Có một số loài động vật quý hiếm còn được bảo vệ ở Yên Tử như: cu ly lớn, khỉ mặt đỏ, voọc mũi huyếch, rái cá, sơn dương, sóc bay lớn, rồng đất, trăn, các loài rắn, rùa vàng. Với điều kiện tự nhiên nhiều lợi thế nêu trên, Yên Tử là môi trường nghiên cứu khoa học về địa chất, môi trường, bảo vệ nguồn gen, lịch sử văn hóa tâm linh, tiềm năng du lịch sinh thái.

Bên cạnh đó, núi rừng nơi đây còn bao bọc di tích trong lòng (yếu tố tâm linh), làm nền cho sự phát triển thiền phái Trúc Lâm. Sự kết hợp giữa điều kiện tự nhiên và điều kiện kinh tế, văn hóa xã hội đã tạo điều kiện thuận lợi phục vụ cho sự phát triển kinh tế xã hội của địa phương và đất nước. Lịch sử hình thành khu di tích Yên Tử Từ xa xưa, Yên Tử đã được các nhà địa lý cổ phương Đông ghi nhận là một trong những “phúc địa của Giao Châu”, được coi là danh sơn đất Việt, nơi tích tụ khí thiêng sông núi và là nơi trời đất giao hòa, giúp con người dễ dàng thoát tục để đến với một không gian thanh tịnh, không vướng bụi trần. 11 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] Theo truyền thuyết dân gian, trước Công nguyên, một đạo sĩ người phương Bắc tên là An Kỳ Sinh (còn gọi là Yên Kỳ Sinh) đã đến đây tu tiên luyện đan, khi mất đã hóa thành pho tượng đá.

Từ thời Lý, Phật giáo rất thịnh hành ở nước ta. Yên Tử lúc đó đã có ngôi chùa tên là Phù Vân. Khoảng cuối thời Lý, thiền sư Hiện Quang thuộc thế hệ thứ 14 của dòng thiền Vô Ngôn Thông đã từng tu hành tại đây. Theo ghi chép trong Đại Việt sử ký toàn thư, tháng 3 năm Bính Thân (1236), vua Trần Thái Tông đã trốn khỏi Thăng Long, ruổi ngựa theo hướng núi lên Yên Tử để gặp nhà sư Phù Vân, muốn xuất gia nhưng không thành.

Tuy nhiên, Yên Tử chỉ trở thành trung tâm của Phật giáo khi vua Trần Nhân Tông - một ông vua đang thời thịnh trị (cuối thế kỷ 13) đã từ bỏ ngai vàng đến đây tu hành, nghiên cứu Phật pháp, thành lập một dòng Phật giáo đặc trưng của Việt Nam, đó là dòng thiền Trúc Lâm Yên Tử. Ngài đã trở thành vị tổ thứ nhất với pháp danh Điều Ngự Giác Hoàng Trần Nhân Tông (1258-1308) và đã cho xây dựng hàng trăm công trình lớn nhỏ trên núi Yên Tử để làm nơi tu hành và truyền kinh, giảng đạo. Sau khi ngài qua đời, người kế tục sự nghiệp là Pháp Loa Đồng Kiên Cương (1284-1330), vị tổ thứ hai của dòng Trúc Lâm. Trong 19 năm tu hành, Pháp Loa đã soạn ra bộ sách Thạch thất mị ngữ và cho xây dựng 800 ngôi chùa, am, tháp lớn nhỏ trong nước với hàng nghìn pho tượng có giá trị.

Trong đó có những chùa nổi tiếng như chùa Quỳnh Lâm, chùa Hồ Thiên ở Đông Triều, chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang). Vị tổ thứ ba của phái Trúc Lâm là Huyền Quang Lý Đạo Tái (1254-1334). Hành trạng và công đức của tam tổ Trúc Lâm đã được ghi rõ trong Tam tổ thực lục, Thiền uyển tập anh và Thiền sư Việt Nam. Sang thời Lê sơ, Phật giáo bị nhà nước phong kiến ban hành nhiều điều lệ nhằm hạn chế sự phát triển, đưa Phật giáo xuống hàng thứ yếu.

Tuy nhiên, Phật giáo đã phục hưng mạnh mẽ vào thời Lê trung hưng, hàng loạt các di 12 LUAN VAN CHAT LUONG download : add [e-mail] tích thời Lý Trần được xây dựng lại với quy mô lớn. Các di tích còn lại ở Yên Tử hiện nay phần lớn thuộc thời kỳ này. Ngày nay, Yên Tử là khu di tích quốc gia đặc biệt quan trọng, là trung tâm Phật giáo lớn của Việt Nam. Núi Yên Tử hiện còn lưu giữ một hệ thống các di tích lịch sử văn hóa gắn với sự ra đời, hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.

Vốn là một thắng cảnh thiên nhiên, ngọn Yên Tử còn lưu giữ nhiều di tích lịch sử, được mệnh danh là "đất tổ Phật giáo Việt Nam". Tại vùng núi non thiêng Yên Tử từng có nhiều công trình kiến trúc chùa, tháp, am thờ, hệ thống đường hành hương được xây dựng, tạo nên một phức hệ hay một quần thể di tích kiến trúc Phật giáo độc đáo và mang đậm dấu ấn của nhiều thời kỳ lịch sử, kéo dài từ thời Trần (thế kỷ 13 - 14) đến tận thời Nguyễn (thế kỷ 19 - đầu thế kỷ 20). Xung quanh khu vực núi Yên Tử còn có các di tích và danh thắng quan trọng như: chùa Quỳnh Lâm, chùa Ngọa Vân, chùa Hồ Thiên (Đông Triều, Quảng Ninh), chùa Côn Sơn, chùa Thanh Mai (Chí Linh, Hải Dương). Đây là các di tích quan trọng trong hệ thống các chùa và thiền viện gắn chặt với sự hình thành và phát triển của thiền phái Trúc Lâm.

Đồng thời cũng là những di tích đã được trùng tu mạnh mẽ vào thời Lê trung hưng - song song với quá trình phục hưng của Phật giáo ở Yên Tử. Trải qua các thời kỳ lịch sử với nhiều biến động của thiên nhiên và xã hội, phần lớn các di tích cổ ở Yên Tử đã bị mai một và biến mất khỏi mặt đất. Một số di tích còn lại cũng đã và đang đứng trước nguy cơ bị huỷ hoại.