2014 | PDF | 456 Pages buihuuhanh@gmail.com A-PDF Page Cut DEMO: Purchase from www.com to remove the watermark Héi ®ång chØ ®¹o xuÊt b¶n Chñ tÞch Héi ®ång pgs. NguyÔn ThÕ kû Phã Chñ tÞch Héi ®ång TS. HOμNG PHONG Hμ Thμnh viªn TRÇN QUèC D¢N TS. NGUYÔN AN TI£M NguyÔn Vò Thanh H¶o 4 chó dÉn cña nhμ xuÊt b¶n Thùc hiÖn §Ò ¸n trang bÞ s¸ch cho c¬ së x·, ph−êng, thÞ trÊn cña Ban Tuyªn gi¸o Trung −¬ng vμ thùc hiÖn chñ tr−¬ng x· héi hãa c«ng t¸c ch¨m sãc søc kháe cho nh©n d©n, Nhμ xuÊt b¶n ChÝnh trÞ quèc gia - Sù thËt phèi hîp víi Nhμ xuÊt b¶n Y häc xuÊt b¶n cuèn s¸ch BÖnh th−êng m¾c, thuèc cÇn dïng.
Ngoμi viÖc giíi thiÖu kh¸i niÖm, triÖu chøng, thuèc ®iÒu trÞ cña 350 bÖnh thuéc 20 chuyªn khoa, cuèn s¸ch cßn nªu râ c¸ch phßng tr¸nh mét sè bÖnh th−êng m¾c trong cuéc sèng ®êi th−êng, ®iÒu nμy sÏ gióp cho ng−êi d©n tù b¶o vÖ, ch¨m sãc søc kháe vμ gi¶m thiÓu nguy c¬ m¾c bÖnh, tõ ®ã gióp n©ng cao chÊt l−îng cuéc sèng. ViÖc biªn so¹n cuèn s¸ch cã thÓ cßn nhiÒu thiÕu sãt hoÆc ch−a ®Ò cËp hÕt nh÷ng bÖnh th«ng th−êng, rÊt mong nhËn ®−îc ý kiÕn ®ãng gãp cña b¹n ®äc ®Ó néi dung s¸ch hoμn thiÖn h¬n trong lÇn xuÊt b¶n sau. Xin giíi thiÖu cuèn s¸ch víi b¹n ®äc. Th¸ng 11 n¨m 2014 NHμ XUÊT B¶N CHÝNh trÞ QUèC GIA - Sù THËT 5 Lêi nãi ®Çu Con ng−êi kh«ng thÓ kh«ng m¾c bÖnh vμ tËt nguyÒn.
Cã nh÷ng thÓ bÖnh, tËt nguyÒn nhÑ ®Õn nÆng vμ rÊt nÆng. Víi nhiÒu lý do, ®Æc biÖt lμ vÒ kinh tÕ, tri thøc x· héi. l¹i ch−a cã mét nÒn y häc gia ®×nh víi ®óng nghÜa cña nã, kh«ng ph¶i lóc nμo xuÊt hiÖn c¸c chøng bÖnh lμ ta ®i bÖnh viÖn. §Ó gãp phÇn vμo viÖc nhËn biÕt, ®Ò phßng vμ gi¶i quyÕt mét sè bÖnh th«ng th−êng, chóng t«i biªn so¹n cuèn: "BÖnh th−êng m¾c, thuèc cÇn dïng" víi 350 bÖnh cña 20 chuyªn khoa th−êng hay m¾c nhÊt, cïng víi nã lμ c¸c thuèc cÇn dïng vμ c¸ch phßng tr¸nh.
Phßng vμ ch÷a bÖnh, muèn cã hiÖu qu¶, tr−íc tiªn ta ph¶i biÕt bÖnh cña ta, kh«ng thÓ chØ û l¹i vμo ng−êi kh¸c v× bÖnh do thÇy thuèc ®· x¶y ra kh«ng Ýt. BiÕt m×nh, biÕt ng−êi tr¨m trËn ®¸nh, tr¨m trËn th¾ng - ch©m ng«n logic Êy ®óng c¶ víi ch÷a trÞ bÖnh tËt, tËt nguyÒn. S¸ch "BÖnh th−êng m¾c, thuèc cÇn dïng" gãp phÇn lμm tèt ®Ñp cuéc sèng, Êy lμ søc khoÎ mét 7 tr¹ng th¸i hoμn toμn tho¶i m¸i vÒ thÓ chÊt, tinh thÇn, x· héi. S¸ch cã 20 chuyªn khoa, mçi chuyªn khoa l¹i bao gåm nhiÒu bÖnh.
Mçi chuyªn kh¶o bÖnh ®Òu cã 4 phÇn: kh¸i niÖm, triÖu chøng bÖnh, ®iÒu trÞ, phßng bÖnh, ®−îc biªn so¹n c« ®äng víi nh÷ng th«ng tin míi vÒ bÖnh vμ thuèc dïng. Hy väng r»ng, cuèn s¸ch sÏ mang l¹i nhiÒu ®iÒu bæ Ých víi c¸c b¹n. Tuy nhiªn, trong biªn so¹n, v× nhiÒu lý do kh¸c nhau, víi môc ®Ých s¸ch ®Ó tham kh¶o, c¸c t¸c gi¶ vμ biªn tËp sÏ kh«ng chÞu tr¸ch nhiÖm vÒ nh÷ng th«ng tin hoÆc sai sãt nμo ph¸t sinh do s¬ suÊt hoÆc do c¸c nguyªn nh©n kh¸c ®−a ®Õn. RÊt mong ®−îc sù chØ b¶o, gãp ý kiÕn vμ gióp ®ì ch©n t×nh cña c¸c b¹n.
C¸c t¸c gi¶ 8 Nh÷ng ch÷ viÕt t¾t AIDS: Héi chøng suy gi¶m miÔn dÞch m¾c ph¶i AINS: Thuèc chèng viªm kh«ng steroid BD: BiÖt d−îc Ca: Calci cg: Centigam COPD: BÖnh phæi t¾c nghÏn m¹n CT: C¾t líp vi tÝnh c¶n quang ®vqt: §¬n vÞ quèc tÕ ECG: §iÖn t©m ®å Fe: S¾t g: Gam HA: HuyÕt ¸p HBr: Hydrobromid HCl: Hydrochlorid HIV: Virus g©y suy gi¶m miÔn dÞch ë ng−êi IMAO: øc chÕ mono amino oxydase im: §−êng b¾p thÞt iv: §−êng tÜnh m¹ch K: Kali KS: Kh¸ng sinh LP: T¸c dông kÐo dμi mcg: Microgam 9 Mg: Magne mg: Miligam ml: Mililit Mn: Mangan MRI: Céng h−ëng tõ h¹t nh©n Na: Natri NSAID: Chèng viªm kh«ng steroid ng: Nanogam RHM: R¨ng hμm mÆt TKT¦: ThÇn kinh trung −¬ng TMH: Tai mòi häng IU - UI: §¬n vÞ quèc tÕ v®: Võa ®ñ Vit: Vitamin Zn: KÏm 10 I. BÖnh do ký sinh trïng 1. BÖnh AMIP (Entamoeba histolytica) BÖnh ë kÕt trμng, phÇn nhiÒu kh«ng cã triÖu chøng, nh−ng cã thÓ cã Øa ch¶y nhÑ ®Õn lþ. T¸c nh©n g©y bÖnh th−êng gäi lμ Entamoeba dysenteriae, nay gäi lμ Entamoeba histolytica.
Cã 3 thÓ histolytica (tiªu m«), minuta (nhá) vμ bμo nang. TriÖu chøng: Øa ch¶y c¸ch håi, t¸o bãn, ®Çy h¬i, ®au bông co th¾t, mãt rÆn. §¹i tiÖn xong r¸t hËu m«n, quÆn bông, buån ®i ngoμi lu«n. Ph©n cã nhμy trong nh− lßng trøng vμ m¸u.
Cã thÓ bÞ sèt nhÑ, co cøng c¬ t¸i ph¸t, ph©n nh·o hoÆc mÒm do viªm kÕt trμng, gÇy sót, thiÕu m¸u gia t¨ng.histolytica trong ph©n hoÆc m«, g©y tæn th−¬ng ë líp d−íi niªm m¹c ®¹i trμng. Cã amip ruét vμ amip ngoμi ruét. Khi di chuyÓn ë m¸u, b¹ch huyÕt amip cã thÓ g©y ¸p xe gan, phæi, l¸ch, thËn, mμo tinh hoμn, cæ tö cung, bμng quang, da. C¸c thÓ bμo nang, minuta chØ gÆp ë lßng ®¹i trμng.
ë ViÖt Nam th−êng thÊy ¸p xe gan amip (viªm mñ ë gan): sèt, suy sôp, v· må 11 h«i ®ªm, n«n möa, ®au ë bê s−ên ph¶i, khã thë. CÇn chÈn ®o¸n ph©n biÖt. §iÒu trÞ: Amip ruét: ph¸t hiÖn bÖnh sím, ®iÒu trÞ ®Æc hiÖu kÞp thêi sÏ khái. Ng−îc l¹i bÖnh chuyÓn sang m¹n tÝnh, xen kÏ æn ®Þnh, mÊt æn ®Þnh, g©y nguy hiÓm do biÕn chøng.
Thuèc: Lodoquinol paronomycin, Diloxanid furoat. Metronidazol ng−êi lín uèng 1,5g/ngμy, chia 3 lÇn, uèng 10 ngμy. NÕu tõ võa ®Õn nÆng dïng: Metronidazol phèi hîp Iodoquinol lμ tèt nhÊt. Cã thÓ dïng Emetin 1mg/kg/ngμy (tèi ®a 60mg) hay Dehydroemetin 1-1,5mg/kg/ngμy (tèi ®a 90mg), dïng Emetin cã ®éc, nÕu tim nhanh, gi¶m huyÕt ¸p, yÕu c¬, bÖnh ë da, d¹ dμy, ruét th× ngõng thuèc (hiÖn nay gÇn nh− kh«ng dïng n÷a).
Amip ngoμi ruét: tèt nhÊt lμ Metronidazol råi ®Õn Emetin phèi hîp víi Chloroquin phosphat. Cã thÓ dïng Paronomycin hoÆc Spiramycin hoÆc Tinidazol hoÆc Secnidazol. NÕu cÇn, phÉu thuËt, hót mñ vμ dïng thuèc nh− trªn. Phßng bÖnh: BÖnh l©y trùc tiÕp vμ gi¸n tiÕp.
Trùc tiÕp tõ ng−êi bÖnh sang ng−êi lμnh, bÖnh cña nh÷ng "bμn tay bÈn". Gi¸n tiÕp qua thøc ¨n, nhÊt lμ rau sèng t−íi b»ng ph©n hoÆc n−íc « nhiÔm ph©n ng−êi. BÖnh cßn l©y qua ®éng vËt (chã) vμ ruåi, nhÆng, gi¸n. BiÕn chøng: Amip ruét g©y nªn viªm, t¹o c¸c 12 æ ho¹i tö, t¹o thμnh ¸p xe, æ loÐt g©y béi nhiÔm, cã thÓ g©y thñng ruét, viªm mμng bông nghiªm träng.
§Æc biÖt chó ý thÓ tèi cÊp: viªm ®¹i trμng ¸c tÝnh, viªm ®¹i trμng ho¹i tö vμ thÓ nhiÔm khuÈn huyÕt. BÖnh sèt rÐt Lμ mét bÖnh truyÒn nhiÔm, l−u hμnh ë ®Þa ph−¬ng, cã thÓ ph¸t thμnh dÞch. Do ký sinh trïng sèt rÐt Plasmodium g©y nªn. BÖnh do muçi Anophen (chñ yÕu minimus) truyÒn theo ®−êng m¸u.
ë ViÖt Nam cã 3 lo¹i phæ biÕn: P. BÖnh g©y miÔn dÞch ®Æc hiÖu nh−ng kh«ng tuyÖt ®èi. TriÖu chøng: 3 triÖu chøng chÝnh: sèt, rÐt run, ra må h«i (hμng ngμy hoÆc c¸ch nhËt). Cã thÓ t¸i ph¸t gÇn (1 th¸ng) hoÆc t¸i ph¸t xa (sau 6 th¸ng).vivax: rÐt run, v· må h«i, sèt t¸i ph¸t kh«ng ®Òu.
Ng−êi mÖt mái, nhøc ®Çu. HÕt sèt l¹i dÔ chÞu cho ®Õn c¬n sèt tiÕp (c¸ch qu·ng 48 giê).falciparum: ín l¹nh, nhiÖt ®é t¨ng tõ tõ, h¹ tõ tõ. KÞch ph¸t kÐo dμi 20-36 giê. Ng−êi mÖt l¶, nhøc ®Çu d÷ déi, mª s¶ng, ló lÉn (c¸ch qu·ng 36-72 giê).malariae: ®ét ngét, kÞch ph¸t (c¸ch qu·ng 72 giê).
13 ë ViÖt Nam cßn gÆp 2 thÓ sèt rÐt nÆng lμ sèt rÐt ¸c tÝnh vμ sèt rÐt huyÕt cÇu tè-niÖu. Sèt rÐt ¸c tÝnh cßn gäi lμ sèt rÐt thÓ n·o th−êng do P. Sèt li b× 39,5-41oC, h«n mª, ®ång tö co, mÊt ph¶n x¹, víi nhiÒu thÓ bÖnh: thÓ n·o (80-90%), thÓ gi¸ l¹nh, thÓ t¶, thÓ phï phæi, thÓ gan mËt. Sèt rÐt huyÕt cÇu tè-niÖu cßn gäi lμ sèt tiÓu ®en: do tan huyÕt néi m¹ch, globulin niÖu, thËn bÞ tæn th−¬ng nghiªm träng vÒ chøc n¨ng vμ thùc thÓ, cã thÓ urª huyÕt cao vμ v« niÖu.
Ngoμi ra cßn sèt rÐt dai d¼ng (do t¸i ph¸t hoÆc t¸i nhiÔm lμm cho c¬ thÓ suy nh−îc, thiÕu m¸u nghiªm träng, da xanh x¹m, l¸ch gan to). Víi phô n÷ cã thai cã thÓ g©y s¶y thai, ®Î non, dÔ tö vong. TrÎ con bÞ sèt rÐt th−êng dÔ bÞ thÓ ¸c tÝnh, tû lÖ tö vong cao. Nãi chung, víi sèt rÐt kh«ng ®−îc ch÷a trÞ kÞp thêi, tû lÖ tö vong cao ®Õn 20%.
§iÒu trÞ: Ngoμi viÖc diÖt muçi, n»m mμn, n©ng cao søc ®Ò kh¸ng cña c¬ thÓ, ng−êi ®i vμo vïng sèt rÐt cÇn uèng thuèc phßng (theo chØ dÉn cña thÇy thuèc, tr¸nh g©y kh¸ng thuèc). Nghi ngê bÞ sèt rÐt: XÐt nghiÖm m¸u (lóc míi lªn c¬n sèt vμ ch−a uèng thuèc). NÕu cÇn, lμm chÈn ®o¸n ph©n biÖt. 14 Thuèc: Th−êng dïng ë ViÖt Nam: c¸c muèi Quinin (viªn, tiªm).
Ng−êi lín uèng 1-2g/ngμy - kh«ng qu¸ 2g vμ kh«ng d−íi 1g, trong 5-7 ngμy. Dïng ®¬n thuÇn hoÆc phèi hîp Sulfamid. Dïng tiªm víi thÓ nÆng vμ ¸c tÝnh. Chloroquin 0,25g vμ èng tiªm 0,2g.
Uèng 4 viªn/ngμy, sau 2 viªn cho ngμy thø 2 vμ 3. ThÓ nÆng tiªm Chloroquin b¾p 200mg/6 giê. Primaquin 4-6 viªn/ngμy, chia 2 lÇn, viªn 13,2mg. Mefloquin 2-3 viªn 500mg/ngμy, liÒu duy nhÊt.
Ngoμi ra cßn cã Pyrimethamin, Proguanil (Paludrin, Biguanil). HiÖn nay: Artemisinin diÖt nhanh thÓ ph©n liÖt ký sinh trïng sèt rÐt P. Uèng 2 viªn 0,25g/ngμy x 2 ngμy, sau dïng 1 viªn/ngμy x 5-7 ngμy. Cßn cã d¹ng thuèc ®¹n vμ thuèc tiªm Na Artesunat tiÖn dông vμ hiÖu lùc rÊt tèt.
Cßn cã thuèc sèt rÐt phèi hîp SR, Fansidar (Sulfadoxin 0,5g vμ Pyrimethamin 25mg), uèng 2-3 viªn/ngμy, liÒu duy nhÊt. Fansidar d¹ng tiªm 1 èng/ngμy x 3 ngμy. SR3 (Chloroquin 0,25g vμ Sulfadoxin 0,25g), uèng 2 viªn/ngμy x 3 ngμy. Tr−êng hîp sèt rÐt ¸c tÝnh vμ sèt rÐt huyÕt cÇu tè-niÖu do P.falciparum v« tÝnh, biÕn chøng n·o hoÆc phñ t¹ng.
Lμ hËu qu¶ cña viÖc ®iÒu trÞ sèt rÐt kh«ng ®Õn n¬i ®Õn chèn: sèt cao 39,5-410C. 15 MËt ®é ký sinh trïng m¸u ngo¹i vi cao qu¸ ng−ìng trªn 5%. Cã thÓ chia sèt rÐt ¸c tÝnh lμm 3 nhãm: nhãm n·o, nhãm phñ t¹ng vμ nhãm n·o - phñ t¹ng. Rèi lo¹n n−íc ®iÖn gi¶i, kiÒm toan, ®−êng huyÕt gi¶m, suy h« hÊp, suy thËn cÊp, thiÕu m¸u t¸n huyÕt, xuÊt huyÕt, ®¸i ra huyÕt cÇu tè, sèt vμng da, thiÓu nang gan, trôy tim m¹ch, ngõng tim, ngõng thë ®ét ngét, cho¸ng, n«n, thæ t¶.
BiÕn chøng sèt rÐt n·o thÓ hiÖn: biÕn ®æi t©m thÇn chuyÓn nhanh vμo rèi lo¹n ý thøc (l¬ m¬, li b×, h«n mª), rèi lo¹n thÇn kinh (co giËt, gång cøng) vμ rèi lo¹n t©m thÇn (kÝch ®éng, lÉn lén). Xö trÝ: Tiªm tÜnh m¹ch hay tiªm truyÒn c¸c thuèc sau: Artesunat, Quinin, Chloroquin. Dïng Phenobarbital chèng co giËt 2-3 mg/kg thÓ träng tiªm b¾p thÞt (hoÆc Diazepam 0,1-0,2 mg/kg thÓ träng tiªm tÜnh m¹ch). Kh«ng dïng Corticoid.
Bï n−íc vμ ®iÖn gi¶i, trÞ toan huyÕt, truyÒn glucose. Xö lý suy thËn cÊp (truyÒn dÞch ®¼ng tr−¬ng).